حقوق، ادبی، جوامع، اختراع، هنری

مخترعان را به رسمیت می شناختند.48
به دنبال قوانین یاد شده ،در نیمه نخست قرن نوزدهم قوانین مشابه در سراسر اروپا فراگیر شد.اما قوانین مربوط به علائم تجاری در نیمه دوم قرن نوزدهم تدوین شدند،هر چند استفاده از علائم تجاری به گذشته های بسیار دورتر می رسد.حقوق مؤلف (کپی رایت ) نیز روندی مشابه را پیموده است.« قانون آن »که در سال 1709 در انگلستان به تصویب رسید ،آغاز گر حقوق مؤلف نوین تلقی میشود.49
از آنجا که حقوق مالکیت فکری به دو شاخه گسترده مالکیت ادبی و هنری و مالکیت صنعتی تقسیم میشود ،لذا در ادامه در دو بحث جداگانه به بررسی تاریخچه پیدایش این حقوق می پردازیم و با اشاره مختصر به تاریخچه مالکیت فکری در برخی کشورهای اروپایی و آمریکا،به بررسی پیشینه مالکیت فکری در جوامع اسلامی می پردازیم.
3-1-1. پیدایش و توسعه ی مالکیت ادبی و هنری
در این بحث به بیان پیشینه ی مالکیت ادبی و هنری در جوامع بدوی،دوران باستان ،از قرون وسطی تا عصر جدیدو جوامع اسلامی می پردازیم.
3-1-1-1. مالکیت ادبی و هنری در جوامع بدوی
با عنایت به تحقیقات مردم شناسان ،میتوان نمونه هایی از مالکیت فکری را در جوامع ابتدایی نیز سراغ گرفت. از آنجا که جوامع ابتدایی مزبور از حیث زندگی اجتماعی تفاوت چندانی با گذشته های بسیار دورشان ندارند،لذا این به معنای وجود تفکّر مالکیت فکری در حد بسیار ساده خود در گذشته های بسیار دور است.دقت در زندگی اقتصادی برخی از این قبایل و طوائف حاکی از آن است که در میان این اقوام ، در بسیاری از موارد ،مفهوم مالکیت بیش از اشیاء مادی با امور غیر مادی پیوند خورده است.50 مثال جالب توجه در این مورد مربوط به سرخپوستان کواکیوتل است.این سرخپوستان در صورتیکه از پرداخت دین خود عاجز باشند ،می توانستند اسم خود را گرو بگذارند.در جوامع بدوی این نوع حقوق غیر مادی میتوانست مورد معامله قرار گیرد و با آنکه پایگاه مادی نداشت ،اما میتوانست مصداق کلمه مال محسوب شود.51
چنین مواردی را باید نشانگرآن دانست که اهمیت آثار فکری در میان این قبایل به لحاظ دلالتی که بر شخصیت و اعتبار عضو قبیله دارند ،بیش از اشیاء و اموال مادی است و از این رو اختصاص آنها به اشخاص یا قبایل ، دارای اهمیت بیشتری از تملک اموال مادی است.از سوی دیگر پذیرش پیوند مالکیت با این آثار یا رسوم مبیّن آن است که حتی در نزد انسان های بدوی نیز تصور نسبتاٌروشنی از این مفاهیم به عنوان اموری که دارای هویت مستقل و قابل تملک هستند ،وجود دارد.با این حال باید توجه داشت که در میان این جوامع ، مالکیت بر آثار مزبور بیش و پیش از آنکه صبغه ی اقتصادی داشته باشد،رنگ معنوی و اخلاقی دارد. هرچند اهمیتی که این امور برای مردمان این جوامع داشته ،ممکن است از اهمیت آن نزد جوامع متمدن کمتر نباشد .
3-1-1-2. مالکیت ادبی و هنری در دوران باستان
در دوران باستان اگر چه علاقه به بهره بردن از آثار فکری دیگران وجود داشت،اما این علاقه نه متوجه منافع مادی اثر،که معطوف به منافع معنوی آن بود.البته توجه و تعلّق خاطرپدید آورندگان به حقوق اخلاقی (معنوی )خود امری است که ریشه در ذات بشر و به ویژه خویشتن دوستی او دارد و بعید است که بتوان زمان و مکانی را یافت که انسانها از چنین تمایلات و تعلّق خاطرهایی کاملاٌ دور باشندو از تعرّض به مخلوقات فکری خود احساس وابراز ناراحتی نکنند.در دوران باستان این احساسات و داوری ها غالباٌدرچهارچوب اصول اخلاقی قرار می گرفتند و به دایره حقوق وارد نمی شدند.52تنها در روم قدیم نشانه هایی قابل توجه از مفهوم مالکیت فکری را میتوان یافت. به عنوان نمونه نمایشنامه نویسانی همچون ترنس53 حق اجرای آثار خود را می فروختندیا می توان به نظر گایوس54 اشاره کرد که چنین نظر داد که وقتی یک هنرمند نقاش بر روی تابلو نقاشی می کند،نقاشی مزبور حق برتر او خواهد بود.
