مصاحبه، مددجویان، پژوهشگر، پسر، اقامت

سوالاتی با محوریت 5 هدف اصلی پژوهش ( 1 : تجربه فردی مددجو ، 2 : نوع تعاملات مددجویان با یکدیگر ، 3 : نوع تعاملات مددجویان و کارکنان 4 : نوع تعاملات مددجویان و خانواده به هنگام ملاقات ، 5 : ارتباط مددجویان با محیط و امکانات کانون ) طراحی شده بودند که پاسخ های باز و تفسیری داشتند و پاسخ های شرکت کنندگان ، روند ادامه آن ها را هدایت می نمود . به دلایل حفاظتی و عدم موافقت مدیریت کانون ، پژوهشگر مجوز ضبط مصاحبه ها را بدست نیاورد بنابراین عین متن مصاحبه با رعایت تمام جزییات توسط یکی از کارورزان مستقر در کانون که رابطه ی خوبی هم با مددجویان داشت ، نوشته می شد . در پایان هر مصاحبه ی عمیق ، پژوهشگر متن مصاحبه را مطالعه نموده ، نکات دارای ابهام را از شرکت کننده می پرسید تا اطمینان حاصل گردد که درک درستی از مطلب داشته است. سپس نکات مورد نظر خود را که شامل تغییرات حالت های هیجانی و رفتاری شرکت کننده در هنگام مصاحبه بود و نیز برداشت های کلی خود را به متن مصاحبه می افزود . همچنین پرونده های شخصیتی شرکت کنندگان بررسی می شد و با مددکار ، روان شناس و برخی مراقبین و مربیان نیز گفتگویی صورت گرفت و در رابطه با اهداف پژوهش از آن ها پرسش می شد . در مجموع اطلاعات کامل را مددجویان به هنگام مصاحبه و گفتگوهای غیر رسمی خارج از مصاحبه در فعالیت های گروهی ارایه می دادند همچنین مشاهدات و یادداشت برداری های پژوهشگر نیز آن ها را تکمیل می کرد. در گفتگوها گاهی بسیاری از اطلاعات برای نخستین بار فاش می شد و اطلاعات برگرفته از سایر منابع ، درصد بسیار کمی از داده ها را تشکیل می داد . در هنگام اجرای پژوهش به طور میانگین 15 تا 23 مددجوی دختر در بخش نگهداری دختران اقامت داشتند ( تعداد مددجویان در کانون های اصلاح و تربیت به طور روزانه تغییر می کند ) از این تعداد فقط 11 نفر شرایط حضور در تحقیق را دارا بودندکه البته یک نفر رضایت به مصاحبه نداد . و با 10 نفر باقیمانده مصاحبه شد . ( 5 نفر با اقامت طولانی مدت و5 نفر با اقامت کوتاه مدت ) . البته برخی از مددجویان دختر به سوالات مربوط به تعامل خود با کارکنان و برخی سوالات تعامل با یکدیگر ( در مورد روابط هم جنس گرایانه ) پاسخ کامل ندادند . سه ماه پس از شروع پژوهش ، محقق همزمان وارد محیط نگهداری پسران معارض با قانون شد ؛ اما به دلیل ملاحظات قانونی و امنیتی اجازه حضور در فعالیت های گروهی با مددجویان پسر در عرصه های گوناگون ( مانند مددجویان دختر ) را نیافت . پژوهشگر با هماهنگی مدیر کانون اجازه یافت چند نوبت از تمام خوابگاه ها و سایر محیط های بخش نگهداری پسران مانند : کارگاه های آموزشی و باشگاه ورزشی ، محل تمرین تئاتر و سرود بازدید کند و چند ساعتی در کنار مددجویان پسر به مشاهده تعاملات آنان و گفتگو با آن ها بپردازد . لذا جمع آوری داده ها در مورد تجارب مددجویان پسر از اقامت در کانون ، با مصاحبه و برپایی بحث گروهی دنبال شد و تا پایان زمان حضور محقق در محیط پژوهش ادامه یافت . سرعت جمع آوری اطلاعات در مورد مددجویان پسر با سرعت بیشتری پیش رفت و مددجویان پسر در اولین جلسه مصاحبه به تمام پرسش های محقق پاسخ می دادند . در اولین جلسه در بخش نگهداری مددجویان بحث متمرکز گروهی با 5 تن از مددجویان بالای 15 سال با اقامت کوتاه مدت برگزار شد که به دلیل بی اعتمادی و اختلاف میان مددجویان ، تعداد آن ها کمی پس از شروع بحث ، به 3 نفر کاهش یافت ، این بحث گروهی طی 2 جلسه تکمیل