حکمرانی، ، حکومت، مکانیسم‌های، آن‌ها

خوب شهری
مفهوم حکمرانی7، مفهوم جدیدی نیست. قدمت آن به قدمت تاریخ تمدن بشری بر می‌گردد. این اصطلاح از لغت یونانیKybernan و Kybernetes گرفته شده است و معنی آن هدایت کردن و راهنمایی کردن و یا چیزها را در کنار هم نگه داشتن است. لغت و مفهوم حکمرانی اشاره به پاسخ گو بودن هم در سیاستگذاری و هم در اجرا دارد. تازگی و گستردگی مفهوم حکمرانی موجب تفسیرها و تعبیرهای مختلف از آن شده است. با وجود این در اینجا تعریف‌های گوناگون از حکمرانی ارائه می‌گردد تا با مقایسه آن‌ها بتوان به مبانی مشترکی دست یافت و از طریق آن، تعریفی نسبتاً کامل ارائه داد. مکارنی و همکاران حکمرانی را چنین تعریف کرده‌اند « رابطه بین جامعه مدنی و دولت، بین حکمرانان و حکمرانی شوندگان، حکومت و حکومت شوندگان»(Mc Carney & Other,1995:p. 5).
کارلیک می‌گوید حکمرانی خوب «مدیریت کارآمد امور عمومی از راه برپا کردن یک حکومت و قواعد مشروع و قانونی در راستای پیشبرد ارزش‌های اجتماعی افراد و گروه‌ها» است(Plumptre & Graham,1999: p.5). در این تعریف به بعد هنجاری حکمرانی توجه می‌شود و بعد سیاسی آن (پایبندی حکومت به مصالح همگانی) و بعد فنی – اداری (توانمندی بورو کراتیک) از نظر دور ماند. حکمرانی نه تنها نهادهای حکومتی را در بر می‌گیرد، بلکه مکانیسم‌های غیر رسمی و غیر حکومتی را نیز شامل می‌شود، مکانیسم‌های که اشخاص و سازمان‌ها از طریق آن‌ها نیازهایشان را تأمین می‌کنند و خواسته‌هایشان را برآورده می‌سازند(Atkinson,1998: p.3).
بر اساس تعارف برنامه عمران سازمان ملل متحد، حکمرانی خوب عبارت است از: مدیریت امور عمومی بر اساس حاکمیت قانون، دستگاه قضایی کارآمد و عادلانه و مشارکت گسترده مردم در فرآیند حکومت داری(Johanson,1997: p.9).
بانک جهانی، حکمرانی را به عنوان روشی معرفی می‌کند که بر اساس آن، قدرت بر مدیریت اقتصادی یک کشور و منابع آن برای رسیدن به توسعه اعمال می‌شود. کمیسیون حکمرانی جهانی، تعریف دقیق‌تری ارائه کرده است: حکمرانی مجموعه‌ای از روش‌های فردی و نهادی، عمومی و خصوصی است که امور مشترک مردم را اداره می‌کند. به هر حال حکمرانی خوب شهری دارای اهداف، ضرورت و شاخص‌هایی است که در ذیل به مواردی از آن‌ها پرداخته شده است.

الف. شاخص‌های حکمرانی خوب شهری
اتحادیه اروپا در یک گزارش دقیق و جامع(کتاب سفید) تعهد محکمی برای اصلاح پروسه‌های حکمرانی اروپایی به منظور نمایش حکمرانی اروپایی نشان می‌دهد: در این گزارش، نوسازی حکمرانی اروپایی به عنوان پیش شرطی برای به هم پیوستن اروپا در طی یک پروسه تمرکز زدایی، کشمکش برخورد جهانی‌سازی و تجدید پیمان در دموکراسی به واسطه گسترش پیچیدگی در تصمیم‌سازی دیده می‌شود کتاب سفید پنج اصل را مشخص می‌کند که حکمرانی خوب را تعیین می‌کند:
گشادگی و بی‌پردگی8، مشارکت، پاسخگویی، کارایی و همبستگی9- که باید برای تمام سطوح حکومت از محلی تا جهانی تهیه شود(Evans& Others,2005: p.12).
برنامه توسعه ملل متحد نیز شاخص‌هایی را برای حکمرانی خوب معرفی کرده که عبارتنداز:
1. مشارکت10
2. پایداری11
3. حاکمیت قانون12
4. توانایی برای توسعه منابع و روش‌های حکمرانی13
5. بالا بردن تعادل جنسی14
6. تحمل کردن و پذیرفتن خطوط فکرهای مختلف15
7. توانایی به حرکت درآوردن منابع برای اهداف اجتماعی16
8. تقویت مکانیسم‌های بومی17
9. عمل کردن بر اساس حاکمیت قانون18
10. کارآمدی19
11. پاسخگویی20
12. توانایی برای تعریف و مالکیت راه حل‌های ملی
13. توانایی و تسهیل کنندگی
14. نظم دهندگی بیشتر از کنترل
15. توانایی رسیدگی به موضوعات دنیوی و غیر روحانی و خدمات گرایی(Consultion New Frontiers in Urban Good Governance,2000: 6).
اشترن معیارهای سنجش حکمرانی خوب را به این شرح می شمارد: پاسخگویی یا محاسبه پذیری، شفافیت، قانونمندی انتخاب عمومی رهبران سیاسی و سرانجام وجود ساختارهای نهادی و قانونی برای پشتیبانی و محافظت شهروندان در مقابل اقدامات استبدادی(کاظمیان،1387: 35).
دنیش متا با استناد به تجارب شهرهای آسیایی، معیارهای ارزیابی حکمرانی شهری خوب را به شرح زیر ارائه کرده است: 1- پاسخگویی یا مسئولیت پذیری؛ 2- مسئولیت؛ 3- نوآوری در مدیریت؛ 4- شراکت بخش‌های خصوصی و دولتی؛ 5- تعامل شهروندان با حکومت محلی؛ 6- مدیریت نامتمرکز؛ 7- شبکه سازی؛ 8- توسعه منابع انسانی(کاظمیان،همان: 134).
از طرف دیگر ابعاد کلیدی برای حکمرانی توسط بانک جهانی این گونه معرفی شده‌اند:
1. مدیریت بخش عمومی.
2. پاسخگویی.

حکمرانی، شهری، شهروندان، ، کنش‌گران

تصمیم‌سازی، تصمیم‌گیری و اجرای آن است که بنیان حکمرانی را تشکیل می‌دهد. در پایان می‌توان گفت: حکمرانی نتیجه تعامل دولت، بخش‌های خصوصی و عمومی و شهروندان از طریق فرایند سیاسی، توسعه خطمشی، طراحی برنامه و ارائه خدمت می‌باشد.

ب.حکمرانی خوب
حکمرانی خوب از جمله مفاهیمی است که با مشارکت شهروندان و تغییر نقش و کارکردهای دولت‌ها همراه است. از منظر سیستماتیک، حکومت با حکمرانی، یکی نیست؛ حکمرانی به پویش‌ها یا فرایندهای تصمیم گیری، چگونگی اعمال قدرت و تعامل‌های دولت و شهروندان اشاره دارد.
از هنگام مطرح شدن اصطلاح «حکمرانی خوب» تعاریف زیادی از آن شده است که در زیر به چند نمونه از این تعاریف پرداخته شده است:
براساس تعریف برنامه عمران سازمان ملل، حکمرانی خوب عبارت است از مدیریت امور عمومی بر اساس حاکمیت قانون، دستگاه قضایی کارآمد و عادلانه و مشارکت گسترده مردم در فرایند حکومت اداری(میدری،1383: 94).
کوفی عنان دبیر کل سابق سازمان ملل حکمرانی خوب را چنین تعریف می‌کند: «حکمرانی خوب تضمین احترام به حقوق انسانی و حاکمیت قانون؛ تقویت دموکراسی؛ ارتقای شفافیت و ظرفیت اداره عمومی»( Weiss,2000: p.797). در مجموع، حکمرانی خوب با عنایت به این شاخص‌ها تعریف می‌شود: حکومت قانون، کارآمدی در ابعاد گوناگون، پاسخگویی و شفافیت پذیری در رفتارها و تصمیم‌های حکومت، نظارت پذیری، عدالت گستری، امنیت گستری، توزیع عادلانه و منطقی کالاها، خدمات و ارزش‌های اساسی، افزایش ظرفیت‌های مشارکت پذیری و رایزنی حکومت، کاهش جدی فساد و تبعیض‌ها در ابعاد گوناگون. (Johnson &Miners, 2000:p.2) حکمرانی خوب منجر به افزایش میزان اعتماد و رضایت عمومی نسبت به حکومت خواهد شد (Boucaret & Dewalle 2003: P. 329). امروزه این اعتقاد وجود دارد که شهرها، دولت – ملت را برای تعامل با یکدیگر در نقش خود ارتقا داده و رقابت در جذب سرمایه گذاری‌های خارجی و داخلی را افزایش داده است. این پویایی‌های نوین شهری اجتناب ناپذیر است. بنابراین مدل حکمرانی خوب و تقویت مشارکت میان کنش‌گران مختلف اجتماعی به منظور بهبود زیرساخت‌های شهری، افزایش ظرفیت‌های خدمات رسانی و توسعه زیرساخت مالی و سازمانی ضروری است. حکمرانی خوب در واقع یک فرایند افقی میان کنش‌گران مختلف جامعه مدنی ایجاد می‌کند و طی این فرایند و براساس اصول حکمرانی خوب، به نیازها و تقاضاهای شهروندان و بازار پاسخ داده می‌شود(خدائی،1391: 74-73).

