، شیخی، کودک، -، داستان

عاطفی کودک، در دو داستان «مرد جهانگرد و مارخط خطی» و «دوستی شیر و شتر» نمایان می‌شود؛ بازنویس داستان را به گونه‌ای رقم می‌زند که از کشته ‌شدن دختر حاکم و شتر، سخنی به میان نمی‌آید. هر چند که در داستان «لاک‌پشتی در آسمان» خلاف این مطلب آشکار می‌شود.

– نقاط ضعف
– داستان‌هایی که شیخی برگزیده است، بارها مورد طبع‌آزمایی سایر نویسندگان قرار گرفته و هر یک به نوعی آن را بازنویسی کرده‌اند.
چه بهتر بود بازنویس داستان‌هایی را برمی‌گزید که برای کودک تازگی وجذابیت داشته باشد، نه داستان‌هایی که کودک آن را بارها و تنها با عنوانی متفاوت شنیده است، هم چون داستان‌های «خانم کلاغه و مار سیاه»، «درختی که حرف می‌زد»، «لاک‌پشتی در آسمان»، «ماهی‌خوار حیله‌گر، ماهی‌های خوش‌باور» و…
– نکته‌ای که شیخی هم‌چون سایر نویسندگان از آن غافل مانده است، بی‌توجهی به آراستن کلام با آرایه‌های ساده و زیبا است.
– شیخی در صفحه‌ی عنوان و یا جلد کتاب به نوع کار خود اشاره نمی‌کند و تنها خود را پدید آورنده‌ی این مجموعه می‌داند. در حالی که اشاره به بازنویسی، بازآفرینی و… در مقدمه یا عنوان کتاب ضروری است.
– هر چند که نویسنده در عنوان کتاب (قصه‌های تصویری از کلیله‌ودمنه)، به متن مأخذ اشاره می‌کند، اما معرفی این کتاب به کودک در مقدمه‌ای جداگانه ضروری بود که شیخی به آن نپرداخته است.
– استفاده از خط درشت و گنجاندن عباراتی محدود در اثر، از ضروریاتی است که در زمینه‌ی کار کودک باید به آن توجه داشت و در واقع باید قسمت عمده‌ی صفحه ‌را تصاویر به خود اختصاص دهد. هر چند تصویرسازی این مجموعه با موفقیت انجام پذیرفته، اما شیخی نسبت به مورد اول بی‌توجه مانده است.
– هر چند در زبان بازنویس، سرپیچی از نکات دستوری، حذف یا تکرار و تعابیر اشتباه به چشم نمی‌خورد، اما چندان هم بر دل مخاطب خوش نمی‌نشیند.

– روش پرداخت آثار
از میان شش اثر بازنوشته‌ی شیخی، سه حکایت در زمره‌ی بازنویسی ساده قرار گرفته و سایر آثار به روش خلاق بازنویسی شده است.
حکایات «چشمه‌ای که مال ماه بود»، « مرد جهانگرد و مار خط خطی» و هم چنین «ماهی‌خوار حیله‌گر، ماهی‌های خوش باور» را شیخی بدون ایجاد تغییری اساسی در داستان و به شکل ساده بازنویسی می‌کند؛ بدون این که در این راه خلاقیتی از خود نشان دهد.
در این میان هر چند حکایت «چشمه‌ای که مال ماه بود» نسبت به مأخذ با شروع پربارتری همراه است، اما این مطلب، گواه خلاقیت نویسنده نیست و در واقع اقتضای هر بازنویسی است.
شیخی بر آن بوده است تا سه اثر دیگر را به روش خلاق بازنویسی کند و شیوه‌هایی نیز که در این راه به کار می‌گیرد، مشابه است. بازنویس در داستان« خانم کلاغه و مارسیاه» با خلق تصاویر و رویدادهایی که در مأخذ نشانی از آن نیست، از جمله انتظار کلاغ برای به دنیا آمدن جوجه‌ها، جستن غذا، ناپدید شدن جوجه‌ها و کمین کردن کلاغ برای پی بردن به علت این اتفاق و … به داستان شاخ و برگ می‌دهد. ورود شخصیت جدید جوجه‌ی چهارم و هم‌چنین خلق گفت‌وگوی تازه و پرتحرک شغال و کلاغ نیز گواه خلاقیت نویسنده است.
داستان‌های «موشی که دختر شد» و « شیر و خرگوش دم‌سیاه» نیز به همین طریق، یعنی خلق تصاویر و شخصیت‌های جدید و هم‌چنین رقم‌زدن گفت‌وگوهای زنده از خلاقیت برخوردار است.
شیخی در داستان‌«موشی که دختر شد» با نشان دادن روابط گرم و صمیمانه خانوادگی سعی دارد به نحوی آن را امروزی و متناسب با روحیه‌ی کودک کند. شخصیت سلمان نیز دیگر آن زاهد مأخذ نیست، اما چنان مهربان و خوش‌قلب است که حتی باد در احترام به او از وزش باز می‌ایستد.

