تحلیل عرفانی مقام توبه و بازتاب آن در آثار ادبی تا پایان قرن ششم هجری- قسمت ۶

نتیجه گیری کلی ۱۱۸
منابع و مآخذ ۱۲۱
پیشگفتار
طلوع خورشید رسالت محمدی، عرفان لرزان وپژمرده بشریت غرق در ضلالت را، در فضای ظلمانی شرک آلود، جانی تازه بخشید، عرفان معنای حقیقی خود را باز یافت و بارقه ای از آن جان ها را نورانی کرد که جلوه های آن در هر عصر و مصری پدیدار شد ، از نیمه اول قرن دوم هجری عرفان اسلامی فصلی جدیدی را آغاز کرد که بازتاب آن سراسر تاریخ ادبی منثور و منظوم را فرا گرفت از آن جمله موضوع توبه جایگاه ویژه ای را در بین مباحث به خود اختصاص داده است، در قرآن مجید که الهام بخش سالکان بوده، آیات فراوانی درباره توبه آمده است؛ زیرا توبه اولین مرحله برای شروع سلوک است عرفا نیز توجه خاصی به آن داشته اند. روش این تحقیق به صورت اسنادی و کتابخانه ای و از نظر هدف بنیادی است. در ابتدا کتاب های مرتبط با توبه مانند تفسیر روح الجنان و روح الجنان، کشف الاسرار وعده الابرار و …. تهیه، فیش برداری و مدون شد. بعضی از کتب مانند عرائس البیان روزبهان بقلی در دسترس نبود که جای بسی تأسف است. کتابهای منثور و منظوم فارسی و عربی مطالعه و از کتاب های دیگر نیز برای درک بهتر استفاده شد این تحقیق در چهار فصل به شرح ذیل تقدیم می شود.
مباحث فصول
فصل اول کلیات توبه است. معنی توبه در لغت نامه ها، اهمیت توبه، تعریف توبه، توبه و مشتقات آن، جایگاه توبه نسبت به مقامات عرفانی دیگر، توبه و انابت، توبه و اَوبت، توبه و مقام، توبه و حال، جبر، اختیار و توبه و بررسی آن در آثار عرفانی مانند مثنوی مولانا. گلشن راز، موضوع توبه، ارکان توبه، رابطه توبه با استغفار مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل دوم توبه از منظر قرآن کریم با توجه به کتابهای تفسیر مانند کشف الاسرار میبدی، تفسیرالمیزان، کتب عرفانی دیگر مانند قوت القلوب، و کتاب های روایی مهم مانند بحارالانوار مجلسی، اصول کافی و مستدرک مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. فصل سوم تحلیل عرفانی توبه است این فصل نسبت به فصل های دیگر بسیار گسترده تر است و تقریباً تمام مباحث مربوط به توبه در این فصل قرار گرفته است، تعریف توبه، وجوب توبه دلایل وجوب توبه در آثار عرفانی مانند شرح تعرف و کتاب الاربعین غزالی است.
موضوع توبه، مراتب توبه حقیقت توبه، اسرار توبه لطائف توبه، انواع توبه، شرایط توبه، اسباب توبه، علاج عدم توبه، آثار توبه در آثار مهم عرفانی همچون قوت القلوب و کیمیای سعادت، مورد بحث و تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. و در آخر سرگذشت مهمترین توبه کنندگان مانند بشر حافی، فضیل بن عیاض با بهره گرفتن از کتاب های تذکره الاولیای عطار، اسرارالتوحید، طبقات الصوفیه و کشف الاسرار آورده شده است.
فصل چهارم آثار منظوم و شعر شاعران راجع به توبه است اشعار بزرگانی همچون فردوسی، ابوسعید ابوالخیر، مسعود سعد سلطان، سنایی غزنوی، خاقانی، نظامی، عطار و سوزنی سمرقندی تبیین شده است.
فصل اول
کلیات
۱ـ ۱ اهداف تحقیق:
۱ـ تعریف و تبیین اصطلاح عرفانی توبه در قرآن و روایات ۲ـ بیان دیدگاه های عرفا درباره توبه
۳ـ تبیین و تأثیر مقام توبه در آثار ادبی
۴ـ جایگاه توبه نسبت به مقامات عرفانی دیگر
۱ـ ۲ فرضیات و پرسشهای تحقیق
۱ـ مقام توبه چیست
۲ـ از دیدگاه عارفان مبادی توبه، اقسام و مراتب آن کدام است؟
۳ـ میزان طرح و انعکاس مقام توبه در ادبیات عرفانی چه اندازه است؟
۴ـ جایگاه توبه نسبت به مقامات عرفانی چیست؟
۱ـ ۳ پیشینۀ تحقیق:
توبه ارتباط ناگسستنی با حیات انسانی دارد توبه از ماجرای حضرت آدم علیه السلام تا قیامت است.
