پایان نامه‌ ارشد فلسفه و کلام اسلامی: بررسی تطبیقی مسئله‌ی فیض از دیدگاه ابن‌سینا و صدرالمتالهین

دانلود پایانامه

عنوان کامل پایان نامه کارشناسی ارشد : مطالعه تطبیقی مسئله‌ی فیض از دیدگاه ابن ‌سینا و صدرالمتالهین

تکه ای از متن پایان نامه :


چکیده
الف) موضوع و طرح مسئله (اهمیت موضوع و هدف)

مسئله‌ی فیض یکی ازمسائل بسیار مهمی می باشد که به دلیل آن در طول تاریخ فلسفه از سوی صاحب نظران و اندیشمندان تقریرات گوناگون ارائه شده می باشد. مسائلی که خاستگاه طرح نظریه‌ی فیض تلقی می‌شوند عمدتاً به نحوه‌ی ارتباط بین مبدأ متعال و ما‌سوای او باز می‌گردند. البته غرض از طرح نظریه‌ی فیض توضیح نحوه‌ی بر آمدن کثرت از وحدت می باشد، اما غرض اصلی نظریه‌ی فیض توضیح چگونگی فاعلیت وجودی می باشد؛ یعنی تحقق نحوه‌ای برتر از علیت، ورای علل طبیعی و تحریکی و معّد، در قالب علیت وجودی که آن را صدور یا فیض نامیده‌اند. این نظریه سیر تکمیلی خود را به تدریج در فلسفه‌ی اسلامی طی نموده و به جواب‌های شایسته و قابل قبولی در برابر شبهات گوناگون دست یافته می باشد که در این میان ابن‌سینا و به خصوص ملاصدرا سهم به سزایی را در تبین فلسفی این مسئله داشته‌اند. لذا شایسته می باشد دیدگاه هر یک از این دو فیلسوف در این مسئله مطالعه و مورد تحلیل و ارزیابی قرار گیرد. بدین جهت در پژوهش حاضر نگارنده به تفاوت دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا در نظریه‌ی فیض، توالی و فروعات آن پرداخته که با در نظر داشتن آن، ابداعات و دستاوردهای جدید این دو فیلسوف نیز از یکدیگر متمایز می‌گردد. هم‌چنین میزان تاثیر‌پذیری ابن‌سینا از مکاتب فکری قبل از خود مانند نظام فکری ارسطو و نوافلاطونیان در زمینه‌ی صدور کثرت از وحدت و نیز میزان تأثیر‌پذیری ملاصدرا از ابن‌سینا و دیگر مکاتب فکری اشراقی و عرفانی و آموزه‌های دینی از نظریه‌ی مزبور و توالی آن مانند مسائلی هستند که نگارنده در پژوهش حاضر به بحث و مطالعه درمورد‌ی آن خواهد پرداخت. البته در تفسیر و توضیح بیشتر نظرات ابن‌سینا و ملاصدرا در باب موضوع مورد نظر، از نظریات و دیدگاه‌های پیروان، شار حین و حاشیه‌نویسان بر آثار این دو فیلسوف در این اثر بهره گیری خواهد گردید.

ب) مبانی نظری شامل مرور مختصری از منابع، چارچوب نظری و پرسش‌ها و فرضیه‌ها

با در نظر داشتن این که مسئله‌ی فیض هم در آثار و اندیشه‌ی ملاصدرا و هم در آثار ابن‌سینا مطرح شده اما بنیادهای نظری این دو فیلسوف از هم متفاوت می باشد. به نظر می‌رسد که علت این تفاوت مبنایی می باشد؛ یعنی ابن‌سینا در طرح نظریه‌ی فیض به دلیل قایل شدن به تباین بین علت و معلول و استقلال آن دو نسبت به هم به عناصر زیرا وجود رابطی، اضافه‌ی مقولی و امکان ماهوی تکیه دارد. اما صدرا المتألهین در این زمینه با تکیه بر عناصری زیرا وجود ارتباط، اضافه‌ی اشراقی و امکان وجودی و فقری در پرتو نظریه‌ی انحصار جعل به وجود نظریه‌ی خاصی درباب مسئله‌ی فیض ارائه می‌دهد که در نهایت منجر به طرح نظریه‌ی تجلی و ظهور در دیدگاه نهایی او می‌گردد، که در این زمینه هر یک از این دو فیلسوف با در نظر داشتن مبانی و اصول فلسفی خاص خود به تبیین مسئله‌ی فیض و فاعلیت وجودی پرداختند به طوری‌که در فلسفه‌ی یونان از آن خبری نبوده می باشد. در مسئله‌ی صدور کثرت از وحدت نیز ابن‌سینا از ارسطو و نوافلاطونیان تأثیر پذیرفته اما ملاصدرا از مکتب اشراق و عرفان، به خصوص عرفان ابن‌عربی تأثیرات زیادی پذیرفته می باشد؛ در واقع صدرا در نظام فیض خود به جای سلسله‌ی عقول ده‌گانه که درمکتب مشاء مطرح می باشد، وی سلسله مراتب وجودی را که برگرفته از آثار عرفاست برای پیدایش هستی ترسیم می‌کند.