– تصویر و سایر اجزای تکمیلی
تصویرسازی کتاب و سایر اجزای تکمیلی با موفقیت انجام گرفته است.
تصاویر زیبا و رنگی با محتوای داستان هم‌خوانی دارد و به تنهایی کودک را در دریافت محتوا یاری می‌رساند. عواطف و احساسات شخصیت‌ها و غم و شادی آن‌ها به خوبی به کودک انتقال می‌یابد. به عنوان مثال صحنه‌ی هجوم فیل‌ها و آوارگی خرگوش‌ها و هم‌چنین ترس و اندوه راسو که قرار است طعمه‌ی شیر شود، به ترتیب در داستان‌های « چشمه‌ای که مال ماه بود» و « شیر و خرگوش دم سیاه» به خوبی نمایان می‌شود.
در این مجموعه تمامی صفحات مصور و متناسب با ذوق کودکانه است و البته این کار با خلاقیت صورت گرفته است؛ به طوری که در مطالعه‌ی متن، خللی ایجاد نمی‌کند. در بیشتر موارد متن حکایت در یک صفحه نقل می‌شود و اما مواردی نیز به چشم می‌خورد که هر دو صفحه مصور است. طراح در مواردی که متن کتاب نقل می‌شود، تصاویر را با رنگ‌آمیزی روشن و کم‌رنگ ترسیم می‌کند. گاه نیز تصاویر در زمینه‌ی سبز یا آبی روشن که نمایان‌گر آسمان‌آبی و چمن‌زار است جلوه‌گر می‌شود.
اما نکته‌ی بسیار مهمی که در تصویرسازی این مجموعه جلب توجه می‌کند، وجهه‌ی هندی آن است که به خصوص در داستان‌هایی که شخصیت‌های انسانی حضور دارند، نمایان می‌شود، یعنی حکایت « درختی که حرف می‌زد»، « موشی که دختر شد»، « مرد جهانگرد، مار خط خطی»، «زبرا و دوستانش»و« لاک‌پشتی در آسمان».
لباس پوشیدن این افراد به سبک مردم هند است و کلیله‌ودمنه نیز میراث گران‌بهای همین سرزمین است.
کار تصویرسازی کتاب را فرهاد جمشیدی بر عهده گرفته است.
– شیخی علاوه بر گرد‌اوری این ده اثر در یک مجموعه، هر کدام را نیز به صورت جداگانه منتشر می‌کند تا خود کودک به گزینش آثاری که برای او تکراری و در نتیجه خسته‌کننده نیست، بپردازد.
– علاوه بر کل مجموعه، هر یک از حکایات نیز به صورت جداگانه، شماره‌گذاری می‌شود تا مخاطب در ترتیب حکایات دچار اشتباه نشود و بنابراین هر صفحه دو شماره را به خود اختصاص می‌دهد. به عنوان مثال صفحه‌ی (6/42). هر چند که بعضی از صفحات بدون شماره نیز در این مجموعه به چشم می‌خورد.
– ناشر این مجموعه کتاب‌های بنفشه (واحد کودکان و نوجوانان موسسه‌ی انتشارات قدیانی) است که هفت سال (سال‌های 72، 74، 78، 79، 83، 84 و 88) ناشر نمونه‌ی کشور انتخاب شده و بنابراین بر افتخارات این مجموعه می‌افزاید.
-استفاده از کاغذ مرغوب گلاسه بر جلب توجه‌ کودک و در نتیجه ارزش کتاب افزوده است.
– حسین نیلچیان نیز که طراحی جلد را برعهده دارد، با ترسیم تصویر بیشتر شخصیت‌های اصلی داستان بر روی جلد، در همان نگاه اول توجه کودک را جلب می‌کند. عنوان داستان‌ها نیز روی جلد قرار دارد.
– گزینش آثار
همان‌طور که در مباحث پیش نقل شد، یکی از ضعف‌های کار بازنویس، پرداختن به آثاری است که بارها مورد طبع‌آزمایی سایر نویسندگان قرار گرفته و در نتیجه برای کودک تازگی ندارد.
از میان ده اثر نویسنده، شش مورد آن به باب پنجم کلیله‌ودمنه اختصاص دارد. شیخی داستان‌هایی را برگزیده است که ارزش محتوایی داشته پیام خوبی را به کودکان انتقال می‌دهد و به همین دلیل بیشترین گزینش او از باب شیر و گاو است که مفاهیم تدبیر و چاره‌اندیشی و فریب نخوردن از دشمن را آموزش می‌دهد.
جدول 3-2: فراوانی گزینش حکایات از هر باب
باب
تعداد
شیر و گاو
6
بوف و زاغ
2
زرگر و سیاح
1