«از هزاره اول پیش از میلاد مسیح که هندی ها در شمال و بخش مرکزی هند و پاکستان ساکن شدند و طایفه ی ایرانی به نجد ایران مهاجرت کرد خوشبختانه متون قابل توجهی به دست ما رسیده است. قدیم ترین اثر مکتوب این دو طایفه از طرفی سروده های «ودا» و از سوی دیگر نوشته های کتاب مقدس «اوستا» است»
«با اندکی تفحص در این سروده های چهارگانه و متن کتاب اوستا می توان چنین نتیجه گفت که امر توبه و حتی نحوه جبران گناهی که انسان مرتکب شده است، سابقه ای بس طولانی تر از این متون مکتوب دارد و به طور مسلم در آداب و رسوم انسان های پیش از این تاریخ نیز از جایگاه ویژه ای برخوردار است»(فکری ارشاد،۱۳۸۳،ص۳).
پیشینۀتوبه خاص زمانی دون ز مان دیگر نیست. سرشته با خلقت آدمی است. «در ودا»ها که کهن ترین
نوشته های مذهب هندویی یا برهمنی به شمار می روند، بارها در سرودهای متعدد به توبه و بازگشت از گناه اشاره شده است.
و در «ریگ ودا» که بیش از هزار سرود مذهبی را در بر دارد به توبه و بازگشت از گناه اشاره شده است (همان).
از شرایط توبه اقدام عام المنفعه و یا خیرات و مبراتی است که باید برای توبه کردن انجام دهند. با گذشت زمان و نزدیک شدن به قرون وسطای میلادی مسأله توبه وکفاره آن دستخوش تغییرات عمده ای شد؛ مانند اعتراف به گناه ، رسم فروش بخشایش، بحث گیتی خرید تا آن دنیا را بخرند و رستگار گردند و بدنبال این دگرگونی ها توبه نامه هایی به منظور رسمیت بخشیدن به اعترافات گناهکاران تهیه گردید؛ بدین ترتیب توبه و مراسم آن به صورت یک امر شرعی لازم الاجرا درآمد.
نیزازلا به لای متونی که پیشینه آنها به هزاره اول پیش از میلاد مسیح بر می گردد می توان دریافت که به امر توبه و جبران گناه توجه بسیار شده است و با پشت سرگذاشتن چندین قرن در باره گناه نوعی دگرگونی حاصل و تا حدودی به اظهار ندامت و پشیمانی منحصر گردید.
کسی نمی توانست به نیابت از کس دیگری اقدام به توبه یا تأدیه کفاره نماید؛ با گذشت قرن ها تحت تأثیر تبلیغات مسیحیان قرون وسطی شرایط توبه دستخوش دگرگونی گردید و در برخی امور شرعی از جمله توبه مسأله نیابت جایز شد.
قابل توجه آن که بعدها رسم دیگری نیز به وجود آمد بدین صورت که این توبه نامه ها یا «نماز پتت» در مراسم گوناگونی که به عنوان دعای آغاز سال نو و شروع زندگی زناشویی و غیره هم مورد استفاده قرار گرفت؛ تا موجبات پالایش و تسکین روح را فراهم آورد و بر گناهان احتمالی شخص قلم عفو بکشد (همان، ص۱۱و۱۲).
«برادران ایرانی این طایفه نیز که قبل از جدایی دارای دین مشترکی بودند در متون مذهبی خود اشارات متعددی به توبه و اثرات آن دارند» در بویس و در یوداود و در بخشی از کتاب اوستا که به «ویدیودات» شهرت دارد به شرائط توبه اشاره کرده است (همان، ص۴).
و حتی ابوریحان نیز سالهای دراز پس از ظهور اسلام در با رۀ توبه نزد زرتشتیان اشاره نموده است ، در داعی الاسلام ، زرتشت بهرام پژدو، کتاب «صد در بند هشن» و کتاب آذر گشسب به توبه اشاره شده است.
