دانشکده شیعه شناسی
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته فرق تشیع

بررسی آثار و اندیشه‌های ابوطالب هارونی

استاد راهنما:
حجت الاسلام دکتر مهدی مهریزی

استاد مشاور:
دکتر سید علی موسوی نژاد

نگارش:
سیده خدیجه طاهری قهفرخی

تیر 93

تقدیر و تشکر

من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق
حمد و سپاس خداوند منّان را که نعمت¬های بی¬پایانش را بر ما ارزانی داشت. همو که در آیات قرآن، شکرگزاری را کلید بهره¬مندی بیشتر از نعمت¬ها دانسته است: «لَئِن شَکَرتُم لأزیدَنَّکم». با توجه به این مسأله، سپاسگزاری از تمام کسانی که مرا در به پایان رساندن این تحقیق یاری کردند را نه تنها حقی بزرگ، بلکه راهی برای بهره¬برداری بیشتر از علم ودانش می¬دانم.
با سپاس از:
اساتید محترم و گرامیم که زبان از تقدیر آن¬ها قاصر است. اساتیدی که جهت هر چه پرثمرتر شدن این اثر از ابتدا تا پایان از هیچ کوششی فروگذاری نکرده و یاری¬گر بنده بوده¬اند. جناب حجۀ الاسلام و المسلمین دکتر مهریزی و جناب آقای دکتر موسوی¬نژاد «اجرکم عند الله».
استاد ایمانی و استاد سلطانی که از راهنمایی¬های این دو بزرگوار بهره برده¬ام.
پدر و مادرم که همواره در راه به ثمر رسیدن فرزند ناچیزشان در تلاش بوده¬اند.
کادر اداری دانشکده شیعه¬شناسی جناب آقای فرخ و جناب آقای مهدوی و کارکنان کتابخانه تخصصی ادیان و مذاهب.
دوستان و سایر کسانی که در این مدت مشوّق من بوده¬اند.

چکیده
ورود عالمان زیدی مذهب به نواحی شمال ایران و ری در میانه¬ی قرن سوم هجری و تشکیل دولت زیدیه در آن مناطق از بعد تاریخ نگاری سیاسی مورد توجه محققان قرار گرفته است، ولی در این میان به دلیل کمبود منابع یا بی¬توجّهی پژوهشگران به جنبه¬های فکری ـ فرهنگی این جریان کمتر پرداخته شده است. در این میان برادران هارونی جایگاه ویژه¬ای دارند و آثار آن¬ها بدلیل تأثیرات فراوانی که بر زیدیان پس از خود نهادند، از اهمیت ویژه¬ای برخوردار است. در حقیقت به دنبال انتقال این آثار به یمن توسط علمای مهاجر زیدی بود که بخشی از سنّت زیدیه¬ی یمن تشکیل شد. به همین منظور در این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و با کمک منابع کتابخانه¬ای (اعم از منابع اصلی و مقالات) در طی چهار فصل به بررسی اندیشه¬های کلامی و حدیثی یکی از این دو برادر یعنی ابوطالب هارونی از خلال آثار او خواهیم پرداخت. وی در زمینه¬های مختلف از خود آثاری به جای گذاشته است که کتاب¬های «الدعامۀ فی مسائل الإمامۀ»، «تیسیر المطالب فی أمالی ابیطالب»، «التحریر فی الفقه»، «الإفادۀ فی تاریخ ائمۀ الزیدیۀ» از آن جمله¬اند. از میان این آثار، بررسی دو کتاب¬ کلامی و حدیثی هارونی موضوع این پژوهش می¬باشند. برخی از مهمترین یافته¬های پژوهش پیرامون این دو اثر به شرح زیر می¬باشد:
الف) در کتاب «الدعامۀ فی مسائل الإمامۀ»
1ـ با توجه به این¬که هارونی یکی از راه¬های تعیین امام را نص می¬داند و معتقد است که سه امام نخست از طریق نص به این مقام رسیده¬اند و نیز بدلیل نپذیرفتن خلافت ابوبکر، می¬توان او را در زمره¬ی جارودی مذهبان قرار داد. 2ـ با وجود عقل¬گرایی و تأثیرپذیری هارونی از معتزله، وی معتقد است که راه شناخت امام از طریق سمع است؛ به بیان دیگر در شناخت اموری که در آن¬ها به امام نیاز است، ادله-ی سمعی اولویت دارند. 3ـ از منظر هارونی نیاز به امام فقط در تکالیف شرعی و اجرای آن است نه تکالیف عقلی و وجود امام تأثیری در قدرت مکلف و چیزی از لوازم آن و یا اموری که از باب لطف به مکلف در امتثال تکلیف کمک می¬کند، ندارد.4ـ هارونی وجود همزمان دو امام را بدلیل اجماع صحابه جایز نمی‌شمارد. 5ـ در بحث افضلیت امام نیز نگاه هارونی با سایر زیدیان متفاوت است و قائل به عدم جواز امامت مفضول است و این¬که عدول از افضل به مفضول به هیچ دلیلی جایز نیست.
ب) در کتاب «تیسیر المطالب فی امالی ابیطالب»
1ـ در پذیرش حدیث، توجه به متن حدیث و نقد محتوایی حدیث، مورد توجه هارونی بوده است. 2ـ توجه هارونی به مباحث اخلاقی و اختصاص بیشترین حجم «تیسیر المطالب» به این روایات و در آن بین، توجه ویژه به مسائل اخلاق جمعی یکی از ویژگی¬های اصلی این امالی محسوب می¬شود.
واژگان کلیدی: ابوطالب هارونی، «الدعامۀ فی مسائل الإمامۀ»، کلام زیدیه، «تیسیر المطالب فی امالی ابیطالب»، حدیث زیدیه.