پ. حکمرانی بد
برای تعریف حکمرانی بد بین صاحب نظران در این زمینه تفاوت‌هایی وجود دارد ولی همگی آن‌ها در برخی از ویژگی‌های آن متفق‌القولند. حکمرانی بد می‌توان این گونه تعریف کرد:
زمانی که فرآیند تصمیم سازی، تصمیم گیری و اجرای آن در دست یک گروه خاصی قرار داشته باشد بدون اینکه از شهروندان و سایر گروه‌های ذی‌نفع در این زمینه مشورتی گرفته شود. در این نوع حکومت‌ها تمامی فعالیت‌ها از غیرشفاف می‌باشد و مدیران نیز پاسخگوی عملکرد و تصمیمات خود نیز نمی‌باشند. این حکومت‌ها دارای ویژگی‌هایی است که در ذیل به مواردی از آن‌ها اشاره خواهد شد.
1. یک همزاد ناشناخته برای هر یک از آینده‌های حکمرانی خوب
2. سیستم‌های غیر شفاف و تحمیلی
3. تصمیمات مبهم و سوءاستفاده از قدرت اجرایی
4. بروکراسی غیر پاسخگو
5. تصمیمات خودسرانه و تخصیص منابع موکلین
6. فساد همه جانبه
7. محرومیت اجتماعی و عدم بکارگیری جامعه مدنی(Derik,2005: pp.4-5).
به هر حال اگر حکمرانی نتیجه تخصص و کارآمدی سازمان‌های یک کشور( رسمی و غیررسمی) است، شاخص‌های حکمرانی می‌تواند به عنوان شاخص‌های کیفیت سازمان‌های یک کشور در نظر گرفته شود(Cava,2005: p.372).

ت.حکمرانی خوب شهری
برنامه اسکان سازمان ملل حکمرانی خوب شهری را بر پایه موضوعاتی همچون تمرکززدایی، مشارکت فعال جامعه مدنی، تفویض اختیارات به مقامات محلی و بهره گیری از فناوری‌های نوین ارتباطی تعریف می‌کند. (Taylor,2000:p.11) حکمرانی شهری عبارت است از: استفاده از راهبردهای نوین برای مدیریت مطلوب شهری از طریق همکاری و تعامل دوسویه بین نهادهای مدیریت شهری با شهروندان، نهادهای مدنی و سازمان‌های بخش خصوصی است(UN-Habitat,2006,p.1). به مفهوم دیگر، حکمرانی شهری یعنی اثرگذاری همه کنش‌گران شهری بر مدیریت شهر با تمام ساز و کارهایی که به سوی تعالی شهر و شهروندی حرکت کند، نه این که عرصه‌های عمومی و خصوصی کنار گذاشته شوند و فقط عرصه حکومتی اختیاردار آن دو باشد(غفاری نسب،1387: 259). با توجه به تعارف بیان شده می‌توان حکمرانی شهری را چنین تعریف نمود:
«حکمرانی شهری» فرایندی است چند جانبه میان کنش‌گران رسمی اداره شهر از یک طرف و نیز فعالان نهادهای مدنی به عنوان کنش‌گران غیر رسمی که تعاملات چند وجهی آن‌ها می‌تواند به سازگاری منافع گوناگون در بین کنش‌گران منجر شود. آنچه در این مفهوم باز نمود دارد همانا وارد شدن جامعه مدنی و نیز بخش خصوصی به فرآیند برنامه ریزی و اداره امور( شهر) است.
در پایان می‌توان ادعا کرد، حکمرانی خوب جامعه شهری را از دو قطبی شدن (تضاد فقر و غنا) دور می‌سازد و از رشد حاشیه نشینی پیش‌گیری می‌کند، چرا که پایداری و ثبات جامعه شهری از اصول حکمرانی خوب شهری است.

 ث. مدیریت شهری کارآمد
مدیریت5 هنر انجام دادن کارها به وسیله دیگران است. به عبارتی دیگر مدیریت عبارت است از علم و هنر متشکل و هماهنگ کردن، رهبری و کنترل فعالیت‌هایی جمعی به منظور رسیدن به هدف مطلوب سازمان با حداکثر کارایی. به عبارت دیگر مدیریت عبارت است از فرآیند برنامه ریزی، سازماندهی، هدایت و کنترل کوشش‌های اعضای سازمان و استفاده از تمام منابع سازمان برای دست‌یابی به هدف معین سازمانی است(لطیفی،1387: 12). در تعریفی دیگر مدیریت عبارت از فرآیند بکارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی در برنامه ریزی، سازماندهی، بسیج و امکانات، هدایت و کنترل است که برای دست‌یابی به اهداف سازمانی و براساس نظام ارزشی مورد قبول، صورت می‌گیرد. تعریف مذکور، پنج قضیه اساسی ذیل را که زیر بنای مفاهیم کلی نظری و عملی مدیریت است در بر دارد.
– مدیریت یک فرآیند است
– مفهوم نهفته مدیریت، هدایت تشکیلات انسانی است.
– مدیریت مؤثر، تصمیم‌های مناسبی می‌گیرد و به نتایج مطلوبی دست می‌یابد.
– مدیریت کارا، به تخصیص و مصرف مدبرانه منابع می‌پردازد.
– مدیریت بر فعالیت‌های هدف‌دار تمرکز دارد(رهنما و توانگر،1387: 6).
در عین حال مدیریت، روش دست‌یابی به اهدافی می‌باشد که برای سازمان در نظر گرفته شده است یا در واقع مدیریت به کار کردن با افراد و گروه‌ها برای رسیدن به مقاصد سازمان گفته می‌شود(سعیدنیا،1382: 20).
اگر چه در بالا تعاریف متفاوتی از مدیریت ارائه شد. لیکن باید توجه داشت که به تعداد نویسندگان و مؤلفان کتاب‌های مدیریت، برای مدیریت تعریف وجود دارد. وجه مشترکی که در همه این تعارف به آن اشاره می‌شود، توجه مدیر به تحقق بخشیدن به اهداف و مقاصد سازمانی است و موفقیت و شکست هر سازمانی در دست‌یابی به اهداف و انجام وظایفش، متکی بر مدیریت بوده که یکی از مهم‌ترین نقش‌ها را در این زمینه بر عهده دارد(همان: 20).

ج. شهرداری6، اصلی‌ترین بازیگر حکمرانی خوب شهری
برابر ماده 5 قانون محاسبات عمومی کشور، شهرداری سازمانی است عمومی و غیر دولتی که دارای شخصیت و استقلال حقوقی بوده و تحت نظر شورای شهر که منتخب مردم است و نظارت دولت از طریق وزارت کشور برای انجام وظایفی که در قانون شهرداری آمده است، تأسیس شده است(صرافی و عبدالهی،1387: 121). در واقع شهرداری نهادی است مدنی که برای اداره امور مختلف شهر شکل گرفته و هدفش ساماندهی شهری می‌باشد(لطیفی،پیشین: 119). بسیاری از خدماتی که ماهیت محلی دارد شهرداری‌ها توانایی انجام آن را دارند. اغلب شهرداری‌های جهان نیز خود را موظف به انجام آن می‌دانند، در ایران از سوی دولت انجام می‌شود که در ذیل مفصلاً توضیح داده خواهد شد.