3-1-1-3. مالکیت ادبی و هنری از قرون وسطی تا عصر جدید
در قرون اولیّه ی دوران مسیحیّت،صومعه ها محل آموزش مذهبی شدند و اتاق های کتابت ،کارگاه ناسخان ویژه ی صومعه گردیدند که گاه به عنوان کارکنان نشر کتاب تحت نظر مستقیم کتاب داریا سلاح دار صومعه (به عنوان سرپرست ناسخان ) فعالیت می کردند.
اولین دعوایی که در خصوص حق مؤلف(کپی رایت ) درتاریخ به ثبت رسیده ، دعوای فینیان علیه کلمبا55 است که در اواسط قرن ششم میلادی مطرح شد. سنت کلمبا که در آن زمان دوران آموزش مذهبی خود را نزد فینیان می گذراند ،بطور پنهانی از روی مزامیر زیبا و منحصر به فردی که نزد او بود ،نسخه برداری کرد . فینیان از این عمل شاگردش نزد پادشاه وقت ،درمت56 رفته ودستور استرداد کپی را خواستار شد .شاه درمت دردستوراسترداد کپی به فینیان عبارتی را بر زبان آورد که در تاریخ ماندگار شد : برای هر ماده گاو،گوساله اش.57 این عبارت که به نظر برخی از نویسندگان ، هسته ی نظریه کپی رایت در نظام کامن لو را تشکیل می دهد ، می تواندنشانگر وجودمفهومی از حقّ نشر درآن زمان دانسته شود.مفهومی که البته بیشتر از جنبه ی مادی اثر بر ویژگی معنوی آن تکیه دارد.58اما حق نشر اصولاٌ زمانی مطرح شد که فن آوری رسانه و شرایط بازار ،سرقت آثار ادبی و نشر آثار دیگران را سودآورساخت .59 تااواخر قرن پانزدهم آثار ادبی عمدتاٌ شامل کتاب های مذهبی بودند که کشیشان و راهبان مدت زمان زیادی را صرف کار طاقت فرسای تحریر آنها میکردند تا اثری فاخر را پدید آورند.بدیهی است نیروی کار فراوان و در عین حال ماهری که تهیه این کتابها می طلبید ،سرقت ادبی را به امری بی اهمیّت تبدیل می ساخت.به علاوه بی سوادی عمومی موجب شده بود که بازار مناسبی برای کتاب وجود نداشته باشد وعملاٌ نیازی به حمایت دولت از حقوق مؤلفان این کتابها احساس نمی شد.60 اما اختراع دستگاه چاپ در اروپا درمیانه ی قرن پانزدهم موجب تغییراتی اساسی در بازار کتاب شد.زمانی که حق نشر با توجه به تغییر شرایط یاد شده ،ارزش مالی یافت،طبیعتاٌ هم برای ناشران قانونی منافع مالی به دنبال داشت و هم برای ناشرانی که مبادرت به نشر غیر قانونی می کردند.این بود که با شیوع این گونه سود جویی ها ،حمایت از حقوق مؤلف و ناشر مجازآثار او نیز ضرورت یافت.در واقع تغییرات بازار کتاب در نتیجه ی اختراع دستگاه چاپ باعث شد که حق نشر دارای ارزش اقتصادی شود و طبیعتاٌ هم موضوع مبادله و داد و ستد قرار گیرد و هم موضوع دستبرد .آنچه این جنبه های حقوقی را برای آثار ادبی و حق نشر آنها ایجاد کرد واقعیات موجود در زمان پیدایش دستگاه چاپ و در واقع نیازهای اجتماعی آن روز جوامع بود.همواره این واقعیات اجتماعی و اقتصادی هستند که حقوق را به دنبال خود می کشند و در این مورد هم اتفاق افتاد.
ریشه های تاریخی حق نشر به معنای امروزین آن،به امتیازات،قوانین و مقرراتی باز می گردد که بعد از اختراع دستگاه چاپ وضع شدند ،هرچند این مقررات در آغاز بیش از آنکه در پی حمایت از مؤلفان باشند ،منافع ناشران را در بر داشتند.اختراع چاپ ،حمایت از مالکیت ادبی را به مسأله ای با فوریت و اهمیت روز افزون مبدل ساخت که روز به روز هم بر اهمیت آن افزوده می شود و لزوم حمایت همه جانبه تر از این حقوق را به دنبال می آورد.