و مهم ترین کتاب، قرآن است؛ و بعد از نازل شدن قرآن در قرون متمادی، بزرگان، فلاسفه، اندیشمندان مسلمان و غیر مسلمان از شرق عالم تا غرب عالم از فلاسفه یونان گرفته تا فلاسفه بزرگ دیگر به نحوی به موضوع توبه پرداخته اند.
در کتاب های عرفانی مانند اللمع، قوت القلوب، مصباح الهدایه، کشف المحجوب، التعرف، رساله قشیریه، کتب تفسیری عرفانی مانند کشف الاسرار و عُدّه الابرار، عرایس البیان روزبهان بقلی، کتب تفسیر غیر عرفانی بسیار قدیمی مانند مجمع البیان طبرسی، تبیان شیخ طوسی، تفسیر کبیر امام فخر رازی، کشاف زمخشری و تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی و صدها تفسیر دیگر، خصوصاً تفسیر بی نظیر معاصر، المیزان اثر علامه طباطبایی و
کتاب های فراوان دیگر که بخش هایی ازآن ها درباره توبه است.
۱ـ ۴ تبیین مسأله پژوهشی و اهمیت آن
توبه یکی از مقامات عرفانی است که سالک برای رسیدن به کمال و حقیقت با تلاش و ریاضت باید آن را کسب کند عرفا در تبیین آن تعاریف گوناگونی آورده اند.
قشیری در رسالۀ خود، توبه را اول منزل از منازل جویندگان راه حقیقت و بازگشتن از بدی ها و رفتن به سوی خوبی ها می داند و در مصباح الهدایه اساس جمله مقامات و مفتاح جمیع خیرات و اصل همه منازلات و معاملات قلبی و قالبی را توبه و معنی شرعی آن را رجوع از معصیت خداوند به اطاعت او بیان می کند.
در قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام و آثار بزرگان عرفان توجه بسیاری به توبه شده است در قرآن بیش از هشتاد بار توبه و مشتقات توبه آمده و سوره ای در قرآن به این نام است.
توبه، همواره از آغاز آفرینش مورد توجه بوده و علت آن نیز نیروی اختیار است که خداوند در نهاد انسان سرشته است. فرشتگان معصوم هستند؛ چرا که قدرت اختیار ندارند، اما انسان بین طاعت و معصیت مخیر است تا کدام را انتخاب کند؛ در صورت انجام گناه اگرمانندآدم علیه السلام توبه کند ، به شاهراه سعادت نائل شود واگر با داشتن عقل و قوه تشخیص حق از باطل، از شیطان، شهوات و هوای نفس متابعت کرد هلاکت و بدبختی گریبان او را خواهد گرفت.
توبه صحنه مبارزه و رویارویی نفس اماره با نفس لوامه است و پشیمانی فرزند آن؛که مصمم باشد بعد از آن به سوی گناه نرود
توبه رجوعی آگاهانه از زشتی ها به زیبائی ها، انقلابی درونی بر علیه کژی ها، هجرت به سرزمین شادی ها، بازگشت به فطرت اولیه ای است که خداوند خمیرمایه آدمی را بدان آمیخته. «فاقم وجهک للدین حنیفا فطره الله التی فطرالناس علیها» (روم، ۲۰)؛
«لیس من الاشیاء اوجب علی هذا الخلق من التوبه و لا عقوبه اشد علیهم من فقد علم التوبه» (مکی، ۱۹۹۵، ص ۳۶۲)؛ چیزی برای بندگان واجب تر از توبه و هیچ عقوبتی برای ایشان بالاتر از جهل درباره توبه نیست «پس مومن اگر چه مطیع باشد و مخلص وی را از توبت چاره نیست؛ از اینجا گفت رب العالمین: «توبوا الی الله جمیعاً» (میبدی، ج ۱، ص ۶).
آلودگان به معاصی را جز آب مطهر توبه پاک نمی کند آلودگان الواث ذُنوب را جز ذَنوب مطهر او پاک نگرداند (کاشانی، ۱۳۸۱: ص۳۶۶).
۱ـ ۴ ـ۱ تعریف توبه:
توبه درمورد بندگان خداوند به معنای باز گشت از گناه به طاعت خداست و توبه دربارۀ خداوند به معنی بخشش وپذیرش توبه بندگان است.
