دیدگاه اسلام در مورد تعلیم و تربیت

دیدگاه اسلام در مورد تعلیم و تربیت

  1. اهمیت تربیت در مکتب اسلام به قدری است که خداوند خود را رب العالمین یا پروردگار دو جهان می نامد:

«اقرأ و ربک الاکرام الذی علّم بالقلم علّم الانسان ما لم یعلم». (علق، آیه 5-3)

اولین آیات نازل شده بر پیامبر (ص)، نخستین سند مدوّن تعلیم و تربیت اسلامی است که در آن بر دو عنصر بنیادین تعلیم و تربیت؛ یعنی کسب دانش و معرفت از یک سو و تعالی روح و کمال انسانی از سوی دیگرف تأکید می شود.

به مطالعه اجمالی قرآن کریم، به خوبی درمی یابیم که بخش عمده آیات آن به طور مستقیم درباره مباحث اخلاقی و تربیتی است و بخشهای دیگر هم که در معارف، عقاید و احکام نازل شده، جنبه و وجهه تربیتی دارند و هر گونه اعتقاد یا عمل را در راستای تربیت و تزکیه قرار می دهند (توبه، آیه 103، بقره، آیه 232، نور، آیه 28 و 30، اعلی، آیه 14، شمس، آیه 9) و به تعبیر خود قرآن: «لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولاً من انفسهم یتلو علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین». (آل عمران، آیه 146، جمعه، آیه 2، بقره، آیه 129 و 151)

  1. نظام تربیتی اسلام با خداوند، شروع و با خداوند ختم می شود:

«هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن و هو بکل شیء علیم» (حدید، آیه3)؛ اول و آخر [هستی] و پیدا و پنهان همه اوست و به همه چیز داناست:

«و هو الذی یبدء الخلق ثم یعیده و هو اهون علیه و له المثل الاعلی فی السموات و الارض و هو العزیز الحکیم» (روم، آیه 27)؛ اوست که خلایق را بیافرید و آن گاه به عالم معاد باز می گرداند و این برگرداندن برای او آسان است، و برای او مثالی عالی تر (از حد وصف) در آسمانها و زمین است و او گرامی و دارای حکمت است.

«… انا لله و انا الیه راجعون» (بقره، آیه 156)؛ ما از خداییم و به سوی او باز می گردیم.

براساس آیات مذکور، مبدء همه ما خداست و خداوند نقطه اتکای همه انسانهاست و ما در مسیری تعیین شده به سوی او در حرکت هستیم.

  1. تربیت اسلامی در حالی که توصیه به تأمین دنیا دارد، حیات اخروی را برتر و جاودانه معرفی می کند:

«والاخره خیر و ابقی» (اعلی، آیه 17)؛ زندگی اخروی جاودانه است.

«و ما هذا لحیوه الدنیا الا لهو و لعب و ان الدار الاخره لهی الحیوان لو کانوا یعلمون» (عنکبوت، آیه 64)؛ این زندگی دنیا جز کار بیهوده و بازیچه نیست و زندگی حقیقی، زندگانی آخرت است اگر مردم بدانند.

«و للاخره اکبر درجات و اکبر تفضیلا» (اسراء، آیه 21)؛ همانا درجات آخرت، بالاتر و برتری های آن بزرگ تر است.

  1. در تربیت اسلامی، مسلمان، خداوند را بر خود و تمامی اعمالش ناظر و آگاه می داند:

«و هو معکم اینما کنتم والله بما تعملون بصیر» (حدید، آیه 4)؛ او با شماست در هر جا که باشید و خداوند به آنچه انجام می دهید، بیناست.

«ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عنید» (ق، آیه 17)؛ هیچ کس سخنی را بر زبان نمی آورد مگر اینکه یک محافظ و یک ضبط کننده مقدمات حضور دارند.

  1. در تربیت اسلامی، عمل صالح اصالت دارد:

«من عمل صالحاً من ذکر او انثی و هم مؤمن فلنحنینه حیوه طیبه و لنجزینهم اجرهم باحسن ما کانوا یعملون» (نحل، آیه 97)؛ هر کس از مرد و زن، کار نیکی انجام بدهد به شرط اینکه ایمان داشته باشد، ما او را به یک زندگی پاکیزه حیات می بخشیم و اجری بهتر از آنچه عمل کرده است به او می‌دهیم.

«ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم الخیر البریه» (بینه، آیه 7)؛ همانا کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند، اینان بهترین مخلوق خدایند.

