رسانه ها می‌توانند دارای چندین کژکارکرد هم باشند؛ مانند به‌وجود آمدن وحشت از تأکید بیش از حد بر خطرات و تهدیدها در جامعه. “لازارسفلد و مرتون” از کژکارکردی تخدیری نام برده‌اند، که در اثر جذب بیش از حد اطلاعات، افراد دچار بی‌اعتنایی و رخوت می‌شوند. “ارائه بیش از حد اخبار خارق‌العاده، احتمال دارد ارتباط مخاطبان را با آن‌چه واقعی و معمول است، کاهش دهد” (تانکارد وسوربون، 1386،451).
در حوزه فرهنگی نیز می توان کژکارکردهای متعددی برای رسانه ها برشمرد، برخی معتقدند:
“موضوع بسیاری از فیلمهای تلویزیونی متناسب با روابط اجتماعی و در جهت اعتلای سطح فرهنگی جامعه نمی باشد و موجب بروز تضادها و آشفتگی‏هایی در نظام اجتماعی خواهد شد، به ویژه در جامعه ای با اختلافات شدید طبقاتی و فرهنگی که مناسبات و تعاملات افراد بر پایه حقد، کینه و حسد استوار می باشد، دامنه شکاف اجتماعی در میان اقشار و گروههای مختلف گسترده تر خواهد شد” (کی نیا، 1373، 58).
“با افزایش برنامه های سرگرمی و تفریح در تلویزیون، قدرت تفکر افراد جامعه به تدریج منفعل می گردد و اعضا جامعه به بردگی ناخودآگاهانه ای گرفتار می آیند. در کشورهای جهان سوم این وسیله ارتباطی موجب تسریع جریان تخریب نظام فرهنگی ـ اجتماعی می‏شود”(رفیع پور،1378،8).
همچنین این رسانه قادر است “با طرح ارزشهای نوین اجتماعی، بین نسل قبلی و کنونی شکاف فرهنگی چشمگیری ایجاد کرده و روابط آنها را به انفکاک کشاند، البته اینکار چنان با ظرافت انجام می گیرد که هیچ خانواده ای در برابر آن موضع نمی گیرد و از آن ارزیابی منفی ندارد” (ادیب،1374،88.).
انتقال ارزشها در برنامه های مختلف تلویزیونی در لابلای برنامه ها پوشیده و مستور است و “افراد با شیوه های مختلفی چون همانند سازی و تقلید، ارزشهای منتشر شده توسط برنامه های تلویزیونی را درونی می کنند” (اعرابی،1372،2)
در مجموع و “با رشد ناهنجاریهای اجتماعی و فروپاشی خانواده ها به دلیل تاثیرات منفی ناشی از تلویزیون ، صاحب نظران نقش این رسانه را در تقویت انسجام نهاد خانواده چندان مثبت ارزیابی نمی کنند” (محبی،1380).
4-4-6-2- جمع بندی مولفه های کارکردی رسانه از دیدگاه صاحب نظران
در مجموع می توان کارکردهای متعدد ارائه شده ازسوی صاحب نظران مذکور را در شش حوزه ذیل تقسیم بندی کرد:
1- کارکرد سرگرم سازی: این نوع کارکرد برآمده از انتظار ونیاز مخاطب به تفریح وسرگرمی می باشد، در واقع می توان گفت این کارکرد جذابیت اصلی تلویزیون را تشکیل داده ونقطه محوری انتظار مخاطب از این رسانه است .
2- کارکرد سیاسی: این کارکرد که به نوعی کارکرد نظارتی وخبررسانی نیز محسوب می شود، در واقع تامین کننده رکن چهارم دموکراسی در جوامع مردم سالار است و در این جوامع، مردم که از طریق برگزاری انتخابات و بطور وکالتی نمایندگان ومسئولان اجرایی را برمی گزینند با استفاده از بازار رسانه بر فعالیت آنان نظارت می نمایند و رسانه ها نماینده افکارعمومی در نظارت بر قدرت محسوب می گردند.