«بازگشت از خطا به طاعت؛ «انّه من عمل منکم سوء بجهاله ثم تاب من بعده» (انعام، ۵۴) و همه آیاتی که به صیغه ماضی و مضارع و امر و همراه حرف الی بکار رفته است یعنی بازگشت از خطا به طاعت است » ؛ به معنی بخشش و پذیرش توبه هرگاه با حرف علی همراه شود (خرم شاهی،۱۳۷۷ ،ص۸۱۴).
توبه اولین منزل از منازل سایران کوی حق است. البته در اولین مرحله بودن توبه، جای تأمل است. «توبه از فضائل اخلاقی و نعمت ویژه ایست که خداوند آن را فراسوی سالکان نصب کرده است». (جوادی آملی، ۱۳۸۵، ج۴: ص۴۶۴).
یکی از مشخصات انسان توبه است، توبه مانند بسیاری از نعمت های دیگر انسان، خاص اوست و در دیگر موجودات، توبه نیست. همه خصائص عالی ودانی دروجوداوجمع شده و توبه قیام مقامات عالی انسانی علیه مقامات دانی اوست.
«توبه عبارت است از عکس العمل نشان دادن مقامات عالی و مقدس روح انسان علیه مقامات پست و حیوانی انسان.توبه عبارت است از قیام و انقلاب مقدس قوای فرشته صفت انسان علیه قوای بهیمی صفت و شیطان صفت انسان» (مطهری، ۱۳۶۴، ص ۱۱۶).
«اصل توبه به معنای رجوع به سوی خداوند همان سیر صعودی بنده به سمت اوست و نشان گناه تائب نیست» (جوادی آملی، ۱۳۸۵، ج۴، ص ۴۶۴) «اساس جمله مقامات و مفتاح جمیع خیرات و اصل همه منازلات و معاملات قلبی و قالبی توبست» (سجادی، ۱۳۷۸، ص ۲۶۴).
«معنی توبت شرعاًرجوعست از معصّیت الله تعالی به اطاعت او.ابویعقوب سوسی گفته است:« التوبه من کل شیءٍ ما ذمه العلم الی مامدحه العلم»(اکاشانی،۱۳۸۱،ص۳۶۶ )
۱ـ۴ـ ۲ توبه و مشتقات آن
در حدود هشتاد و پنج بار این کلمه و مشتقات آن مانند تواب، توابین در قرآن آمده است و نیز در روایات، کتب تفسیری و عرفانی نیز کلمات تائب، تائیین، تائبات و مشتقات دیگر آن آمده است.
«تائب در لغت به معنی بازدارنده از گناه» (دهخدا، ج۱۴، ص۲۵۱)؛ «التائب من الذنب کم لا ذنب له» (کشف الاسرار، ج۱۰، ص۱۶۴)؛«التائب الذی یتوب من غفلته»(مکی،۱۹۹۵،ص۳۶۲)؛ «تواب در لغت به معنای توبه پذیرنده، توبه پذیر» (دهخدا، ۱۳۴۳، ج۱۵، ص۱۰۶۴).
تواب دو معنی دارد «بسیار توبه کننده (ان الله یحب التوابین) و بسیار توبه پذیر و بخشنده؛ «انه هو التواب الرحیم» (بقره ۳۷) (خرمشاهی، ۱۳۷۷، ص۸۱۴).
«ان الله یحب العبد المفتن التواب» (کلینی، ۱۳۷۰، ج۵، ص۵۱۴).
«تواب اوست که اسباب توبه بندگان را میسر گرداند و بنده را به توبه دارد آنکه به فضل و رحمت خود آن توبه وی قبول کند؛ تواب اوست که باز پذیرد باز آیندگانراو نیکو نیو شد عذر خواهانرا و بنوازد صلح جویان را» (میبدی، ۱۳۷۱، ص ۱۵۶).
«تواب که صیغه مبالغه در پذیرش توبه است یا از جهت تکرار گناه و توبه و یا از نظر عظمت و بزرگی گناه آمده است که او پذیرنده توبه های پیایی و پذیرنده از گناهان بزرگ است» (طبرسی، ۱۳۵۱، ج۱، ص ۱۷۹)؛ «کلمه تواب از صفاتی است که هم به خداوند در قرآن کریم نسبت داده است هم به بندگان در مورد خداوند معنای آن توبه پذیر و در مورد بندگان معنای آن رجوع کننده به سوی خداست» (همان، ، ص ۳۱).