د. شورای شهر
شوراها یکی از مناسب‌ترین و بهترین بسترهای لازم برای مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود و اداره جامعه و همچنین، نهادینه کردن پاسخگویی و مردم سالاری هستند(علیخانی،1384: 58). شورای شهری در حقیقت، مظهر تجلی هرم اداره شهروندان به شمار می‌آید. شوراها در حقیقت رابطه راستین و عینی هرمی- شکل « کلیت جامعه شهری» و سرانجام« جامعه ملی» است و می‌دانیم که شرط اصلی کارآمدی حکمرانی شهری، همانا حداکثر همخوانی، همسویی، همنوایی، هماهنگی عملی بین اراده هرمی آن جامعه، اعم از شهری یا ملی است. در عین حالی که تکثر گرایی در تمام اندام‌های جامعه رسماً پذیرفته شده و جاری است. این رکن حساس حکمرانی، بیشتر از سایر مفاهیم نیازمند طرح و بسط مجدد است، چرا که عموماً عملکرد نهایی شوراها در کشور ما، به دلیل حضور و سلطه صدها سال « استبداد» بر ارکان حیات اجتماعی، عملاً عکس هدف نظام حکمرانی شورایی نتیجه می‌دهد. به این معنی که فلسفه وجودیی« نظام شورایی» که همانا جلب مشارکت شهروندان در حکمرانی است، حداکثر به « مشارکت» شهروندان در امر حکمرانی واگذاری این حق همگانی به یک هیأت 5 یا 7 نفره یا هر چند نفره تبدیل شده است، چیزی که ناقض روح اصل «شوراها» و «نظام شورایی» است(شهیدی،1386: 43).
در کشورهای مختلف جهان برای انتخاب اعضای شورای شهر، دو روش مورد استفاده قرار می‌گیرد. نخست روش انتخاب اعضای شورا با رأی یکجای شهروندان است( مانند لندن، ونکور) و روش دوم انتخاب اعضای شورا بر پایه حوزه‌های انتخابیه شهری است در این روش ممکن است یک یا چند نماینده از هر بخش یا ناحیه شهر به شورا راه یابند( مانند نیویورک، پاریس و تورنتو). در ایران سیستم نخست، یعنی انتخاب کل اعضای شورای شهر با رأی یکپارچه شهروندان جاری است. حال آن که در ارتباط با انتخاب این سیستم هیچ گونه مطالعه یا ارزیابی انجام نشده است. به نظر می‌رسد در نبود شوراهای پایین دستی شورای شهر در ایران، تشکیل شوراهای شهر بر پایه منطقه‌های مختلف یک شهر می‌تواند از طریق ارتباط بیشتر شهروندان با شورای شهر اثر بخشی بیشتری را به دنبال داشته باشد(آخوندی و دیگران،1387: 156).
عملاً با تمام مشکلاتی که علیرغم قانونی بودن شکل‌گیری شوراها، ایجاد آن را به تأخیر انداخت و بالاخره در سال 1377 شکل گرفت، اما باز همان دلایلی که تا به آن موقع مانع ایجادش شده بود به صورتی دیگر مانع از قدرت گرفتن آن شد. به طوری که حتی این موانع در موارد زیادی بر خلاف قانون شوراها نقش آفرینی می‌کند.

گفتار دوم: شاخص‌ها، اهداف و ضرورت حکمرانی

حکمرانی، شهری، شهروندان، ، حکومت

و شورای شهر) کدامند؟
3. تا چه اندازه شهرداری شیراز در تحقق حکمرانی خوب شهری یا مدیریت کارآمد شهری موفق بوده است؟

ج. فرضیه پژوهش
در راستای سوالات یاد شده، فرضیه‌های تحقیق به صورت ذیل طرح می‌شوند:
فرضیه نخست: مهم‌ترین ویژگی‌ها یا شاخص‌های حکمرانی خوب شهری عبارتنداز: حاکمیت قانون، فسادناپذیری، شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها و عملکردها، کارآمدی در خدمات رسانی، مسئولیت پذیری و پاسخگویی مدیران امور شهری، تعامل مناسب و مستمر شهروندان و تشکلات مدنی و صنفی شهری با شهرداری‌ها و شوراها، مشارکت فراگیر و عمومی شهروندان در تصمیمات، نظارت پذیری رسمی و غیر رسمی مدیریت شهری، کسب رضایت عمومی شهروندان و مانند آن.
فرضیه دوم: مدل سیستمی از یک سو، از ظرفیت بالای راهبردی، کاربردی و دانش بنیاد برای تحقق حکمرانی خوب شهری برخوردار است؛ از سوی دیگر، در چارچوب این مدل، شهروندان و نهادهای مدنی – صنفی شهری نه به عنوان ارباب رجوع صرف بلکه بایستی به عنوان مکمل و متمم مرتبط با مدیریت شهری و شریک در فرایند تصمیم‌گیری و ناظر بر مدیران و نحوه مدیریت تلقی شوند.

د. روش انجام تحقیق و روش جمع‌آوری اطلاعات
روش تحقیق و آزمون فرضیه در این پایان‌نامه، از روش‌های تحلیلی- نظری و پرسشنامه‌ای است. روش جمع‌آوری اطلاعات نیز کتابخانه‌ای و مطالعه اسنادی و همچنین با توجه به ماهیت موضوع برای جمع‌آوری اطلاعات از مصاحبه و گفتگو با شهروندان و مدیران شهری، شهر شیراز نیز استفاده خواهد شد. همچنین، بیشتر اطلاعات مورد نیاز، با استفاده از کتب و مجلات تخصصی جمع‌آوری می‌گردند. در ضمن جمع‌آوری اطلاعات نیز به صورت فیش برداری انجام می‌گیرد.

ذ. بیان محدودیت‌های تحقیق
در جمع‌آوری پایان‌نامه محدودیت‌های زیادی وجود داشته است ازجمله:
1. کمبود زمان کافی برای انجام پایان نامه به دلیل داشتن واحد درسی تا ترم آخر.
2.کمبود شدید منابع دست اول فارسی.
3. عدم دسترسی به منابع انگلیسی به دلیل به مسائل مالی.
4. عدم دسترسی به مقالات به طور کلی به دلیل سهمیه بندی کردن استفاده از مقالات توسط دانشگاه شیراز.
5. عدم پیش بینی استفاده از پرسشنامه، کمبود زمان و مشکلات مالی به آن که جامعه آماری درصد بیشتری از شهروندان شیرازی شامل شود(صرفاً به 250ارباب رجوع شهرداری اکتفا شد).
6. هماهنگی با مدیران شهری و اعضای شورای شهر که خود بسیار زمان‌بر بود.