-تناسب یا عدم تناسب متن با گروه سنی ذکر شده در کتاب
نویسنده در صفحه‌ی عنوان، مخاطب خود را در گروه سنی «ب» و «ج» عنوان می‌کند. زبانی که بازنویس به کار می‌گیرد بیشتر متناسب با گروه دوم است و لازم بود که شیخی برای تطبیق دادن زبان با گروه سنی پایین‌تر (ب)، آن را به شکلی ساده‌تر و با گنجاندن حس صمیمیت در قالب عبارات ارائه می‌داد.
تصاویر زیبای کتاب که با متن هم‌خوانی دارد، کودک را در دریافت محتوا یاری میرساند و به طور کامل با مخاطبان ذکر شده در کتاب تطابق دارد.

ارزیابی نهایی
شیخی با شاخ و برگ دادن به داستان، شخصیتپردازی درست و خلق تصاویر و گفتوگوهای جدید، به تعدادی از بازنوشتههایش هیجان و خلاقیت بخشیده است. با این حال زبان این آثار کششی در مخاطب به مطالعهی داستان ایجاد نمیکند.

3-5- محمدحسن شیرازی

محمد‌حسن شیرازی (1335) نویسنده‌ای است که به خصوص در زمینه‌ی ادبیات نوجوان، شناخته شده و علاوه بر کلیله و دمنه به بازنویسی سایر آثار کهن، یعنی حکایات مثنوی، لیلی و مجنون، بوستان و گلستان، مرزبان‌نامه، شاهنامه و … پرداخته است.
این نویسنده با زبان تأثیرگذار و جذاب خود، حدود 22 حکایت از کلیله و دمنه را انتخاب کرده و در یک مجموعه‌ی دو جلدی فراهم آورده است که سهم جلد اول، 10 حکایت بوده و جلد دوم نیز 12 حکایت را در خود گنجانده است.
شیرازی در پرداخت این آثار اغلب یک شیوه را دنبال می‌کند و بنابراین تنها به بررسی چهار اثر نویسنده که نمایانگر سایر آثار او است، اکتفا شد.
این حکایت‌ها که عبارتند از «سرانجام نصیحت جاهلان»، «عاقبت طمع»، «تصمیم عجولانه» و «پاداش خوبی» از میان هر دو جلد انتخاب شده و البته سعی بر آن بوده است که از گزینش آثار تکراری خودداری شود.

3-5-1- نقد و بررسی داستان «عاقبت طمع»
شیرازی، محمدحسن (1389). « عاقبت طمع»؛ قصه‌های کلیله و دمنه، ج2 [112 ص. مصور]. تهران: پیام محراب
گروه سنی ذکر شده در کتاب: نوجوان
مأخذ کتاب: کلیله و دمنه
نویسنده در صفحه‌ی عنوان، کتاب مأخذ را ذکر کرده است.
مشخصات ظاهری: 5 ص. مصور [87- 83]

3-5-1-1- خلاصه‌ی ‌داستان
بازرگانی نیکوکار هر بار مقداری عسل و روغن برای مرد فقیر می‌آورد و او بی‌توجه به نصایح همسرش که اصرار دارد، آن‌ها را برای گذران زندگی بفروشد، این عسل و روغن‌ها را در کوزه‌هایی ذخیره می‌کند.
تا این‌که مدتی بعد مرد فقیر نگاهش به کوزه‌ها می‌افتد و ناخودآگاه، سخنان همسرش در ذهن او تداعی می‌شود و او را به اندیشه‌های دور و دراز می‌کشاند؛ این اندیشه که با فروش عسل و روغن‌ها به مال و ثروتی می‌رسد و فرزندش را به بهترین نحو، تربیت می‌کند و اگر فرزندش از او سرکشی کند، با عصا او را تنبیه می‌کند. در همین اندیشهها ناگاه عصا به کوزه‌ها برخورد می‌کند و او عاقبت طمع و حرص‌ورزی خود را می‌بیند.

3-5-1-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی
الف. بخشی از متن باز نویسی شده
«مرد بازرگان که هنوز گرد و غبار خستگی را از جسم و روح خود نزدوده بود، چندین بار در خانه را کوبید.
از پشت در صدایی گنگ و خواب‌آلود به گوش بازرگان نشست:
کیستی؟!
– بازکن برادر!… بازرگان هستم. در را باز کن با تو کاری دارم. در خانه با صدای کشداری بر پاشنه چرخید و نور ضعیفی ا ز میان در نیمه باز، چهره‌ی بازرگان را روشن‌تر کرد.
مرد فقیر از میان در دهان