شد و پژوهشگر باقی جلسات را با مصاحبه های فردی ادامه داد . در بخش نگهداری پسران ، مصاحبه ها درفضایی به نام اتاق چند منظوره به دور از مزاحمت های محیطی به مدت 2.30 تا 3 ساعت انجام گرفت. در هر دو گروه مددجویان دختر و پسر ، پژوهشگر در حین مصاحبه و بحث متمرکز گروهی برای رفع خستگی مددجویان ، چند نوبت از آن ها پذیرایی می کرد . معیار شمار نمونه ها و توقف مصاحبه ها رسیدن به غنای لازم ، تکراری شدن و به اصطلاح اشباع اطلاعاتی بود که در این راستا در گروه پسران مصاحبه ها با هر دو گروه اقامت کوتاه مدت و بلند مدت با 7 مصاحبه به اشباع رسید که جهت اطمینان با 1 نفر دیگر نیز مصاحبه شد و در مجموع 16 مصاحبه با مددجویان پسر انجام گرفت . در مصاحبه با هر دو گروه پسران و دختران مددجو ، از یک راهنمای پرسش گری واحد استفاده شد البته با توجه به روند مصاحبه منعطف و متغیر بود . همچنین در مدت7 ماه حضور محقق در محیط پژوهش ، پژوهشگر برخی روزها در سالن ملاقات ( در ساعات ملاقات هر دو گروه مددجویان دختر و پسر ) حضور می یافت و به مشاهده تعاملات مددجویان ، خانواده و کارکنان کانون دراین محیط پرداخته و مشاهدات خود را ثبت می نمود و البته در این زمینه نیز سهم بیشتر اطلاعات با مصاحبه از مددجویان و کارکنان به دست آمد . با تعدادی از کارکنان ( 15 نفر ) از هر دو قسمت دختران و پسران اعم از مددکار ، روان شناس ، مراقب و مربی هم مصاحبه شد . با توجه به تمام منابع موجود در زمینه آموزش مطالعات کیفی ، در این روش تحقیق ، تحلیل داده ها بایستی همزمان با گردآوری داده ها صورت پذیرد از این رو محقق در جریان گرد آوری داده ها به تحلیل همزمان نیز پرداخت .
3 – 9 ) روش تحلیل داده ها :
اساس پژوهش کیفی بر توصیف ، مقایسه و تحلیل استوار است ( 85 ) . تحلیل داده ها در تحقیق کیفی همزمان با جمع آوری داده ها آغاز می گردد . تحلیل داده های کیفی مستلزم مقایسه مستمر داده ها ، کشف روابط بین آن ها ، سازماندهی اطلاعات ، نقاط اشتراک بین دادهای مختلف و تفاوت بین آن ها ا
ست . تحلیل داده ها در یک فرآیند سازماندهی و مرتب کردن داده ها در قالب طبقات و زیر طبقات صورت می گیرد . ( 91 ) . از آنجایی که برای تحلیل داده های کیفی نیاز به تعمق و تفکر عمیق است زمان قابل ملاحظه ای برای خواندن و درک داده ها نیاز است . لازمه تحلیل آن است که محقق در اطلاعات غوطه ور شود و این امر با مطالعه مکرر داده ها میسر می شود . محقق باید با بررسی عمیق داده ها ، به مفاهیم اصلی آن دست یابد ( 16 ) . برای این منظور پس از انجام هر مصاحبه ، برگزاری بحث گروهی متمرکز و استفاده از سایر ابزارهای جمع آوری داده ، محقق اقدام به بررسی مکرر مطالب ، با رعایت دقت در جزئیات می نماید. در این رویکرد مراحل کدگذاری باز با تاکید بر مقایسه مستمر داده های حاصل از مشاهده مشارکتی ، یادداشت برداری در عرصه ، بحث های متمرکز گروهی و مصاحبه ها ، مرحله به مرحله انجام شد . پژوهشگر با مرور سطر به سطر داده ها ، واحد های معنایی را استخراج نمود و بدین ترتیب کدهای اولیه شکل گرفت ( 87 ) . سپس به تشخیص مقوله های موجود در داده ها و کدگذاری آن ها پرداخته شد که در این مرحله تعدادی کد به دست آمد ؛ کد ها نامگذاری شدند . در این مرحله ضمن کد گذاری موضوعات مهمی را که در اولین مواجهه محقق با متن به ذهن او می رسید را در حاشیه سمت چپ متن یادداشت می کرد ( 93 ) . نامگذاری کدهای اولیه بر اساس درونمایه و مضمون معنایی آن انجام شد . کدهای اولیه موقتی بودند