ر. معرفی اجمالی فصول پایان نامه
این پژوهش در چهار فصل تهیه شده است که عنوان و شرح هر کدام به قرار زیر است:
فصل اول به عنوان مقدمه و کلیات تحقیق است که در آن به مواردی همچون مساله تحقیق، ضرورت، پیشینه، سوالات، فرضیه و اهداف تحقیق پرداخته شده و در پایان نیز به عمدهترین مسائل و مشکلات پژوهش حاضر پرداخته شده است.
فصل دوم که حاوی چارچوب نظری موضوع مورد مطالعه است و به شش گفتار تقسیم شده که در گفتار نخست به بیان تعاریف، مفاهیم و مبانی نظری پرداخته میشود و مهمترین مفاهیم و اصطلاحات مربوط به بحث حکمرانی خوب شهری مورد بحث قرار میگیرد. در گفتار دوم به بررسی شاخصهای حکمرانی خوب شهری پرداخته میشود. در گفتار سوم حکمرانی خوب شهری در اسلام با تاکید ویژه بر نهجالبلاغه مورد بررسی قرار میگیرد. در گفتار سوم نیز وظایف شهرداری و شورای شهر به اجمال مورد ارزیابی قرار گرفته است. در گفتار پنجم از این فصل نظریه سیستمی به طور مفصل تبیین شده است و بالاخره در گفتار ششم انواع مدلهای نظری حکمرانی شهری مورد بررسی قرار گرفته است.
فصل سوم که با عنوان«بررسی اجمالی تجربه برخی از کشورها در زمینه حکمرانی خوب شهری» نامگذاری شده است در قالب شش گفتار به بررسی تجربه برخی از کشورهای توسعه یافته نظیر ایالات متحده آمریکا و انگستان و کشورهای در حال توسعه مانند ترکیه و مصر پرداخته شده است. در این کشورها اعم از توسعه یافته یا در حال توسعه ضمن تبیین مولفه های حکمرانی خوب شهری در این کشورها به ذکر دلایل موفقیت یا عدم موفقیت آن در این کشورها پرداخته شده است.
در فصل چهارم به بررسی حکمرانی خوب شهری در شهر شیراز، آسیب شناسی و دستاوردهای آن در قالب هفت گفتار مورد ارزیابی قرار گرفته است. در گفتار نخست سیر تاریخی تکوین نظام شورایی در ایران تا پیروزی انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار گرفته است. در گفتار دوم شورای اسلامی پس از پیروزی انقلاب اسلامی مورد توجه قرار گرفته است و در گفتار سوم وظایف و اختیارات شورای شهر و شهرداری در چارچوب حکمرانی خوب شهری به طور مفصل مورد ارزیابی قرار گرفته است. در گفتار چهارم به بررسی ساختار تشکیلاتی شهرداری کلانشهر شیراز پرداخته شده است و در گفتار پنجم به سنجش کمی و آماری شاخصهای حکمرانی و مدیریت شهری در شهر شیراز پرداخته شده است. در گفتار ششم این فصل دستاوردهای حکمرانی خوب شهری در شهر شیراز به طور مفصل مورد ارزیابی قرار گرفته است و بالاخره در گفتار هفتم علاوه بررسی آسیبها و موانع تحقق حکمرانی خوب شهری در شهر شیراز به ارائه پیشنهاداتی در راستای تحقق حکمرانی خوب شهری در شهر شیراز پرداخته شده است.

فصل دوم
چارچوب نظری تحقیق
مقدمه
در این فصل سعی شده است که مبانی نظری در قالب شامل شش گفتار بیان شود. در گفتار نخست به بیان تعریف و مفاهیم مرتبطی همچون حکمرانی، حکمرانی خوب، حکمرانی خوب شهری، مدیریت شهری کارآمد و مانند پرداخته شده است. در گفتار دوم نیز شاخص‌های حکمرانی خوب شهری مورد بررسی قرار گرفته است. در گفتار سوم به حکمرانی خوب شهری در اسلام با تاکید بر نهج‌البلاغه پرداخته شده است. که در این راستا نخست؛ حکمرانی خوب شهری در سیره پیامبر(ص) و سپس حکمرانی خوب شهری در نگرش امیرالمؤمنین(ع)مورد ارزیابی و بررسی قرار گرفته شده است. در گفتار چهارم وظایف و اختیارات شورای شهر و شهرداری مورد بررسی قرار گرفته است. در گفتارهای پنجم و ششم به ترتیب نخست به تشریح مدل سیستمی و اهداف و پیش فرض‌های آن پرداخته شده، در پایان این گفتار به ارائه راهبردهای مناسب برای تحقق حکمرانی خوب شهری در چارچوب مدل سیستمی مورد ارزیابی قرار گرفته شده است. و همچنین در پایان به بررسی مدل‌های نظری حکمرانی شهری پرداخته شده است.

گفتار نخست: تعریف مفاهیم
الف.حکومت2 و حکمرانی3
حکمرانی مفهوم پیچیده ایست که ارائه تعریفی دقیق و مشخص برای آن مشکل میباشد. از آنجا که این اصطلاح جنبه شهودی قوی دارد، افرادی که از آن استفاده میکنند کمتر به فکر ارائه تعریف دقیق از حکمرانی هستند. به هر حال، به لحاظ زبان شناسی حکمرانی از دیرباز بر عمل یا فرآیند حکومت کردن دلالت میکرده است. اصطلاحات حکمرانی و حکومت، دارای مفاهیم محض و تخصصی بوده که بعضاً فارغ از مفهوم، معمولاً جایگزین یکدیگر به کار می‌روند. اما قدمت حکمرانی به تاریخ تمدن بشری برمی‌گردد. واژه حکمرانی از لغت یونانی (Kybernan) و (Kybernetes) گرفته شده و معنی آن هدایت کردن و راهنمایی کردن و یا چیزها را در کنار هم نگه‌داشتن است(شریفیانی ثانی،1380 ب: 149).
در ادبیات حقوق عمومی از حکومت و حاکمیت به عنوان یکی از عناصر و ارکان بنیادین دولت – کشور4 یاد می‌شود که مفهوم آن سیطره‌ی اراده‌ی برتر است که در یک قلمرو سرزمینی معین هیچ اراده‌ی رقیب دیگری از گروه‌های اجتماعی فراتر از آن وجود ندارد و از نظر بیرونی اراده‌ی فوق نبایستی تحت سلطه و آمریت دولت دیگر باشد(عالم،1375: 145). از این منظر، ابعاد حاکمیت را به حاکمیت درونی و بیرونی دسته‌بندی نموده‌اند(قاضی،1384: 72).
حکمرانی طی دهه 1990 میلادی، به یکی از اصطلاحات حوزه نظریه علوم سیاسی و به ویژه حقوق عمومی تبدیل شده است. بنابراین حکمرانی را می‌توان شیوه خاص اداره امور دانست که در آن مرزهای بین نهادها و بخش عمومی و خصوصی در سایه یکدیگر محو می‌شوند. جوهره حکمرانی به وجود روابط دو سویه بین نیروهای دولتی و غیر آن اشاره دارد(برک پور و اسدی،1390: 188) که در ذیل به چندی از آن‌ها اشاره می‌شود.
با توجه به مفهوم حکمرانی، تعاریف متنوعی ارائه شده که در هر تعریف به جنبه‌های خاصی از آن مفهوم بیشتر توجه می‌شود. بنابراین هرچند در بکارگیری این مفهوم، مقصود و منظور واحدی مدنظر همگان است؛ توجه به تفاوت‌ها و جنبه‌های مختلف، سطح و گستردگی حوزه این مفهوم را نشان می‌دهد که خود می‌تواند مبانی برای سیاست‌گذاری و نیز اقدام بهینه باشد.
حکمرانی در لغت به معنای اداره و تنظیم امور است و به رابطه میان شهروندان و حکومت کنندگان اطلاق می‌شود. در واقع این اصطلاح رابطه و نه دستگاه را توصیف می‌کند(لاله پور،1386: 62).
– حکمرانی به روابط بین دولت و جامعه مدنی، حکمرانان و حکومت شوندگان توجه خاص دارد(McCarney&et.al,1995: 5).
پس، حکمرانی موضوعی است که بر نحوه تعامل دولت‌ها و سایر سازمان‌های اجتماعی با یکدیگر، نحوه ارتباط با شهروندان و نحوه اتخاذ تصمیمات در جهانی پیچیده تمرکز داشته و فرایندی است که از آن طریق جوامع و سازمان‌ها تصمیمات خود را اتخاذ و به واسطه آن، مشخص می‌کنند و معین می‌کنند که در فرایند تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری چه کسانی شرکت داشته باشند(شریفیان ثانی،1380 الف: 37).
– برنامه توسعه سازمان ملل متحد حکمرانی را این گونه تعریف کرده است: استفاده از اختیارات قانونی در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و اجرایی برای اداره امور کشور در تمامی سطوح آن. در اینجا حکمرانی در برگیرنده‌ی راهبردها، فرایندها و نهادهایی است که به وسیله آن‌ها شهروندان منافع خود را مطالبه می‌کنند، حقوق حقه خود را مطالبه می‌کنند و مسائل و مشکلات خود را حل و فصل می‌نمایند(UNDP,2000: 1).
در این تعریف به خوبی معین می‌کند که حکومت و حکمرانی نبایستی یکسان تلقی شود چرا که حکومت نهادهای سیاسی – اداری و دستگاه‌های قانونگذاری، اجرایی، قضایی و نظامی را در بر می‌گیرد که عهده دار برقراری نظم و امنیت، اداره جامعه و برآوردن نیازهای گوناگون شهروندان هستند؛ حال آن که، حکمرانی به پویش‌ها یا فرایندهای تصمیم‌گیری، چگونگی کاربرد قدرت و چند و چون روابط دولت و شهروندان اشاره دارد. به گونه بنیادی، حکمرانی در پیوند با چگونگی کاربرد قدرت، تعامل و پاسخگویی معنا می‌یابد و با پرسش‌های مهمی همچون، چگونه تصمیم می‌گیرند، تعامل دولت و شهروندان چگونه باید باشد؟ و… مرتبط است(سردارنیا،1388: 135). بنابراین، حکمرانی بیان می‌دارد که تصمیمات گرفته شده براساس روابط پیچیده میان بازیگران مختلف جامعه شکل می‌گیرد. در واقع این فرایند

