دانلود پایان نامه
فهرست مطالب
مقدمه………… 1
فصل اول:. 3
کلیات پژوهش 3
بیان مسأله ……………………………………………………………………………………………………………………………….4
اهمیّت و ضرورت پژوهش 6
سؤال‌های پژوهش 6
سؤال اصلی 6
سؤال‌های فرعی 6
فرضیه‌های پژوهش 7
فرضیه اصلی 7
فرضیه‌های فرعی 7
اهداف پژوهش 7
پیشینه پژوهش 8
روش پژوهش: 12
سازماندهی پژوهش 13
تعریف مفاهیم 14
فصل دوم:. 16
چیستی تفسیر تربیتی 16
1. تربیت… 17
1-1. تربیت در لغت 17
2-1. تربیت در اصطلاح 18
3-1. قلمرو تربیت 21
4-1. تعریف مورد نظر از تربیت 22
5-1. نسبت تربیت با مفاهیم و دانش‌های هم‌خانواده 22
هدایت…………… 26
نسبت هدایت و تربیت 26
اخلاق……. 27
نسبت اخلاق و تربیت 28
عرفان…….. 29
نسبت عرفان و تربیت 29
روان‌شناسی 30
نسبت روان‌شناسی و تربیت 31
نتیجه‌گیری.. 32
2. مفهوم‌شناسی تفسیر 33
2-1. مفهوم لغوی 33
2-2. مفهوم اصطلاحی تفسیر 33
فعالیت تفسیری مفسّر در رابطه با متن 36
تفسیر در قالب بینامتنی 37
3. مفهوم‌ شناسی تفسیر تربیتی 39
مفهوم ‌شناسی تفسیر تربیتی مبتنی بر معنای عام تربیت 40
مفهوم ‌شناسی‌های مبتنی بر معنای خاص تربیت: 42
تعاریف تفسیر تربیتی: 42
تحلیل تعاریف و ارائه تعریف مختار 43
4. قلمرو تفسیر تربیتی 46
5. گونه‌شناسی تفسیر و تفسیر تربیتی 51
5-1. گونه‌شناسی تفسیر: 51
5-2. گونه‌شناسی تفسیر تربیتی 54
تفسیر تربیتی به مثابه روش 55
تفسیر تربیتی به مثابه گرایش 55
تفسیر تربیتی در قالب سبک 56
تفسیر تربیتی به مثابه یک صبغه (لون) 58
فصل سوّم: 59
رسالت‌های تفسیر تربیتی 59
1. رسالت‌های تفسیر تربیتی در تقسیم نخست 61
1-1. استخراج و برجسته‌کردن آموزه‌های تربیتی قرآن 61
1-1-1. استخراج آموزه‌های تربیتی قرآن در قالب ترتیبی 61
1-1-2. : تفسیر تربیتی در قالب تفسیر موضوعی 70
الف. تفسیر تربیتی موضوعی با بهره‌وری درون متنی از قرآن 70
ب. تفسیر تربیتی موضوعی با بهره‌وری برون متنی به قرآن 73
1-2. تفسیر آیات تربیتی قرآن 73
تفسیر تربیتی آیه وقایه 74
امکان و ضرورت تربیت در آیه وقایه 85
اهداف کلی تربیت در آیه وقایه 85
ساحت ها و ابعاد تربیت در آیه وقایه 86
1-3. کشف روش‌های تربیتی قرآن 90
2. رسالت‌های تفسیر تربیتی در تقسیم دوّم 95
2-1. رسالت‌های تفسیر تربیتی ناظر به فرایند تربیت 95
2-2. تفسیر تربیتی ناظر به معنای علوم تربیتی 95
فصل چهارم 104
ویژگی‌های نگرشی تفسیر تربیتی 104
1. تفسیر تربیتی تفسیر مقصد گرا 107
2. تفسیر تربیتی؛ تفسیری توحیدی 120
3. تفسیر تربیتی؛ تفسیری قرآن سلوک 129
4. تفسیر تربیتی؛ تفسیری جامع نگر 135
4-1. جامع نگری در توجّه به عناصر نظام تربیتی 136
4-1-1. جامع ‌نگری در توجّه به ساحت‌های وجودی و زندگی انسان 141
4-1-1-1. ساحت های جسمی و روحی (مادی و معنوی) 141
4-1-1-2. عرصه‌های حیات دنیوی و اخروی 144
4-1-1-3. ابعاد وجود انسان 144
4-1-2. جامع نگری در توجّه به روش‌های تربیتی 145
4-1-3. جامع نگری در توجّه به اهداف تربیتی 148