با در نظر داشتن مباحث فوق، مطالب رساله در پی پاسخ گویی به سؤالات زیر می باشد:

– ماهیت فیض و صدور در نزد ابن‌سینا و ملاصدرا چیست و اصول و مبانی هر یک در این مسئله چه بوده می باشد؟

– تفاوت فهم ابن‌سینا و ملاصدرا در چه مؤلفه‌ها و عناصری می باشد؟

– در مسئله‌ی‌ صدور کثرت از وحدت این دو فیلسوف تا چه میزان از آراء و مبانی گذشتگان بهره گیری کرده‌اند؟

ج) روش پژوهش، شیوه‌ی گردآوری و تجزیه و تحلیل داده‌ها

روش این پژوهش روش توصیفی- تحلیلی می‌باشد. در این روش عناصر و مطالب مورد نظر گردآوری و طبقه بندی شده و سپس مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد. پس، نگارنده در پژوهش حاضر آغاز به شناخت مسئله و تعریف آن، تدوین فرضیه‌ها و طبقه بندی اطلاعات، تجزیه و تحلیل و سپس به نتیجه‌گیری می‌پردازد.

د) نتیجه‌گیری و پیشنهادات

نتایجی که نگارنده در حیطه‌ی مسئله‌ی مورد بحث به آن دست پیدا نمود این می باشد که ابن‌سینا در زمینه‌ی مسئله‌ی فیض و فاعلیت وجودی با طرح مباحثی زیرا فرق وجود و ماهیت در ممکنات و عینیت آن‌ها در خداوند و نیز فرق بین حادث ذاتی و حادث زمانی، خالقیت خدا را که در آراء ارسطو جایگاهی نداشت تبیین روشنی بخشید. از نظر وی، فاعلیت وجودی به معنی اقتران وجودی دو امر مباین بوده به‌طوری که دو طرف نسبت در دیدگاه فوق دارای استقلال وجودی از هم هستند. در این دیدگاه به دلیل رسوخ لحاظ استقلالی به ماهیت درمورد‌ی علیت ایجاد بر امکان ماهوی به عنوان مناط احتیاج به علت تاکید می‌گردد. هم‌چنین ابن‌سینا به دلیل اعتقاد به قاعده‌ی الواحد و با تأثر از فکر ارسطویی و نوافلاطونی، نظام سلسله مراتبی صدور را برای پیدایش هستی ترسیم می‌کند. صدرالمتألهین در این زمینه، علاوه بر پذیرش بدوی موضع رسمی ابن‌سینا مبنی امکان وقوع فاعلیت وجودی و فیض، در تحلیل و تدقیق پیرامون مفهوم فیض و فاعلیت الهی و تبیین ویژگی‌های فیض و نحوه‌ی ارتباط‌ی حق با خلق کوشیده و با در نظر داشتن امکان فقری و وجود رابط و طرح اصطلاح اضافه‌ی اشراقیه کوشش در ایضاح بیشتر محل بحث نموده می باشد؛ اما در انتها به قولی عمیق‌تر و دقیق‌تر، یعنی نظریه‌ی تجلی و ظهور در نحوه‌ی فاعلیت حق رسیده که از آن می‌توان به فاعلیت ظهوری یاد نمود که بر طبق آن اشیاء نه معلول حق، بلکه تجلی و نمایش و ظهور اسماء و صفات حق تعالی هستند. وی هم‌چنین با پذیرش قاعده‌ی الواحد و با تأثر از عرفا نظام سلسله مراتب وجودی را برای پیدایش هستی ترسیم می‌کند. بدین ترتیب، به لحاظ دید عمیق، دقیق و آگاهانه‌ای که از مسئله‌ی وجود، اصالت، بساطت و تشکیک در مراتب و مظاهر وجود در حکمت متعالیه پیدا شده، کوشش شده که نحوه‌ی فاعلیت وجودی و افاضه‌ی هستی بخش با نگاهی وجود شناسانه در این مکتب تبیین و تحلیل گردد، امری که باعث فرق حکمت متعالیه از دیگر مکاتب و نظام‌های فلسفی و هم‌چنین موجب نقطه‌ی قوت آن نسبت به این نظام‌ها گردیده می باشد. نتایج فرعی که نگارنده به آن در حیطه‌ی مورد بحث دست پیدا نمود این می باشد که بر خلاف عقاید بعضی مورخان فلسفه و مستشرقین غربی، فلاسفه‌ی اسلامی در مسئله‌ی فیض و مسائل فلسفی دیگر مقلّد محض نظام‌های فکری یونانیان نبوده‌اند، بلکه خود با روحیه‌ی اجتهاد و نوآوری که داشتند توانستند با ارائه‌ی دیدگاه‌ها و تبیین‌ها و راه حل‌های جدید نظام‌های تازه‌ای تأسیس کنند. بدین جهت لازم می باشد کارهای بیشتری در این زمینه صورت پذیرد تا ابداعات و نوآوری‌ها و دستاوردهای این فلاسفه در مقایسه با فلاسفه‌ی یونانی مشخص گردد که البته کارهای ارزش‌مندی نیز در این زمینه صورت پذیرفته می باشد.

 مطالعه تطبیقی مسئله‌ی فیض از دیدگاه ابن ‌سینا و صدرالمتالهین

برای دیدن تکه های بیشتری از این پایان نامه و دانلود فایل پایان نامه با فرمت ورد ، خرید و دانلود آنی فایل متن کامل با فرمت ورد می توانید به لینک پایین صفحه مراجعه نمایید:

 دانلود از لینک پایین صفحه