حکمرانی، شهری، حقوق، حکومت، اعتماد

ن تحقیق، به موضوع حکمرانی خوب شهری در حوزه شورای شهر و شهرداری‌ها پرداخته می‌شود.
شهرداری‌ها و شوراهای شهر عهده دار خدمات رسانی در طیف گوناگونی همچون: مرمت و زیباسازی شهر، ایجاد و گسترش فضاهای سبز، عمران شهری، اجرای قوانین و مقررات در خصوص ساخت مسکن و خیابان‌ها و مانند آن، ایجاد و گسترش تأسیسات و حمل و نقل و ارتباطات شهری، خدمات رسانی در عرصه فرهنگی از قبیل کتابخانه‌ها، فرهنگ سراها و مانند آن هستند؛ ایفای نقش مطلوب آن‌ها در عرصه خدمات‌رسانی متنوع و گسترده نیازمند تحقق مؤلفه‌های ذیل هستند:
1. کادر سازی قوی از مدیران و نیروهای انسانی متخصص و متعهد
2 . مدیریت مشارکتی و مشارکت فراگیر شهروندان، گروه‌ها و اصناف شهری
3 . اطلاعات محور شدن مدیریت و حکمرانی شهری
4. نظارت پذیری و توجه بازخوردها
5. حاکمیت قانون
6. مسئولیت پذیری و پاسخگویی
7. شفافیت و فساد ناپذیری
8. ایجاد مرکزی یا اداره تحقیقات و پژوهش
که در واقع، این مؤلفه‌ها می‌توانند راهبردهایی برای تحقق حکمرانی خوب شهری تلقی شوند.
در این تحقیق نگارنده درصدد پاسخ نظری و تجربی- عملیاتی به این مسئله است که مؤلفه‌های حکمرانی خوب به وپژه مؤلفه مدیریت مشارکتی و جلب همکاری شهروندان، اصناف و گروه‌ها چه تأثیری بر تحقیق مدیریت کارآمد شهری دارند؟