مطلب مرتبط :   زنان، جنسیت، مردان، جنسیتی، آن‌ها

فهرست مطالب

مقدمه 1
فصل اول: کلیات
1-1.شناسهی تحقیق 3
الف. تبیین موضوع 3
ب. ضرورت و اهمیت 3
ج. سؤالات اصلی و فرعی 4
د. روش تحقیق 5
ه. پیشینهی موضوع 5
1-2. معرفی زیدیه 6
1-2-1. تعریف و پیدایش 6
1-2-2. دولتهای زیدیه 7
1-2-2-1. ادریسیان مغرب 8
1-2-2-2. زیدیهی یمن 9
1-2-2-3. علویان طبرستان 11
1-2-3. فرقههای زیدیه 13
1-2-3-1. جارودیه 13
1-2-3-2. بتریه (صالحیه) 14
1-2-3-3. جریریه (سلیمانیه) 14
1-3. کلام زیدیه 15
1-3-1. ارتباط بین کلام زیدیه و کلام معتزله 15
1-4. حدیث زیدیه 18
1-4-1. تاریخچه‌ی حدیث زیدیه 18
1-4-1-1. فهرست مهمترین آثار حدیثی زیدیه تا قرن پنجم 20
1-4-2. اصول ارزیابی صدور از منظر زیدیه 28
1-4-2-1. عرضه‌ی حدیث بر کتاب خدا 28
1-4-2-2. تواتر حدیث 29
1-4-2-3. پذیرش حدیث در صورت پذیرش امّت اسلام 30
1-4-2-4. احادیث اهل‌بیت و ائمه 30
1-4-2-5. عدالت و ضبط راوی 32
1-4-2-6. روایت کردن از مخالفین صرفاً برای احتجاج است 33
1-4-2-7. دیدگاه وثوق به صدور 34
1-4-2-8. اعتدال در نظریه‌ی عدالت صحابه 35
1-4-2-9. قواعد جرح و تعدیل 36
فصل دوم: شخصیت‌ و زمانهی ابوطالب هارونی
2ـ1ـ زندگی‌نامه 39
2-1-1. خاندان ابوطالب هارونی 39
2-1-1-1. حسینبن هارون (پدر ابوطالب) 39
2-1-1-2. ابوالحسین هارونی (برادر ابوطالب) 40
2-1-2. ابوطالب هارونی 44
2-1-3. اساتید ابوطالب هارونی 47
2-1-3-1. ابوالعباس حسنی 47
2- 1-3-2. صاحببن عباد 49
2-1-3-3. ابوعبدالله بصری 50
2-1-3-4. قاضی عبدالجبار معتزلی 51
2ـ2ـ اوضاع سیاسی ـ فرهنگی عصر ابوطالب 53
2-2-1. از دوره ناصرکبیر تا مؤیّد بالله 53
2-2-1-1. طبرستان و اختلافات درون گروهی 53
2-2-1-1-1. نزاعهای قاسمیه و ناصریه 56
2-2-1-2. وضعیت حکمرانی در طبرستان بعد از دولت علویان 58
2-2-2. فعالیت سیاسی مؤیّد بالله علوی در دیلمان 60
2-2-3. زیدیان شمال ایران پس از برادران هارونی تا اضمحلال در عصر صفوی 65
2-2-4. حکومت‌های معاصر با برادران هارونی 67
2-2-4-1. آل‌زیار 68
2-2-4-2. آل‌بویه 70
2-2-4-3. عباسیان 76
2-2-4-4. اسماعیلیه 77
نتیجهگیری 80
فصل سوم: کلام زیدیه با تکیه بر کتاب «الدعامۀ فی مسائل الإمامۀ»81
3-1. تاریخچه تدوین کلام و عقاید زیدیه 83
3-1-1. مروری بر کتاب «الإشهاد» اثر ابوزید علوی 84
3-2. معرفی کتاب «الدعامۀ فی مسائل الإمامۀ» 88
3-2-1. انتساب الدعامۀ به ابوطالب هارونی: 88
3-2-2. وجوه اهمیت «الدعامۀ فی مسائل الإمامۀ» 90
3-2-3. محتوای کتاب 91
3-2-3-1. جایگاه امام 93
3-2-3-2. راههای تعیین امام 96
3-2-3-3. اوصاف امام 97
3-2-3-3-1. افضلیت 98
3-2-3-3-2. عدم عصمت 100
3-2-3-3-3. عدم جواز ظهور معجزه بدست امام 101
3-2-3-4. مباحث نصّ 102
3-2-3-4-1. بطلان ادعای اثبات امامت، فقط با نصّ جلی 102
3-2-3-4-2. اثبات امامت سه امام نخست با نصّ 104
3-2-3-4-2-1. امامت امیرالمؤمنین (‌علیه السلام) 104
3-2-3-4-2-2. امامت حسنین (علیهما السلام) 107
3-3. بیان وجوه اختلاف معتقدات زیدیه (هارونی) با امامیه و معتزله 109
نتیجهگیری 114
فصل چهارم: حدیث زیدیه با تأکید بر امالی ابوطالب هارونی
4-1. مقدّمه‌ای در باب امالیات 118
4-1-1. تعریف امالی 119
4-1-2. پیشینه امالی 120
4-1-3. موضوع و میزان اعتبار امالی‌ها 121
4-2. معرفی کتاب «تیسیر المطالب فی امالی ابیطالب» 122
4-2-1. شرح حال محدّث جعفربن احمدبن عبدالسلام، تنظیم کنندهی امالی هارونی 124
4-2-2. مصادر کتاب «تیسیر المطالب فی امالی ابیطالب» 127
4-2-2-1. صحیفه الرضا 128
4-2-2-2. نزهه الأبصار و محاسن ‌الآثار اثر طبری مامطیری 129
4-2-2-3. مجموع الحدیثی و الفقهی زیدبن علی 132
4-2-2-4. امالی احمدبن عیسی‌بن زید 133
4-2-2-5. برخی از آثار ناصر اطروش 133
4-2-2-6. مقاتل الطالبیین ابوالفرج اصفهانی 136
4-2-3. بررسی توضیحات و مختارات هارونی در تیسیرالمطالب 137
4-2-3-1. کلامی 138
4-2-3-1-1. برخی مباحث توحید 138
4-2-3-1-2. وعد و وعید 140
4-2-3-1-3. عدالت امام 141
4-2-3-1-4. قضا و قدر 142
4-2-3-1-5. شفاعت نبی 143
4-4-3-2. اخلاقی 143
4-3. مقایسهی تیسیرالمطالب با امالیهای امامی هم عصر 147
4-3-1. معرّفی امالیهای امامیه 147
4-3-1-1. امالی شیخ مفید 147
4-3-1-2. امالی شیخ طوسی 148
4-3-1-3. امالی سید مرتضی 150
4-3-2. بیان وجوه تفاوت میان امالیهای امامیه و تیسیر المطالب 152
نتیجهگیری 154
خاتمه 155
الف. معرفی کتاب التحریر فی الفقه 155
ب. معرفی کتاب الإفادۀ فی تاریخ ائمۀ الزیدیۀ 160
نتیجه‌گیری نهایی 165
پی‌نوشت‌ها: 168
منابع و مآخذ 170
کتاب 170
مقاله 177