4-1-4. جامع نگری در توجّه به اصول تربیتی 150
4-1-5. جامع ‌نگری در توجّه به ابزارهای تربیتی 152
4-2. جامع ‌نگری در توجّه به مسائل تفسیری 153
5. تفسیر تربیتی؛ تفسیری شوق آفرین و عینی‌گرا 159
5-1. شوق آفرینی 160
5-2. عینی نگری و واقع گرایی 163
فصل پنجم 175
ابزارهای تفسیر تربیتی 175
1. شعر…… 177
کیفیت حضور شعر در تفسیر 180
2. تمثیل……………….. 184
دلایل اهمیّت تمثیل در تعلیم و تربیت 184
الف. محسوس سازی و مفهوم نمایی معقولات و معارف بلند 184
ب. شمول و فراگیری مخاطبان 185
ج. برانگیزی نیروی فکر و اندیشه مخاطب 185
د. اثر گذاری شگرف بر مخاطب 186
ه. ایجاد زمینه پذیرش با کاستن از تلخی پند 187
و. تنوّع بخشی، جذاب سازی و زینت بخشی به کلام 187
ز. متقاعد سازی و اقناع بخشی 188
جایگاه تمثیل در تفسیر تربیتی 189
الف. پردازش تربیتی آیات تمثیلی 189
ب. تبیین تمثیلی معارف قرآن 191
3.داستان…….. 195
3-1. کارکردهای داستان 196
الف. ابزار تفهیم عامه 196
ب. تربیت و آموزش غیر مستقیم 196
ج. انگیزش عاطفی 197
د. جذّاب سازی و تنوّع بخشی به کلام 197
ه. عینیت بخشی و نمونه سازی 198
و. بارور سازی فکر و اندیشه 198
3-2. نقش و کارکرد داستان در تفسیر 199
الف. پردازش تربیتی داستان های قرآن 199
ب. بهره‌گیری از داستان در تفسیر قرآن 202
4. شواهد تاریخی 205
نقش تاریخ در تربیت 207
نقش تاریخ در تفسیر 207
الف. پردازش تربیتی آیات تاریخی 208
ب. بهره‌گیری از تاریخ در تفسیر 209
5. شواهد نقلی و روایی 214
کارکردهای تربیتی روایات تفسیری 215
الف. مصداق یابی 215
ب. عینی سازی 215
ج. باطن یابی 216
د. تأکید بخشی بر معنای مقصود 217
ه‌. شوق آفرینی و شور افکنی 218
و‌. وضوح بخشی 218
ز‌. نصحیت‌گری و ارشاد نمایی 219
6. بیان تجربیات 220
6-1. بیان تجربیات حسی 221
6-2. بیان تجربیات شهودی 222
6-3. تجربیات عملی: 225
6-4. تجربیات علمی 226
6-4-1. علوم تجربی 226
6-4-2 علوم انسانی 228
زمینه‌های بهره‌گیری از علوم انسانی در تفسیر 229
1. تحلیل ارتباط بین پدیده ها 229
2. ترجیح یک برداشت بر دیگر برداشتها 229
3. ارائه تبیین روشن‌تر و گویاتر 230
4. زمینه سازی برای کشف حلقه‌های مفقود 231
7. تبیینات عقلی 233
نقش تبیینات عقلی در تفسیر تربیتی 233
7-1. نقش تبیینی و توضیحى: 234
7-2. نقش کشف استلزامات 235
جمع بندی، نتایج و پیشنهادها 237
فهرست منابع 244

مقدمه
قرآن کریم، منشور هدایت و کتاب تربیتِ آموزگار1 حکیمی است که از افق خاور برآمد تا با برهان2 و بلاغ3 و تذکِره4 و موعظت5 خویش آدمیان فرو غلطیده در ظلمات جهل و شرک و هواپرستی را به سرای سعادت و راه سلامت و صراط مستقیم6رساند و با تربیت اعجاز وار خویش جانهای مرده از ارزشهای انسانی الهی را حیاتی دوباره بخشد.
اعجاز قرآن همچنان باقی است و جانهای تهی از انوار، همچنان مرده و نیازمند طبیب روحانی و معلمی وحیانی است؛ تا چگونه به کلامش بنگریم و چه سان با آن به گفتگو نشینیم.