ب.پیشینه موضوع و ضرورت انجام تحقیق
ادبیات و پیشینه تحقیق و اطلاعات حاصل از آن در بررسی موضوع، مددکار و مکمل مطالعه است. بعلاوه محقق نسبت به موضوع اشراف بیشتری پیدا می‌کند و بر اطلاعات او در زمینه موضوع افزوده می‌شود. از دوباره‌کاری و تکرار جلوگیری می‌شود و متغیرهای مورد نظر در مطالعه را، با شناسایی دقیق‌تر و روابط علی و معلولی، بهتری در می‌یابد(حافظ نیا،1387: 74-73). در ابتدا لازم به ذکر است که در ایران موضوعاتی در ارتباط با حکمرانی خوب شهری و تأثیر آن بر چگونگی اداره شهر منابع فارسی چندانی وجود ندارد. اکثر منابع در این زمینه انگلیسی می‌باشد. اما، اساتید محترم حقوق، علوم سیاسی، مدیریت و اقتصاد به طور جسته گریخته اشاراتی به اصل حکمرانی خوب داشته‌اند. منتهی، تحت عنوان مستقل و مفصل در هیچ یک از کتاب‌ها و مقالات حقوقی، سیاسی و مدیریتی به این مسئله نپرداخته‌اند. با این وجود، یکی از مواردی که به صورت مستقل «حکمرانی خوب شهری» را مورد بحث قرار داده است، خلیل اله سردارنیا می‌باشد.که در مقاله‌ای تحت عنوان « شاخص‌های حکمرانی خوب شهری در چارچوب نظریه سیستمی» به این مسئله پرداخته است. برخی از منابع و تحقیقاتی که در ارتباط با حکمرانی خوب صورت گرفته عبارتنداز:
1.یک مقاله به عنوان «شاخص‌های حکمرانی خوب شهری در چارچوب نظریه سیستمی» از خلیل اله سردارنیا؛ در این مقاله به صورت نظری به خوبی شاخص‌های حکمرانی خوب شهری را بیان کرده است. منتها تفاوتی که بین این مقاله و پایان‌نامه اینجانب وجود دارد، این است که، در این مقاله به صورت نظری به بیان شاخص‌های حکمرانی خوب شهری پرداخته اما در پایان‌نامه اینجانب مؤلفه‌های حکمرانی خوب شهری را به صورت میزان کاربردی شدن و تأثیر این مؤلفه‌ها در شهرداری و شورای شهری شیراز مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌دهد.
2.مقاله‌ای دیگر از خلیل اله سردارنیا تحت عنوان «اثر سرمایه اجتماعی بر حکمرانی خوب» این مقاله در نشریه اطلاعات سیاسی-اقتصادی شماره 260-259 در فروردین و اردیبهشت سال 1388 به چاپ رسیده است. در این مقاله دکتر سردارنیا در چارچوب الگوی تعامل سرمایه اجتماعی و حکومت (ساختار نهادی و سیاسی)، الگوی سیستمی (نظام سیاسی) دیوید ایستون و آلموند و الگوی مفهومی گینمن، به آثار سرمایه اجتماعی( انجمن‌های مدنی، شبکه‌های اجتماعی و درگیر شدگی مدنی) بر حکمرانی خوب با ذکر دو شاخص کارآمدی و پاسخگویی بهتر از دیدگاه نظری – الگویی پرداخته است. لازم به ذکر است که در این مقاله، سرمایه اجتماعی از مقوله‌های مهم در ارتباط با جامعه مدنی شمرده شده است.
3. مقاله‌ای دیگر از دکتر خلیل اله سردارنیا و همکارانش به عنوان « تأثیر حکمرانی خوب و سرمایه اجتماعی بر اعتماد سیاسی در سبزوار و مشهد» این در زمستان 1388 در پژوهشنامه علوم سیاسی(شماره اول، سال پنجم) به چاپ رسیده است. در این مقاله نویسنده در پی پاسخگویی به این پرسش است که: متغیرهای مربوط به حکمرانی خوب و متغیرهای مربوط به سرمایه اجتماعی تا چه اندازه تبیین کننده اعتماد سیاسی پاسخگویان است؟ و اثر کدام دسته بیشتر است؟ و در همین راستا چند فرضیه مطرح می‌کند:
– بین احساس امنیت اجتماعی و اعتماد سیاسی رابطه مستقیم وجود دارد؛
– بین تصور وجود فساد و اعتماد سیاسی رابطه معکوس وجود دارد؛
– بین عضویت انجمنی و اعتماد سیاسی رابطه مستقیم وجود دارد؛
– بین اعتماد اجتماعی و اعتماد سیاسی رابطه مستقیم وجود دارد؛
در این پژوهش از روش پیمایشی و همچنین برای گردآوری اطلاعات از ابزار پرسشنامه استفاده شده است. در این مقاله، دکتر سردارنیا بعد از ارزیابی شاخص‌های مورد بررسی به نتیجه می‌رسد که: همه فرضیه‌های اصلی مورد بررسی تایید شدند و رابطه معناداری میان متغیرهای فساد، امنیت، تبعیض، اعتماد عمومی و مشارکت انجمنی با متغیر وابسته اعتماد سیاسی مشاهده شد، اما تأثیر حکمرانی خوب بر اعتماد سیاسی، بسی بیشتر از متغیرهای سرمایه اجتماعی است.
4. مقاله «جامعه مدنی اخلاق و حقوق بشر بنیاد و حکمرانی خوب» از خلیل اله سردارنیا. فصلنامه اطلاعات سیاسی – اقتصادی. شماره 282-281. بهمن و اسفند 1389. در این مقاله، محقق؛ فرض اصلی خود را این گونه بیان کرده است: حکمرانی خوب تنها از کارکرد حکومت و نهادسازی از بالا مایه نمی‌گیرد بلکه تحقق یافتن آن در گرو همکاری جامعه مدنی اخلاق بنیاد و حقوق بشر بنیاد است. در این مقاله بعد از تحقیق و بررسی‌های فراوان محقق، ضمن اثبات فرضیه اصلی خود به این نتیجه می‌رسد که؛ تحقق یافتن آن، در گرو همکاری جامعه مدنی است و این همکاری پدید نمی‌آید مگر اینکه از یک سو، حکومت فرصت‌های لازم برای جامعه مدنی فراهم کند و پذیرای جامعه مدنی اخلاق بنیاد و حقوق بشر بنیاد داشته باشد و از سوی دیگر جامعه مدنی دارای ویژگی‌هایی نظیر: دور بودن از جامعه سیاسی قدرت بنیاد و غیراخلاقی، پایبندی عملی به اخلاق مدنی و حقوق بشر می‌باشد. همچنین، تنها جامعه مدنی اخلاق بنیاد و حقوق بشر بنیاد است که همکاری کنش‌گران با یکدیگر و با حکومت برای تحقق حکمرانی خوب را برمی‌تابد، نه جامعه سیاسی قدرت بنیاد.
5. یک مقاله با عنوان: «حکمرانی خوب، حاکمیت و حکومت در ایران» از محمد حسین زارعی که در مجله تحقیقات حقوقی، شماره 40 به چاپ رسیده است. در این مقاله ابتدا به تاریخچه و مفهوم حکمرانی خوب پرداخته و سپس در این مقاله به طور کلی بررسی حاکمیت و حکومت و همچنین حاکمیت و حکومت در ایران پرداخته است. لازم به ذکر است که در این مقاله بحث حکمرانی خوب از باب حقوق اساسی و ساختار حکومت در جمهوری اسلامی ایران به طور کلی پرداخته است.
6. «آزادی، حکومت خوب و پیشرفت» عنوان مقاله‌ای از مسعود آرایی‌نیا که در تابستان 1385 در فصلنامه مطالعات بین‌المللی(ISI) به چاپ رسید. در این مقاله نویسنده درصدد توضیح سه متغیر آزادی، حکومت خوب و پیشرفت می‌باشد. نویسنده در این مقاله ابتدا به توضیح سه متغیر فوق پرداخته و بعد از آشنایی با این مقولات، نویسنده در بخش ترکیب متغیرها به توضیح نسبت این سه متغیر به خصوص از منظر مدخلیت آزادی در تکوین دانش پیشرفت پرداخته است.
7. «حکمرانی خوب، توسعه و حقوق بشر» عنوان مقاله‌ای که در نشریه حقوق اساسی، سال سوم، شماره چهارم در تابستان 1384 توسط مهدی هداوند به چاپ رسیده است. هداوند در این مقاله به طور کلی به بررسی حکمرانی خوب در اسناد بین‌المللی و همچنین تقسیم ناپذیر بودن حکمرانی خوب و حقوق بشر پرداخته است. در ضمن بخش قابل توجهی از این مقاله در مورد مسئله پدیداری دولت مدرن، ویژگی‌های آن و نقش دولت در اقتصاد از منظر مکاتب و گرایش‌های مختلف آن پرداخته شده است.
8. در زمینه حکمرانی خوب کتابی با عنوان «حکمرانی مطلوب در پرتو جهانی شدن حقوق بشر» از حسام نقیبی مفرد، در سال 1389 توسط انتشاراتی شهر دانش منتشر شد. در این کتاب نویسنده، ابعاد مختلف تأثیر جهانی شدن حقوق بشر بر حاکمیت دولت‌ها پرداخته است. در این راستا، در بخش اول: تحت عنوان «جهانی شدن حقوق بشر، ماهیت و ابعاد» به بررسی ابعاد جهانی شدن در زمینه‌های اقتصادی، فرهنگی و سیاسی پرداخته، در بخش دوم این کتاب با عنوان «حکمرانی مطلوب و حاکمیت دولت‌ها» در این بخش به طور کلی و بعضاً مبهم پیامدهای ناشی از قواعد بین‌المللی حقوق بشر و پیشینه و تعریف حکمرانی مطلوب مورد کنکاش قرار داده است.
9. مقاله «حکمرانی خوب شهری یک ضرورت تردیدناپذیر» در خرداد ماه 1389 در نشریه دانش شهر، شماره 11 به چاپ رسیده است. در این مقاله ابتدا تفاوت‌های مفهومی مبانی حکومت و حکمرانی شهری مطرح ساخته است. همچنین اشاراتی خیلی کلی و کوتاه به برخی مؤلفه‌های حکمرانی خوب در اسناد بین‌المللی و همچنین اقدامات دولت‌ها در مهم‌ترین کنفرانس‌های بین‌المللی نموده است. در ضمن در قسمت‌هایی از این مقاله به طور کلی در مورد حکمرانی الکترونیک و همچنین حکمرانی الکترونیک و حکمرانی خوب شهری پرداخته است که نویسنده در پیوند این دو مقوله به کلیگویی صرف پرداخته است.
10. در مورد حکمرانی خوب یک پایان‌نامه تحت عنوان «جامعه مدنی و حکمرانی خوب» در آبان 1391 در دانشگاه شیراز توسط زهره پناهی دفاع شده است. سوال اصلی در این پایان‌نامه: تأثیر نهادهای مدنی بر حکمرانی خوب چگونه است؟ همچنین، فرضیه اصلی این است که: نهادهای مدنی بر حکمرانی خوب تأثیر دارد. پایان‌نامه نامبرده نظری صرف می‌باشد و ارتباطی با پایان‌نامه اینجانب ندارد.

پ.اهداف پژوهش
مهم‌ترین اهداف پژوهش:
1. استفاده از مدل سیستمی برای کاربست مؤلفه‌های حکمرانی خوب در مورد مدیریت شهری.
2. بررسی مطالعات تجربی انجام شده در جهان در مورد حکمرانی خوب شهری.
3. بررسی آسیب‌شناسی مدیریت شهری در ایران.
4. تمرکز مطالعه بر مدیریت شهری در شیراز و میزان موفقیت در تحقق مؤلفه‌های حکمرانی خوب شهری.

ت. بیان متغیرهای تحقیق
در این تحقیق مؤلفه‌های حکمرانی خوب به عنوان متغیر مستقل و مدیریت کارآمد شهری به عنوان متغیر وابسته در نظر گرفته شده است.

ث. سوالات پژوهش
1.مهم‌ترین مؤلفه‌های حکمرانی خوب شهری کدامند؟
2.مهم‌ترین مزایای ناشی از استفاده از مدل سیستمی در حوزه مدیریت شهری(شهرداری‌ها