3- کارکرد فرهنگی وآموزشی: تقویت ارزشهای فرهنگی، هویت فردی، گروهی وملی، هنجارهای اخلاقی، حفظ وغنی سازی میراث وسرمایه فرهنگی جهت انتقال به نسلهای آینده از جمله کارکردهای رسانه های گروهی محسوب می شود. افزایش مهارت واطلاعات مخاطب در حوزه های مورد علاقه وی نیز یک از کارکردهای رسانه های انبوه به حساب می آید؛ که این کارکرد با برنامه های آموزشی واطلاع رسانی رادیو – تلویزیون تحقق می یابد
4- کارکرد اجتماعی: ایجاد تعلق اجتماعی وگروهی، تقویت مولفه های اجتماعی و همبستگی جامعه وجلوگیری از گسست های اجتماعی.
5- کارکرد اقتصادی: رسانه ها از دو سو کارکرد اقتصادی دارند، از یکسو با تبلیغات تجاری مصرف را تحریک کرده وبه رونق اقتصادی دامن می زنند واز سوی دیگر با ارائه اطلاعات اقتصادی روند رفتار اقتصادی شهروندان را هدایت وکنترل می نمایند و از طریق تبلیغات اقتصادی نیز تامین مالی می گردند. در یک جمله می توان گفت رسانه ها موتور محرکه توسعه در جوامع محسوب می گردند.
6- کارکرد ملی: امنیت و منافع ملی نیز امروز یکی از مولفه های مهم فعالیت رسانه ای محسوب می شود.
توانمندی رسانه ای در قدرت نرم نقش برجسته ای دارد و دیپلماسی عمومی و هدایت افکار عمومی در مسیر تقویت منافع وامنیت ملی یک از کارکردهای مهم رسانه ها به شمار می آید.
در واقع این رسانه ها هستند که با استفاده از فنونی نظیر برجسته سازی وضعیتهایی را در مورد مسائل عمومی، اشخاص، سازمانها، و جنبشهای اجتماعی در زمانی که توجه مطلوب به این قاعده در رسانه های جمعی رونق می‏گیرد، ایجاد می‏کند. “رسانه های جمعی، اقتدار افراد و گروهها را از طریق مشروعیت دادن به موقعیت آنها و اعطای امتیاز، افزایش می دهند” (Lazarsfeld, Merton ,197149,).
برنارد کوهِن این دیدگاه را در حوزه سیاست خارجی در کتاب کلاسیک خود در مورد نقش رسانه بر فرایند تصمیم گیری در سیاست خارجی، معرفی می‏کند. (1963 Cohen,)
از نظر مک کامب “رسانه ها در بسیاری از اوقات در اینکه به مردم بگویند: چطور فکر کنند، موفق نیستند، ولی در اینکه به مخاطبانشان بگویند: درباره چه چیزی فکر کنند، به طور شگفت‏آوری موفق هستند”(,581981 McCombs,)
به عبارت دیگر در حوزه امنیت ملی ومنافع ملی رسانه، واقعیت را با ابزار دیگری که چارچوب ‏سازی می‏نامیم، ایجاد می‏کند. اهمیت این تکنیک از آنجاست که “هر کدام از مراکز متعارض سیاسی بر سر ساختارهای تفسیری مبارزه می کنند” (Wolfsfeld ،1993،65). در این فرایند، رسانه ماهیت وقایع را بوسیله قالبهایی که شکل‏گیری ایدئولوژیک یا نگرشهای ارزشی رسانه بر آن نشانه‏ها “خطوط داستان” و کلیشه‏های ذهنی مرتبط متمرکز است، تغییر می‏دهد (Entman ،1991).
5-4-6-2- بررسی کارکردهای رسانه ای صداوسیما
سازمان صدا و سیما به‌عنوان یک نهاد رسانه‌ای رادیو تلویزیونی تاکنون پژوهش مستقیمی در رابطه با کارکردهای رسانه‌ای خود انجام نداده، در نتیجه نیاز به تحقیقات علمی و مفصل درخصوص میزان تحقق کارکردهای رسانه‌ای در سازمان صدا و سیماست به صورتی متمرکز وجود دارد.
سبیلان اردستانی در پژوهشی تحت عنوان «بررسی اصول، اهداف و سیاست‌های خبری اعلام و اجرا شده در سازمان صدا و سیما» ، پنج بخش خبری مهم شبکه اول، دوم، سوم و پنجم صدا و سیما و اخبار ساعت 14 رادیوی سراسری مورد بررسی قرار داده که براساس نتایج این تحقیق به بررسی عملکرد سازمان صدا و سیما پرداخته می‌شود.