و با گذشت زمان ، پس از ارتباط عمیقی که میان پژوهشگر و داده ها برقرار شد ، محقق برخی از کد ها را جا به جا کرده و تغییر می داد و در نهایت کدهای اصلی شکل گرفت . سپس با بازخوانی کدهای به دست آمده با مقایسه و درک مفاهیم مشترک میان کدها ، طبقات اولیه شکل گرفتند . در هر طبقه نیز با بررسی مجدد مفاهیم کدها و تنوع آن ها ، زیر طبقات نمایان شدند . در این مرحله نیز بر اساس واحدهای معنایی یا عبارات مصاحبه شوندگان ، نام گذاری برای زیر طبقات انجام شد . در این مرحله یافته ها به اشکال گوناگون مورد بازبینی و تفسیر قرار گرفتند و در نهایت طبقات و زیر طبقات 5 هدف اصلی پژوهش در یک ارتباط منطقی آشکار شدند . برای رسیدن به این مرحله ، محقق بارها از زوایای مختلف یافته ها را مورد بررسی و موشکافی قرار داد و با پرسیدن پرسش های مختلف و تفکر عمیق در خصوص ارتباط بین داده ها ی حاصله و مرتبط ساختن آن ها با زمینه ای که هر یک از شرکت کنندگان به نوعی آن را تجربه کرده اند ، توانست به طبقات و زیر طبقات اصلی تجربه مددجویان از اقامت در کانون اصلاح و تربیت تهران دست یابد . خلاصه ای از یافته های حاصله در قالب جداولی در این تحقیق قرار داده شد . در مرحله آخر پژوهشگر به توصیف داده ها پرداخت و تفسیر خود را در این مورد که داده ها حاکی از چیست ارایه داد( 98 ) . در این پژوهش آنالیز به صورت دستی انجام پذیرفت .
تحلیل محتوا به سه روش استقرایی70 ، قیاسی71 و قیاسی – استقرایی72 انجام می پذیرد . رویکرد تحلیل محتوای استقرایی در مواردی استفاده می شود که مطالعات پیشین در آن زمینه وجود ندارد و یا کم و مختصر است . در این رویکرد ، گروه ها از دل داده ها استخراج می شود . رویکردی که بر مبنای داده های استقرایی است از موارد خاص به سمت موارد عمومی پیش می رود . از رویکرد تحلیل محتوایی قیاسی زمانی استفاده می شود که ساختار تحلیل بر پایه ی دانش قبلی بنا شده باشد و هدف از مطالعه آزمون تئوری است . کاربرد این رویکرد زمانی است که هدف پژوهش آزمون یک تئوری جدید در موقعیت متفاوت یا مقایسه ی گروه ها در زمان متفاوت باشد . در رویکرد سوم ، رویکرد تحلیل محتوای قیاسی – استقرایی ، اهداف و سوالات پژوهش بر مبنای یک تئوری شکل می گیرد و سپس در طول انجام پژوهش و گردآوری داده ها ، به روش استقرایی عمل می شود و در نهایت احتمال دارد، مفاهیم مستخرج از تحلیل داده ها مواردی مضاف بر تئوری مورد استفاده ارایه دهد ( 99) . در این مطالعه از رویکرد تحلیل محتوایی قیاسی – استقرایی استفاده شده است . بدین صورت که پس از انتخاب تئوری مناسب و تدوین اهداف و سوالات بر مبنای تئوری به صورت استقرایی گردآوری داده ها و کسب مفاهیم را شروع کردیم . رویکرد استقرایی از سه فاز اصلی : آماده سازی73 ، سازماندهی74 و گزارش75 تشکیل شده است . علاوه بر این موارد ، قوانین مشخص و منظمی برای تحلیل داده ها وجود ندارد . ویژگی اصلی تمام انواع روش های تحلیل محتوایی ، این است که واژه های مستخرج از متن به گروه های محتوایی کوچکتر طبقه بندی شوند ( 99 ) .
3 – 9 – 1 مرحله آماده سازی داده ها
مرحله ی آماده سازی داده ها با انتخاب واحدهای تحلیل آغاز می گردد. این واحد تحلیل می تواند کلمه یا تم باشد. با توجه به سوالات پژوهش ، واحدهای معنایی76 می تواند ، کلمات ، جملات و عبارت را شامل شود. از آنجایی که این پژوهش به دنبال کشف مفاهیم نهفته77 بود ؛ سکوت ، خنده ها ، مکث ها ، بغض ها ، حالات افراد شرکت کننده و … در طول پژوهش مورد توجه قرار داد