نسل نو بیش از گذشته فقر تربیت را احساس میکند و در وانفسای مکاتب و ایسمهای پرزرق و برق و نوخاسته، گمگشته خویش را در شستن دوباره چشمان خود و نگاهی دیگرباره به میراث پر فروغ و در دسترس خویش دیده است. مفسّران خیزش جدیدی را در تغییر نگاه به قرآن و انتظار از آن برداشته و تلاشهای مبارکی را آغازیده‌اند. تلاشهایی که نشانه‌های آن روز به روز روشنتر و بارقههای امیدبخش آن نویددهنده سرآغاز حرکت جدیدی در عرصه پژوهش‌ها و نگارش‌های قرآنی است. حرکتی که به جای خیرهشدن به متاع حطام تربیتی غرب، به آیات نورانی قرآن چشم دوخته و به جای سیرابشدن از سراب نظامهای تربیتی و معرفتی ناکارآمد و تاریخ گذشته گذشتگان به نظامسازی تربیتی مبتنی بر چشمههای زلال معارف قرآنی میاندیشد.7 نگاه نسل جدید به قرآن نگاهی فراگیر، عمیق و کاربردی است و از نگاه‌های سطحی، جزئی و انتزاعی گریزان است. نگاه او به قرآن در این حقیقت خلاصه میشود که:
با قرآن زندگی باید کرد
و چونان که زندگی در تمام عرصههای حیات جاری است، باید که زلال سلوک قرآنی نیز در ژرفا و پهنای آن ساری گردد تا انسانی پدید آید به تربیت قرآن، قرین و جامعه ای ساخته شود به حقیقت قرآن، رهین. دنیایی فراهم آید به تعالیم حضرتش آزاد و آخرتی به برکت هدایتش آباد. چنین قرآنی نه قرآن جامد و کماثر که کتابی است زنده و حرکتآفرین. آموزگاری که غبار کهنگی بر تعالیمش نمینشیند و معلمی که عشق پرورشش را گذشت زمان نمیفرساید. اندیشهای که خطا بر دامن آن نرسد و حقیقتی که سستی بر اندام پاکش نگراید. همیشه بیدار است و زنده. همیشه فعّال است و پویا. همیشه حاضر است و ناظر؛ چرا که کلام خداوند حیّ و قادر است.
فهم درست این دغدغه و نگاه، کلید حرکت در مسیر تدوین تفسیر تربیتی سازگار با اصیل‌ترین غرض نزول قرآن و سازوار با مهمترین نیازهای جوامع دینی است؛ جوامعی که سالها قفل تربیت را به دست گرفته و سرگردان به کلیدهای دیگران نظاره میکردند و هر گاه کلیدی مییافتند آن را گشاینده دربهای فروبسته تربیت نسل خویش نمیدیدند.8
تفسیر تربیتی قرآن به مثابه رویکردی که با هدف کاربردیسازی، جذابسازی و تخصصی‌کردن فهم و تفسیر قرآن کریم و استخراج و استنباط معارف تربیتی آن صورت میگیرد، هدفی بس والا و ارزشمند است که چندی است ذهن مفسّران را معطوف خویش ساخته و بدان متمایل کرده است. این ایده هنوز در آغاز راه قرار دارد و راهی دشوار و طولانی تا برآورده کردن نیازهای تربیتی انسان معاصر و دستیابی به نظریه جامع تربیتی قرآن، در پیشروست؛ باشد که با تلاش اندیشمندان دردمند، این راه بکر با «قدم صدق» و «قلم حکمت» و «مقام حلم» طی شود و کام جامعه اسلامی و بشری را از شهدِ معارف ناب تربیتی قرآن شیرین نماید.
ان شاء الله

فصل اول:
کلیات پژوهش

بیان مسأله
تفسیر تربیتی نزدیکترین رویکرد به اغراض و مقاصد قرآن کریم و ضروریترین عرصه عرضه معارف قرآنی است که در بستر آن شکوفههای تربیت قرآنی و عمل روحانی به بار مینشیند و انسانی در تراز رفتار وحیانی شکل میگیرد. دستیابی به تفسیر تربیتی روشمند، نیازمند تدوین بنیادهای نظری و تمهید مقدمات علمی آن است تا بر پایه آن، ساختار تفسیر تربیتی سامانیابد و سازههای آن استوار گردد؛ اما با توجّه به جدید بودن موضوع، طبعاً مبانی نظری آن، تبیین، تحلیل و تنقیح نشده است.
اینکه تفسیر تربیتی چیست و چه شاخصههایی دارد، وضعیت گذشته آن چگونه بوده و اساساً آیا تفسیر مکتوب تربیتی محقق شده است یا خیر، میراث موجود تفسیر تربیتی چه شاخصهها، نمونه ها و نقائصی دارد و ذیل چه جریان‌های تفسیری صورت پذیرفته است، روشهای مفسّران در تفسیر تربیتی چه بوده است، تفسیر تربیتی چه تفاوتی با تفسیر اخلاقی، عرفانی، اجتماعی و…دارد، تفسیر تربیتی چه نسبتی با عناوین، ارشادی، واعظانه، معنوی، روحانی، توحیدی، هدایتی و…دارد، تفسیر تربیتی مطلوب چه شاخصههایی دارد و با چه روشها و سبکهایی قابل ارائه است و نیازمند چه ابزارهایی میباشد، مبانی و اصول تفسیر تربیتی مطلوب چیست، تفسیر تربیتی در سامانه دستهبندی تفاسیر از چه جایگاهی برخوردار است، قلمرو تفسیر تربیتی چه سطحی از آیات آن را در بر میگیرد، نسبت قرآن با دانش تعلیم و تربیت چیست و چگونه می‌توان تعامل