السلام)، (علیه، توبه، بندگان، بلاها

هیبت دنیوى به پیامبران گرویده‏اند نه ایمانشان همراه با اخلاص است و نه جزء اهل احسان و نیکوکاران مى‏باشند».
امام علی (علیه السلام) در عباراتی دیگر می‌فرمایند:
«أَلَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ کَشَفَ الْخَلْقَ کَشْفَهً لَا أَنَّهُ جَهِلَ مَا أَخْفَوْهُ مِنْ مَصُونِ أَسْرَارِهِمْ وَ مَکْنُونِ ضَمَائِرِهِمْ وَ لَکِنْ لِیَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًافَیَکُونُ الثَّوَابُ جَزَاءً وَ الْعِقَابُ بَوَاءً».
«خواست تا درون بندگان آشکار کند، ـ و آنچه در دل دارند پدیدار کند ـ نه آنکه بر اسرار پوشیده آنان دانا نبود و بر آنچه در سینه‏هاى خود نهفته‏اند بینا نبود، بلکه خواست آنان را بیازماید تا کدام یک از عهده تکلیف، نیکوتر برآید تا پاداش، برابر کار نیک بود، و کیفر، مکافات کار بد. »
این بدان معناست که انسان‌ها را نمی‌توان به نیات و اهداف خوب یا بدی که در ذهن دارند پاداش یا کیفر داد لذا لازمست که نیات آنان به بروز و ظهور برسد که شایستگی برای پاداش و نیز عقوبت الهی ایجاد گردد چرا که هیچ عقل سلیمی نیز نمی‌پذیرد که مردم را به دلیل نیت سوء مورد مجازات قرار داده و یا به خاطر داشتن نیت خوب به کسی پاداش دهند. امیر المؤمنین (علیه السلام) در حدیثی گهربار نیز به این موضوع اشاره نموده‌اند و اجر بلاها را متناسب با بزرگی آن دانسته و می‌فرمایند:
«اِنّ عَظیمَ الاَْجْرِ مُقارِنٌ عَظیمَ الْبَلاءِ».
«پاداش بزرگ با بلای بزرگ همراه است».
و یا در جایی دیگر فرموده‌اند:
«تَنْزِلُ الْمَثُوبَهُ عَلی قَدْرِ الْمُصِیبَهِ».
«ثواب به اندازه مصیبت [به مصیبت زده] داده می شود».
بنابر آنچه که از عبارات فوق مشخص می‌گردد، امام علی (علیه السلام) یکی از دلایل نزول بلاها را استحقاق کیفر و ثواب دانسته و نیز حتی مقدار این پاداش را نیز به اندازه مقدار بلا مربوط نموده‌اند. چنان‌که در حدیثی دیگر در تکمیل این بحث می‌فرمایند:
«اِنَّ عَظیمَ الَاجرِ مقارن عَظیم البَلاءِ، فَاذا اَحَبَّ اللَّهُ سُبحانَهُ قَوما اِبتَلاهُم».
«به راستى که اجر بزرگ مقارن و همراه با بلاى بزرگ است، که چون خداى سبحان مردمى را دوست بدارد به بلا دچارشان کند».
3.2.4. شناخت نیکوکاران
یکی دیگر از علل بلایا را می‌توان جدا کردن نیکوکاران از بدکاران دانست. بدین معنا که در امتحانات و آزمون‌های الهی، بلایا هدف و مقصود نیستند و خداوند متعال به وسیله آنها می‌خواهد خوب و بد و نیکوکار و بدکار را از هم جدا کند و در نهایت کسانی که مستحق ثواب الهی هستند، آشکار می‌گردند. چنان‌که خداوند متعال در قرآن کریم نیز می‌فرمایند:
﴿وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فی‏ سِتَّهِ أَیَّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُبینٌ﴾
«و اوست کسى که آسمان‌ها و زمین را در شش هنگام آفرید و عرش او بر آب بود، تا شما را بیازماید که کدام‏یک نیکوکارترید. و اگر بگویى: «شما پس از مرگ برانگیخته خواهید شد» قطعاً کسانى که کافر شده‏اند خواهند گفت: «این [ادّعا] جز سحرى آشکار نیست»».
امام علی (علیه السلام) نیز در خصوص شناخت نیکوکاران به وسیله بلایای الهی می‌فرمایند:
«أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا وَ ابْتَلَى فِیهَا أَهْلَهَا لِیَعْلَمَ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا».
«اما بعد، خداوند سبحان دنیا را براى آخرت قرار داده، و مردم دنیا را در آن به آزمایش نهاده تا معلوم دارد کدام یک نیکوکارتر است».