حکمرانی، شهری، حکومت، شهروندان، نهادی،

……………………………………………………………………………………………..171
د. انواع شورا در قانون اساسی ……………………………………………………………………………………..172
ت. شورای اسلامی شهر ………………………………………………………………………………………………173
گفتار سوم: وظایف و اختیارات شورای شهر و شهرداری در چارچوب حکمرانی خوب شهری
الف. نقش شوراهای اسلامی شهر و وظایف آنها در چهارچوب نظام حکمرانی شهری…………………………………………………………………………………………………………………………..176
ب. وظایف و اختیارات شهرداری در چهارچوب حکمرانی خوب شهری……………………..181
ج. وظایف و اختیارات محوله به سایر نهادها ………………………………………………………………185
د. مراجع حل اختلاف شهری ……………………………………………………………………………………..187
گفتار چهارم: ساختار تشکیلاتی شهرداری کلان شهر شیراز
الف. حوزه شهردار ……………………………………………………………………………………………………….193
ب. معاونت ها ……………………………………………………………………………………………………………..193
ج. سازمان ها ……………………………………………………………………………………………………………..193
د. مدیریت ها ……………………………………………………………………………………………………………..194
ه. شهرداری مناطق……………………………………………………………………………………………………..195
گفتار پنجم: سنجش کمی، آماری شاخص های حکمرانی و مدیریت شهری در شیراز
الف. توضیح اجمالی پیرامون روش تحقیق، تکنیک های آماری در جامعه آماری……..197
ب. بررسی نتایج آماری مولفه های حکمرانی و مدیریت شهری در شهر شیراز ………..200
گفتار ششم: دستاوردهای حکمرانی خوب شهری در شهر شیراز
الف. مدیریت مشارکتی و مشارکت سایر کنشگران شهری در اداره امور شهر شیراز….233
ب. شفافیت ………………………………………………………………………………………………………………….236
ج. اصل قانونمندی به عنوان جوهره اصلی حکمرانی خوب شهری و حقوق عمومی….237
د. کادرسازی و استخدام نیروهای انسانی متخصص و شایسته ………………………………….237
پ. مسئولیت پذیری و پاسخگویی ……………………………………………………………………………..239
ت. اصل حسابرسی در شهرداری ………………………………………………………………………………..240
ث. کنترل و مبارزه با فساد …………………………………………………………………………………………241
ذ. نظارت و کنترل پذیری در شهرداری شیراز …………………………………………………………..242
ر. تمرکززدایی و واگذاری امور به سایر بخش ها از طریق توانمندسازی آنها …………….243
گفتار هفتم: آسیب ها، موانع و پیشنهادات در جهت تحقق حکمرانی خوب شهری در شهر شیراز
الف. آسیب شناسی حکمرانی خوب شهری در ایران ………………………………………………….244
ب. موانع تحقق حکمرانی خوب شهری در شهر شیراز ………………………………………………255
ج. پیشنهادات و راهبردهایی برای تحقق حکمرانی خوب شهری در شهر شیراز…………….259
نتیجه گیری …………………………………………………………………………………………………………………………266
نتیجه گیری کلی ………………………………………………………………………………………………………………..267
منابع …………………………………………………………………………………………………………………………………….275
پیوست شماره یک ………………………………………………………………………………………………………………..299
پیوست شماره دو …………………………………………………………………………………………………………………..306
پیوست شماره سه …………………………………………………………………………………………………………………312

فصل نخست
مقدمه و کلیات تحقیق

الف.بیان مسئله
در دو دهه اخیر «حکمرانی خوب»1 یکی از رایج‌ترین اصطلاحات و مفاهیم مورد استفاده در محافل آکادمیک دانشگاهی و پژوهشی بوده است و پیرامون آن، پژوهش‌ها و بررسی‌های کمی و کیفی قابل توجهی صورت گرفته است. گرچه این اصطلاح در دو دهه اخیر، به شکل فزاینده‌ای رایج شده است، با این وجود، فاقد پیشینه نیست و در طول تاریخ و نیز در ادیان مختلف به ویژه اسلام از مفاهیم مشابه با آن استفاده شده است.
حکمرانی خوب در نقطه مقابل حکمرانی بد طرح شده و به اعمال حکومت بر مبنای شاخص‌هایی همچون: تعامل مستمر حکومت با شهروندان، گروه‌ها، تشکلات و اصناف، مشارکت دادن آن‌ها در تصمیم‌گیری‌ها، حاکمیت قانون، پاسخگویی، مسئولیت پذیری و نظارت پذیری حکومت‌های مرکزی و حکومت‌های محلی، شفافیت در عملکرد حکومت، گسترش عدالت و تلاش برای کاهش نابرابری‌ها و تبعیض‌ها و مانند آن اطلاق می‌شود. «حکمرانی خوب شهری» نیز اصطلاحی است که در ذیل عنوان کلی حکمرانی خوب و با همان ویژگی‌ها و شاخص‌های فوق، البته در سطح شهری قابل بررسی و اطلاق است. در دنیای آکنده از ارتباطات و آگاهی‌های گسترده و جامعه شهری متنوع و پیچیده، فرایندهای یک سویه و غیر مشارکتی حکمرانی، دیگر اهمیتی ندارند لذا حکمرانی خوب شهری بر مبنای حکمرانی مشارکتی بسیار ضرورت یافته است تا پاسخگوی نیازهای متنوع و رشد یابنده جامعه شهری پیچیده گردند.
حکومت را نباید با حکمرانی، یکی تلقی کرد. حکومت متشکل از نهادهای سیاسی – اداری و دستگاه‌های قانون گذاری، اجرایی، قضایی است که عهده دار بر قراری نظم و امنیت، اداره جامعه و رفع نیازهای متعدد مردم هستند، حال آنکه، حکمرانی به فرایندهای تصمیم گیری، چگونگی اعمال قدرت، تعامل‌های دو سویه دولت و شهروندان اشاره دارد. به مفهوم دیگر، حکمرانی به پویش‌ها یا فرایندهای تصمیم‌گیری، شیوه کاربرد قدرت و تعامل‌های دولت و شهروندان اشاره دارد. در ضمن حکمرانی خوب با ویژگی‌هایی همچون حکومت قانون، مدیریت کارآمد، پاسخگویی و روشن بودن رفتارها و تصمیم‌های حکومت و روشن بودن رفتارها و تصمیم‌های حکومت، نظارت‌های نهادمند، عدالت‌گستری، امنیت گستری، توزیع عادلانه و منطقی کالاها، خدمات و ارزش‌های بنیادی، مشارکت سیاسی و مدنی گروه‌ها و نهادهای مدنی و کاهش چشمگیر فساد و تبعیض در زمینه‌های گوناگون همراه خواهد بود(سردارنیا،1389: 71). به طور بنیادی، حکمرانی در مورد اعمال قدرت، تعامل و پاسخگویی است و با پرسش‌های مهمی همچون، چگونه تصمیم‌ها اتخاذ می‌شوند، چه کسی یا کسانی تصمیم گیر هستند، تعامل دولت و شهروندان چگونه باید صورت گیرد؟ مرتبط است و این پرسش‌ها را می‌توان در سطح محلی، منطقه‌ای، کشوری، جهانی مطرح کرد.
در چند دهه اخیر، نوسازی و تحولات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شتابان در کشورهای جهان از یک سو و انقلاب ارتباط و اطلاعات و جهانی شدن شتابان از سوی دیگر منجر به پیچیده‌تر شدن جوامع و روابط بین حکومت‌ها و جامعه‌هایشان و نیز در سطح جهانی به در هم تنیدگی بیشتر جوامع و حکومت‌ها شده‌اند. در بستر تحولات یاد شده، این پیچیدگی و تنوعات در سپهرهای داخلی، منطقه‌ای و جهانی، فرایندی طبیعی است؛ در عین حال، پتانسیل بحران و بی‌ثباتی را نیز به همراه دارد. حکومت‌ها در بستر پیچیدگی‌های داخلی، منطقه‌ای و جهانی با چالش‌های گوناگون بالقوه و بالفعل مواجه می‌شوند، لذا توجه جدی و روزافزون آن‌ها به مقوله حکمرانی خوب و تحقق بخشیدن به شاخص‌های آن‌ها برای مدیریت مطلوب و کارآمد جامعه و کسب و استمرار بخشیدن به رضایت عمومی از حکومت‌ها، بسیار ضرورت دارد.
یکی از ابعاد تحول در جهان امروز، گسترش شهرنشینی و پیچیده‌تر شدن این عرصه از منظر تعاملات و ارتباطات در سطوح فردی، گروهی و نهادی، تنوعات نهادی، صنفی و نیز آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی فزاینده شهرنشینان است. در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، جامعه شهری به تبع پیچیدگی‌های نهادی، فیزیکی و ارتباطی و آگاهی فزاینده، به مراتب بسیار بیش از گذشته نسبت به حکومت و عملکردهای آن در نحوه مدیریت و حکمرانی شهری حساس بوده و واکنش نشان می‌دهد و حکومت‌ها و زیر مجموعه‌های نهادی آن در حوزه مدیریت شهری با تقاضاهای فزاینده اجتماعی، خدماتی، اقتصادی، سیاسی شهروندان مواجه شده‌اند؛ لذا توجه به مقوله حکمرانی خوب شهری برای مدیریت مطلوب و کارآمد شهری و خدمات رسانی به هنگام، کافی، منصفانه، عدالت جویانه و قانونمند در زمینه‌های گوناگون بیش از گذشته ضرورت می‌یابد.
در این راستا باید خاطر نشان کرد که پیچیده‌تر شدن شهرها و شهرنشینی در جهان امروز، قطعاً پیچیده‌تر شدن حکومت را می‌طلبد؛ لذا توجه به حکمرانی خوب شهری با شاخص‌هایی مانند: مشارکت دادن شهروندان در تصمیم‌سازی و نظارت آن‌ها، پیچیدگی نهادی، کادر سازی از نیروهای انسانی توانمند، حاکمیت قانون، پاسخگویی، شفافیت در تصمیم گیری‌های شهری و مناسبات، رفع بحران‌ها و جلوگیری از بحران‌های سیاسی و اجتماعی بزرگ در جامعه شهری بسیار ضروری است.
شایان ذکر است که موضوع حکمرانی خوب شهری، قلمرو گسترده‌ای دارد، و پرداختن به این قلمرو گسترده منطقی نیست و در ضمن محدودیت زمانی و نیز اصول علمی تحقیق چنین امری را مجاز نمی‌سازد، لذا در ای