3-1-2. پیدایش و توسعه ی مالکیت صنعتی
روایتی مشکوک پیشینه ی اندیشه ی حق اختراع را به یونان باستان باز می گرداند،سازوکاری که مخترعان را تشویق به آشکار ساختن چیزهای تازه وسودمند برای جامعه می نمود. مشوّق مورد نظر ممکن بود به شکل پاداش یا جایزه یا به صورت حق انحصاری نسبت به اختراع باشد.نقل شده است که در یونان قانونی به تصویب رسیده بود که به موجب آن کسانی که در زمینه ی پخت و پز دست به ابداع غذاهای لذیذ می زدند ، به مدت یکسال از حقی انحصاری نسبت به منافع حاصل از خوراکی ابداعی خود بهره مند می شدند ودیگر آشپزها نمی توانستند در این مدت غذای ابداع شده توسط او را تهیه کنند.این امر باعث تشویق دیگران به رقابت با او و تهیه ی غذایی بهتر می شد .61
اگر چه درستی این روایت و وجود چنین قانونی را نمی توان بطور قطع پذیرفت ،اما نفس وجود ایده ی نظام تشویق که به موجب آن هرکس در قبال ابداع خود از حمایت حکومتی و تشویق و پاداش بهره مند می شد ،نشانگر نزدیکی میان انگیزه ای است که در آن زمان مطرح بوده و انگیزه ای که اینک نیز در حقوق مدرن مالکیت فکری مطمح نظر است و این امر مبیّن برخاستن ایده ی حق اختراع از طبیعت بشری است که محدود به زمان حال نیست و ریشه در ذات بشر دارد.
علائم تجاری از دنیای باستان تاکنون همواره نشانگر هویت سازندگان و عرضه کنندگان کالاها وخدمات بوده است.قریب سه هزار سال پیش صنعت گران هندی امضای خود را بر روی محصولاتی که به بازارهای ایران می فرستادند ،حک میکردند.کالاهای چینی هم که حدود دو هزار سال پیش در بازارهای خاور میانه عرضه می شد،حاوی نشان تولید کنندگانشان بود.در همان زمان ظروف و اشیای سفالی رومی با حدود هزارعلامت تجاری متفاوت دربازار یافت می شدکه برخی از آنان آنقدر شناخته شده و معتبر بودندکه موردکپی برداری هم قرار می گرفتند.باشکوفایی تجارت در قرون وسطی ،استفاده ازعلامت مخصوص به منظور متمایز ساختن کالاهای تجّار وصنعت گران گسترش چشمگیری یافت،هرچند درآان زمان این علائم هنوز اهمیت اقتصادی قابل توجهی نداشتند.62
بدین ترتیب تاجران و صنعت گران از آن زمان تاکنون از علائم برای تشخیص کالاهای خود بهره می بردند.در گذشته هرچند دادگاه هاعملاٌ با دعاوی مربوط به علائم تجاری مواجه بودند،اما قانون مدوّنی در خصوص علائم وجود نداشت و دادگاه ها برمبنای قواعد عرفی به این دعاوی رسیدگی می کردند.مشکل اصلی این بود که تجار برای موفقیتشان در طرح دعوی ناچار بودند که مالکیتشان بر علامت مورد نظر را اثبات کنند که این امر هم با مشکلات فراوان همراه بود و تا حدودی بستگی به شهرت علامت تجاری حک شده بر روی کالا داشت.63
آنچه که در ابتدای امر مورد نظر بود،حمایت از حقوق تولیدکنندگان و عرضه کنندگان کالاها و خدمات بود. اما درطول زمان می توان تحولی را مشاهده کرد که طی آن علامت تجاری از صرف انحصار و امتیازی که برای حفظ حقوق تولید کنندگان پدید آمده بود، فراتر رفته و برای حفظ حق انتخاب مشتریان درتمیز کالاهای مشابه در نظر گرفته می شد.بعدها این حق استفاده از علامت تجاری مخصوص به کالایی تجاری و مصداقی بارز از مال و ثروت تبدیل شد و رابطه ی میان صاحب علامت تجاری با علامت ،مصداقی روشن از رابطه ی مالکانه گردید.
در زمان های پیشین نظر بر این بود که علامت تجاری باید برای حفظ حقوق مصرف کنندگان کالاها و حفظ منافع جامعه مورد