با دقت در این عبارات قرآنی و نیز کلام امیر المؤمنین (علیه السلام) مشخص می‌گردد که شناخت انجام بهترین عمل دلیل برخی بلایای الهی است.
جمله” أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا” مى‏فهماند که مقصود اصلى مشخص کردن کسى است که بهتر از دیگران عمل مى‏کند چه اینکه آن دیگران اصلا عمل خوب نداشته باشند، و یا داشته باشند ولى به پایه آنان نرسند. پس، کسى که عملش از عمل تمامى افراد بهتر است، چه اینکه تمامى افراد نیکوکار باشند ولى به پایه آن شخص نرسند، و یا اصلا نیکوکار نباشند بلکه بدکار باشند، مشخص کردن آن کس غرض و مقصود از خلقت است،
3.2.5. بازگشت به سوی خدا و توجه به استدراج
از دیگر علل بلایایی که از طرف خداوند متعال بر انسان‌ها فرود می‌آید، توبه و بازگشت به سوی اوست. خداوند بلاها را جهت تلنگر و تذکر به بندگان خود نازل کرده تا زمینه توبه و بازگشت آنها را به سوی خود فراهم آورد و آنها را از غرق شدن در گناهان و ابتلا به سنت استدراج مصون دارد. چنان‌که حضرت علی (علیه السلام) در این باره می‌فرمایند:
«إِنَّ اللَّهَ یَبْتَلِی عِبَادَهُ عِنْدَ الْأَعْمَالِ السَّیِّئَهِ بِنَقْصِ الثَّمَرَاتِ وَ حَبْسِ الْبَرَکَاتِ وَ إِغْلَاقِ خَزَائِنِ الْخَیْرَاتِ لِیَتُوبَ تَائِبٌ وَ یُقْلِعَ مُقْلِعٌ وَ یَتَذَکَّرَ مُتَذَکِّرٌ وَ یَزْدَجِرَ مُزْدَجِرٌ وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ الِاسْتِغْفَارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَ رَحْمَهِ الْخَلْقِ
فَقَالَ سُبْحَانَهُ ﴿ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ﴾ فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً اسْتَقْبَلَ تَوْبَتَهُ وَ اسْتَقَالَ خَطِیئَتَهُ وَ بَادَرَ مَنِیَّتَهُ».
«خدا، بندگان خود را به کیفر کارهاى زشت آنان، مبتلا سازد به کاهش میوه درختان، و به ناباریدن باران، و بستن گنجینه‏هاى خیر به روى ایشان، تا توبه خواه توبه کند، و معصیت کار دل از معصیت بکند، و پند گیرنده پند بپذیرد، و بازدارنده، راه نافرمانى را بر بندگان بگیرد.
و خدا آمرزش خواستن را وسیلت پیوسته داشتن روزى بر روزى خواران قرار داده است، و موجب رحمت برآفریدگان، و فرموده است: «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ. غَفَّاراً یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ، مِدْراراً وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ ». پس خدا بیامرزد کسى را که پیشباز توبه رود، و از گناهانش بخشش طلبد، پیش از آنکه مرگش برسد».
با دقت در آیه‌ای که حضرت نیز بدان اشاره فرمودند، مشخص می‌گردد که خداوند متعال به سبب توبه و استغفار به بندگان خود وعده باران رحمت و فراوانی مال و فرزند را می‌دهد.
پس معلوم مى‏شود استغفار از گناهان اثر فورى در رفع مصائب و گرفتاریها و گشوده شدن درب نعمت‌هاى آسمانى و زمینى دارد، مى‏فهماند بین صلاح جامعه انسانى و فساد آن، و بین اوضاع عمومى جهان ارتباطى برقرار است، و اگر جوامع بشرى خود را اصلاح کنند، به زندگى پاکیزه و گوارایى مى‏رسند، و اگر به عکس عمل کنند عکس آن را خواهند داشت.
به بیان امام علی (علیه السلام) خداوند سبحان در مقابل رفتار ناشایست بندگان، ثمرات آنان را کاهش داده و برکات خود را از آنان باز می‌دارد تا آنها را متوجه توبه و استغفار نماید.