فهرست مطالب
عنوان ………………………………………………………………………………………………………………………………. صفحه

فصل نخست: مقدمه و کلیات تحقیق
الف. بیان مسئله ……………………………………………………………………………………………………………….2
ب. پیشینه موضوع و ضرورت انجام تحقیق …………………………………………………………………….5
پ.اهداف پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………..8
ت. بیان متغیرهای تحقیق………………………………………………………………………………………………..9
ث. سوالات پژوهش ………………………………………………………………………………………………………….9
ج. فرضیه پژوهش……………………………………………………………………………………………………………..9
د. روش انجام تحقیق و روش جمعآوری اطلاعات ……………………………………………………….10
ذ. بیان محدودیتهای تحقیق ………………………………………………………………………………………10
ر. معرفی اجمالی فصول پایان نامه ………………………………………………………………………………..10

فصل دوم: چارچوب نظری تحقیق
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………………14
گفتار نخست: تعاریف و مفاهیم
الف.حکومت و حکمرانی ………………………………………………………………………………………………..14
ب.حکمرانی خوب ………………………………………………………………………………………………………….16
پ.حکمرانی بد ……………………………………………………………………………………………………………….17
ت.حکمرانی خوب شهری ………………………………………………………………………………………………18
ث.مدیریت شهری کارآمد ……………………………………………………………………………………………..19
ج.شهرداری …………………………………………………………………………………………………………………..20
د.شورای شهر ……………………………………………………………………………………………………………….20
گفتار دوم: شاخص های حکمرانی خوب شهری
الف. شاخص های حکمرانی خوب شهری ……………………………………………………………………..23
ب. ضرورت حکمرانی خوب شهری ……………………………………………………………………………….30
ج. اهداف حکمرانی خوب شهری ………………………………………………………………………………….31
گفتار سوم: حکمرانی خوب شهری در اسلام با تاکید بر نهج البلاغه
الف. حکمرانی خوب شهری در سیره پیامبر(ص) …………………………………………………………34
ب. حکمرانی خوب شهری در نگرش امیرالمومنین(ع) ………………………………………………..35
گفتارچهارم: بررسی اجمالی وظایف شهرداری و شورای اسلامی شهر
الف. شرح اجمالی وظایف شهرداری ………………………………………………………………………………46
ب. شرح اجمالی وظایف شورای شهر و ارتباط آن با شهرداری ها ……………………………….51 گفتار پنجم: ارائه راهبردها برای تحقق حکمرانی خوب شهری در چارچوب مدل سیستمی
الف. ترسیم مدل سیستمی، اهداف و پیش فرض ها و محاسن این مدل …………………….60
ب. ارائه راهبردها برای تحقق حکمرانی خوب شهری بر اساس مدل سیستمی…………..65
گفتار ششم: مدل نظری حکمرانی شهری
الف. مدل شورا – شهردار ………………………………………………………………………………………………83
ب. مدل رهبری جمعی …………………………………………………………………………………………………85
ج. مدل رهبری توسط کمیسیون ………………………………………………………………………………….86
د. مدل شورا – مدیر شهر ……………………………………………………………………………………………..87
نتیجه گیری ……………………………………………………………………………………………………………………………89

فصل سوم: بررسی اجمالی تجربه برخی از کشورها در زمینه حکمرانی خوب شهری
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………………91
گفتار نخست: نگاهی اجمالی به پیشینه حکمرانی خوب شهری در اسناد بینالمللی
الف. اقدامات دولت ها در مهم ترین کنفرانس های بین المللی …………………………………..93
ب. برنامه جهانی در زمینه حکمرانی شهری …………………………………………………………………94
گفتار دوم: شاخص های حکمرانی و مدیریت شهری در ایالات متحده آمریکا
الف. ساختار سیاسی ایالات متحده آمریکا ……………………………………………………………………96
ب. کنشگران حکمرانی شهری در ایالات متحده آمریکا ………………………………………………99
ج. مدل حکمرانی شهری در ایالات متحده آمریکا …………………………………………………….102
د. جمع بندی و بیان شاخص های حکمرانی و مدیریت شهری مطلوب در شهر نیویورک………………………………………………………………………………………………………………………..106
ذ. نگاهی اجمالی به دلایل موفقیت حکمرانی شهری در شهر نیویورک…………………….110
گفتارسوم: حکمرانی شهری در انگلستان
الف. نگاهی اجمالی به ساختار سیاسی و اداری در انگلستان …………………………………….112
ب. بررسی اجمالی کنشگران حکمرانی شهری در کلان شهر لندن ………………………….114
ج. بیان اجمالی وضعیت حکمرانی و مدیریت خوب شهری در کلان شهر لندن ………118
د. نگاهی اجمالی به دلایل موفقیت حکمرانی شهری در کلان شهر لندن…………………123
گفتار چهارم: بررسی حکمرانی خوب شهری در برخی از کشورهای در حال توسعه
الف. پیش درآمدی بر حکمرانی خوب شهری در کشورهای در حال توسعه …………….125
ب. ویژگی های حکمرانی شهری در کشورهای در حال توسعه …………………………………127
ج. برنامه سازمان ملل متحد برای کشورهای در حال توسعه در زمینه حکمرانی شهری………………………………………………………………………………………………………………………….128
گفتار پنجم: بررسی اجمالی حکمرانی و مدیریت شهری در ترکیه (استانبول)
الف. نگاهی گذرا به شهرداری و شورای شهر کلان شهر استانبول …………………………….129
ب. کنشگران حکمرانی شهری در کلان شهر استانبول ……………………………………………..135
ج. جمع بندی و بیان اجمالی شاخص های حکمرانی و مدیریت شهری خوب در کلان شهر استانبول ………………………………………………………………………………………………………………139
د. نگاهی اجمالی به دلایل عدم موفقیت حکمرانی شهری در کلان شهر استانبول……142
گفتار ششم: بررسی حکمرانی و مدیریت شهری در مصر: کلان شهر قاهره
الف. کنشگران حکمرانی شهری در مصر: کلان شهر قاهره ……………………………………….148
ب. جمع بندی و بیان شاخص های حکمرانی و مدیریت شهری مطلوب در شهر قاهره……………………………………………………………………………………………………………………………..152
ج. نگاهی اجمالی به دلایل عدم موفقیت حکمرانی شهری در کلان شهر قاهره ……….155
نتیجه گیری …………………………………………………………………………………………………………………………160

فصل چهارم: بررسی حکمرانی خوب شهری در شهر شیراز، آسیب شناسی و دستاوردها
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………162
گفتار نخست: سیر تاریخی اجمالی تکوین نظام شورایی در ایران تا پیروزی انقلاب اسلامی
الف. قوانین مرتبط با حکمرانی شهری در ایران………………………………………………………….163
ب. انجمن های شهر پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ………………………………………………..166
گفتار دوم: شورای اسلامی پس از پیروزی انقلاب اسلامی
الف. اهداف تشکیل شورا …………………………………………………………………………………………….170
ب. ضرورت تشکیل شورا …………………………………………………………………………………………….170
ج. جایگاه قانونی شوراها