«فعال بنای مبالغه است کسی را گویند که شأن و کار او همه آن باشد از این کار صناع و محترفه را بنابراین گویند» (رازی، ۱۳۵۶، ج۱، ص۱۹۵).
۱ـ ۴ـ ۳ توبه و انابت:
انابت مرتبه ای از مراتب بازگشت به سوی خداست.
«انابت در لغت به معنی به خدای تعالی بازگشتن» (دهخدا، ۱۳۴۳، ص ۲۵۵).
«و انابه به خدا، برگشتن به سوی خداست با توبه و اخلاص عمل»؛«نوب از باب افعال در قرآن مجید بکار رفته است گویی استعمال آن در قرآن مجید برای نشان دادن رجوع بعد از رجوع به خداوند است یعنی درهای توبه پیوسته باز می باشد»؛ «زنبور عسل را نوب گویند که بکندویش پی در پی باز می گردد» (قرشی،۱۳۷۸،ج۵،ص۱۱۸).
در لغت هم معنی با توبه است اما در تعابیر و اصطلاحات عرفانی معانی آن متفاوت است «انابت نزد صوفیان سالک عبارت از رجوع از غفلت به ذکر است نیز گویند توبه در افعال ظاهری است و انابه در امور باطن» (سجادی، ۱۳۷۸، ص۱۳۷).
صاحب مصباح درباره انابت چنین آورده است:«انابت درجه ای از درجات توبت است فوق درجه اول»؛«وقتی بنده ای توبه ای درست داشته باشد به انابت رسیده است» ؛ «کسی که از هر آنچه او را از خداوند باز می دارد بسوی خدا بر گردد منیب است» ؛«کسی که به خدا برگردد، در حالی که خودش را نبیند و فانی در حق شود به مقام انابت بار یافته است» (کاشانی،۱۳۸۱، ص ۳۷۱).
۱ـ ۴ـ ۳ـ ۱ مراتب و حقیقت انابت
«انابه رجوع به خدا از همه چیز غیر از خدا و اقبال به او با سرّ و قول و فعل است تا اینکه شخص دائماً در فکر خدا و ذکر و اطاعتش باشد ؛بنابراین انابه غایت درجات توبه و برترین مراتب آن است زیرا توبه بازگشت از گناه است ولی انابه افزون به آن بازگشت از مباهات نیز هست و آن از مقامات والاست» ؛ «انابه دو گونه است انابه برای ربوبیت خدا که مومن و کافر در آن مشترک اند و انابه اولیای خدا برای الوهیت که انابه عبودیت و محبت است» (مرکز فرهنگ ومعارف قرآن،۱۳۸۶،ج۴،ص۴۲۴).
توبه تنها بازگشت از گناه نیست بلکه یکی از مراتب توبه باز گشتن از گناه است.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Releated

بررسی رابطه مدیریت سرمایه در گردش با ضریب واکنش سود و مدیریت سود در بین شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران- قسمت ۵

در اجراء سیاست مدیریت سرمایه در گردش، در مورد بدهى‌هاى جارى که هم‌اکنون مورد بحث است، فرض بر این گذاشته مى‌شود که نرخ بهره وام‌هاى کوتاه‌مدت از نرخ بهره وام‌هاى بلندمدت کمتر است(راهنمای رودپشتی، ۱۳۸۷).۲-۲-۹-۲-۱ استراتژى محافظه‌کارانهمدیر محافظه‌کار مى‌کوشد تا در ساختار سرمایه شرکت میزان وام‌هاى کوتاه‌مدت را به حداقل ممکن برساند. او براى تهیه […]

بررسی آگاهی، نگرش و عملکرد دانش آموزان پسر دبیرستانی شهرستان یزد نسبت به فعالیت بدنی و ورزش- قسمت ۴

معاون پژوهشیدانشگاه آزاد اسلامیواحد علوم تحقیقات هرمزگان   چکیده   هدف این پژوهش، بررسی آگاهی، نگرش و عملکرد دانش آموزان پسر دبیرستانی شهرستان یزد نسبت به فعالیت بدنی و ورزش می باشد.با توجه به جدول مورگان، تعداد ۳۷۰ نفر به روش تصادفی خوشه ای به عنوان نمونه آماری انتخاب شده است. برای سنجش عملکرد، آگاهی […]