«امام (علیه السلام) بیان مى‏کند که منظور غایى از این آزمون‌ها و گرفتاریها از میان بردن حجابهاى گناه از صفحه دلها به وسیله توبه و دورى جستن از گناه و به یاد خدا بودن و به دست آوردن آمادگى و قابلیّت براى قبول رحمت اوست و بالاخره براى این است که دوستان نیکو کردار خود را به آنچه در سراى آخرت براى آنها آماده ساخته واصل گرداند و دشمنان بدکردار خود را به هلاکت ابدى برساند، پس از آن یادآورى مى‏کند که خداوند استغفار و طلب آمرزش را مایه افزایش روزى و توجّه رحمت خود قرار داده است، و چون استغفار عبارت از طلب آمرزش از گناه و درخواست چشم پوشى از رسوایى کیفر آن است، و این زمانى صورت مى‏گیرد که گناه از صفحه دل بکلّى زدوده شود لذا استغفار کننده مخلص، با طلب آمرزش، در حقیقت زنگار گناه را از لوح دل خود مى‏زداید، و بدین گونه قابلیّت خود را براى افاضه رحمت پروردگار که در دنیا برکات خود را بر او نازل، و در آخرت درجه او را بالا مى‏برد کامل مى‏گرداند».
به بیانی دیگر هرکسی که می‌خواهد در این دنیا مراتب معنوی را طی کرده و پاک و خالص به دیدار پروردگارش نایل شود، نمی‌تواند از مشکلات و سختی‌ها دور بوده و یا از رویارویی با بلایا ناراحت باشد. در این مورد مولوی نیز تمثیل بسیار زیبایی دارد که می‌گوید: بلاهایی که بر سر انسان می‌آید مثل چوبی است که بر روی فرش پر خاک می‌زنند اما در حقیقت خاک را می‌زنند نه فرش را‌، بلاها نیز بر ناپاکیها فرود می‌آید نه بر انسان.
بر نمد چوبی که آن را مرد زد بر نمد آن را نزد بر گرد زد
آن یکی می‏زد یتیمی را به قهر قند بود آن، لیک، بنمودی چو زهر
گفت چندان آن یتیمک را زدی چون نترسیدی ز قهر ایزدی؟
گفت او را کی زدم ای جان دوست؟ من بر آن دیوی زدم کو اندروست‏
امام علی (علیه السلام) همچنین در حدیثی گهربار در این خصوص می‌فرمایند:
«اِذا رَأیتَ اللَّه سُبحانَه یتابع عَلیکَ البَلاء فَقد أََیقَظَکَ.
هنگامى که دیدى خداى سبحان پى در پى‏ بلا مى‏فرستد، بدانکه تو را بیدار مى‏کند (که دچار غفلت و بى‏خبرى نشوى)».
امیر المؤمنین (علیه السلام) همچنین در کلامی دیگر نسبت به غفلت در قبال زیادی نعمت تذکر داده و می‌فرمایند:
«اِذا رَأَیْتَ اللّهَ سُبْحانَهُ یُتابِعُ عَلَیْکَ النِّعَمَ مَعَ الْمَعاصی فَهُوَ اسْتِدْراجٌ لَکَ.
هـر گـاه دیـدی خـداوند با وجود گناهان، پیوسته به تو نعمت می دهد، به هوش باش که آنها برای تو نوعی غافلگیری و مرگ ناگهانی است».
از این رو یکی از دلایل نزول بلاها را می‌توان یادآوری توبه و بازگشت به سوی خداوند متعال دانست.
3.2.6. ادای حق الهی
رعایت حقوق الهی در برخورداری از نعمت‌ها، یکی از دلایلی است که باعث نزول برخی بلاها به سبب از دست رفتن و کاهش نعمت‌هاست. هر چقدر بندگان نسبت به انجام تعهدات خود در قبال برخی امکانات مادی که خداوند در اختیارش قرار داده متعهدتر باشد، خداوند سبحان نیز با افزایش نعمت، آن کمبودها را جبران می‌کند. پرداخت حق خدا در هر نعمتی همچون خمس و زکات و … خطر از دست دادن و یا کاهش نعمت‌ها و احنمال گرفتاری صاحب نعمت را کمتر می‌کند. خداوند متعال در این خصوص می‌فرمایند:
﴿ما یَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کانَ اللَّهُ شاکِراً عَلیماً﴾
اگر سپاس بدارید و ایمان آورید، خدا مى‏خواهد با عذاب شما چه کند؟ و خدا همواره سپاس‏پذیر [حق‏شناسِ‏] داناست.
خداوند متعال در این آیات به بندگان راه رفع گرفتاری‌ها را نشان داده و آنها را نسبت به ادای حق الهی که در نهایت به نفع خودشان است، راهنمایی نموده است.
و این آیه شریفه کنایه است از اینکه خداى تعالى احتیاجى ب

  • 2