  1. قرآن منشأ خیر و هدایت انسانهاست:

«ان هذا القرآن یهد للتی هی اقوم و یبشر المؤمنین الذین یعملون الصالحات ان لهم اجراً کبیراً» (اسراء، آیه 8)؛ این قرآن، خلق را به استوارترین طریقه هدایت می کند و اهل ایمان را که نیکوکار باشند به اجر و ثواب عظیم بشارت می دهد.

«و اوحی الی هذا القرآن لانذرکم به و من بلغ…» (انعام، آیه 19)؛ این قرآن به من وحی شد تا به وسیله آن شما و هر کس از افراد بشر را که خبر این قرآن به او رسد، پند دهم و بترسانم.

«ولقد یسرنا القرآن للذکر فهل من مذکر (قمر، آیه 32)؛ ما قرآن را برای وعظ و اندرز به فهم آسان کردیم آیا کیست که از آن پند گیرد؟

اهداف تعلیم و تربیت در اسلام

  1. پرستش و عبادت خداوند: نخستین و اساسی ترین هدف تعلیم و تربیت در نظام تربیتی اسلام، پرستش و عبادت خداوند یگانه است. بدین معنی که؛ انسان با تمام وجود از خداوند متعال تبعیت کرده، در مسیر خداشناسی حرکت کند و تمام اعمال و حرکات و نیاتش را خالصانه برای خداوند انجام دهد. (شریعتمداری، 1384، ص 129)
  2. تفکر و تعقل: قرآن کریم در آیات متعدد خود، افراد را به تفکر و تعقل دعوت کرده است. با استفاده از عقل می توان به درک لایه های ناشناخته دین و حقایق پنهان آن پی برد و راههای جدید بهره گیری از گنجینه های دین را پیدا کرد. ممتازترین ویژگی انسان، برخورداری از قوه تعقل و سعادت انسانها مستلزم استفاده درست و صحیح از این موهبت الهی است. (زمر، آیه 18؛ ملک، آیه 23؛ حج، آیه 46)
  3. تزکیه و تهذیب اخلاق، تقوا و پرورش روحیه عدالت خواهی: قرآن کریم یکی از هدف های بعثت پیامبر (ص) را راهنمایی و هدایت مردم به دوری از رذایل اخلاقی و آراستن خود به فضایل اخلاقی ذکر فرموده است. دین اسلام از مردم می خواهد که اخلاق نیک و رفتار پسندیده داشته باشند؛ زیرا از طریق تزکیه و تهذیب نفس است که انسان در مسیر صحیح قرار گرفته، به کمال می رسد. پیامبر (ص) هم هدف از بعثت و رسالتش را تهذیب و تکمیل فضایل اخلاقی بیان می فرمایند. (طباطبایی، 1366، ج 6، ص 353)

خداوند می فرماید: ما پیامبر را با ادله به سوی مردم فرستادیم و برای آنان کتاب و میزان عدل را نازل کردیم تا مردم به عدالت ترغیب شوند. وظیفه پدر، مادر و معلمان است که خود به شخصه عادل باشند و روح عدالت خواهی را در کودکان پرورش دهند. (آل عمران، آیه 159؛ نور، آیه 59- 57؛ لقمان، آیه  13 و 19؛ انعام، آیه 153- 151؛ شمس، آیه 10- 9)

  1. فراگیری علم و دانش: تأکید بر اهمیت فراگیری علم و دانش در آیات و روایات اسلامی به عنوان یک هدف تربیتی در نظام تربیتی اسلام، نشان دهنده ارزش فوق العاده این امر در رسیدن انسان به اهداف غایی و نهایی تربیت است. قرآن کریم از یک سو با تشویق انسانها به فراگیری علوم و از سوی دیگر با نکوهش جاهلان، محوریت علم و دانش در هدایت انسانها را به اثبات می رساند. (مریم، آیه 12؛ مجادله، آیه 11؛ توبه، آیه 121؛ آل عمران، آیه 164، بقره، آیه 30 و 282)
  2. همکاری و تعاون: قرآن، امت اسلامی را امت واحده می داند و از آنان می خواهد که در انجام امور نیک و تقوای الهی، یار و مددکار یکدیگر باشند. حفظ و بقای اجتماع و رسیدن به جامعه سالم، از طریق تفاهم، همکاری و وحدت میان افراد موجود در آن جامعه امکان پذیر است. (شریعتمداری، 1384، ص 162)