مطلب مرتبط :   سازش، عدالت، انتقالی، جرایم، آفریقای

مقدمه
مطالعات فرقه شناسی در حال حاضر دست کم از دو جهت حائز اهمیت است: نخست برای حوزه-های تشیع و دوم برای مصالح عمومی جهان اسلام. در توضیح ضرورت نخست باید گفت همین بس که بدانیم بسیاری از مسائل تاریخی و عقیدتی که ما به آن¬ها نظر داریم، مورد توجه فرقه¬های دیگر اسلامی نیز قرار گرفته¬اند و آنان نیز درباره اکثر موضوعات و مسائلی که ما به آن¬ها می¬اندیشیم، رأی و نظر دارند. از طرفی دیگر آشنایی با آرا و انظار دیگران، در پختگی و استحکام دیدگاه¬های ما نیز مؤثر است؛ یعنی ما اگر بدانیم که دیگران چگونه می¬اندیشند و چه رأی و نظری دارند، بهتر می¬توانیم از کیان عقیدتی خود دفاع کنیم و به غنی¬سازی عقاید و فهم عمیق¬تر خود از متن دین بپردازیم. از جهت مصالح عمومی جهان اسلام نیز لازم است گروه¬های مختلف اسلامی از یکدیگر بی¬خبر نباشند و با یکدیگر همزیستی مسالمت‌آمیز برقرار کنند. بی¬خبری از همدیگر ما را در موضع ضعف قرار می¬دهد و باعث می¬شود در مواقع لزوم قادر به حفظ وحدت و یکپارچگی جهان اسلام در برابر جهان غیراسلامی نباشیم. به علاوه هرچه به یکدیگر نزدیک¬تر شویم و آگاهی¬های بیشتری نسبت به هم پیدا کنیم، خواهیم دید که اختلافات کمتر می‌شوند و اساساً بسیاری از تفاوت¬ها و اختلاف¬ها غیر واقعی می¬نماید. در حقیقت فرقه شناسی، مقدمه¬ی جلوگیری از تفرقه گرایی است.
در این بین پرداختن به زیدیه¬ و آثار آنان و از میان خود

  • 1
دسته بندی : علمی