کارکرد خبری و اطلاع‌رسانی
رادیو و تلویزیون جمهوری اسلامی ایران هر چند دارای بخش‌های متعدد خبری است و همان گونه که ذکر شد نسبت پخش اخبار در شبکه های صداوسیما بالاتر از حد متعارف شبکه های عمومی در جهان است. اما در پخش اخبار فاقد اثربخشی لازم بوده است و با مشاهده اخبار صدا و سیما هیچ شهروندی از وضعیت کامل کشور آگاه و مطلع نمی‌شود.
در صدا و سیما تنها 48 درصد از اخبار پخش شده داخلی و 52 درصد آن خارجی است.
به این ترتیب انعکاس اخبار خارجی از صدا و سیما بیش‌تر از اخبار داخلی بوده در حالی که برای مخاطب اخبار داخلی که تاثیرگذاری بیشتری بر شرایط وی دارد اهمیت به مراتب بیشتری نسبت به اخبار خارجی دارد.
این در حالی است که نوع گزینش اخبار خارجی توسط سازمان صداوسیما عمدتا بر مشکلات، ناکارآمدی ها و بحران در سایر کشورها متمرکز است و اصطلاحا به “سیاه نمایی” نسبت به سایر کشورها و “سفید نمایی” نسبت به شرایط داخلی می پردازد و با توجه به دسترسی گسترده مخاطبان به اطلاعات واقعی در رابطه با کشورهای جهان، این نوع اطلاع رسانی دارای کمترین حد اثربخشی می باشد.
کارکرد آگاه‌سازی
تفاوت آگاه‌سازی با اطلاع‌رسانی، تحقیق و تفحص از امور ناپیداست که اصولاً تحت عنوان برنامه‌های انتقادی یا مطالب انتقادی خود را نشان می‌دهد.” انتقاد پیامی است معطوف به ارائه جنبه‌های منفی و معایب پدیده‌ها، رویداد‌ها، موضوعات، اندیشه‌ها، دستاوردها، اعمال و به‌طور خاصه مسائل اجتماعی و انسان”( محسنیان راد ،1377).
توزیع فراوانی و درصد اخبار انتقادی در صدا و سیما
با وجود آنکه اخبار انتقادی بخش قابل توجهی از اخبار در شبکه های حرفه ای را تشکیل می دهد سهم خبر انتقادی در اخبار صدا و سیما به یک بیستم حجم اخبار نیز نمی رسد.
جدول 3توزیع اخبار انتقادی در صدا و سیما
فراوانی
درصد
اخبار انتقادی
37
8/0
نقد دستگاه‌های حکومتی
41
9/0
نقد سازمان‌های دولتی
33
7/0
نقد شخصیت‌ها
3
1/0
نقد بخش خصوصی
3
1/0
نقد احزاب و گروه‌ها
16
4/0
سایر
4283
97
عدم نقد
4416
100
جمع کل
منبع: سبیلان اردستانی،1383،145
فقط 3 درصد از کل اخبار مورد بررسی جنبه انتقادی و آگاهی از امور را داشته است که بیانگر انفعال کامل صدا و سیما در‌خصوص خطاها و کاستی‌های جامعه است، به‌طور نمونه در 4416 خبر فقط سه خبر مربوط به نقد بخش خصوصی بوده است درصورتی که مشکلات شهروندان در این‌گونه امور فراوان است.
کارکرد ایجاد همبستگی میان جامعه
یکی از مهم‌ترین وظایف رسانه‌های همگانی ایجاد برقراری ارتباط در حوزه عمومی و حوزه عمومی با حاکمیت است. این ارتباط درسه شکل :ارتباط بین شهروندان ،ارتباط شهروندان با حاکمیت، ارتباط حاکمیت با شهروندان بروز می یابد
توزیع فراوانی و درصد اخبار داخلی صدا و سیما
در حالی که حدود 85 درصد اخبار مربوط به مسئولان رده اول، میانی و سازمان های حاکمیتی هستند، مجموع سهم جوانان، اقلیت ها و قومیت ها و شخصیت های مستقل در اخبار صداوسیما به یک درصد نمی رسد.
از کل اخبار داخلی پخش شده در زمان مورد بررسی فقط 13 درصد آن غیر‌حکومتی است به تعبیر دیگر اخبار حکومتی هفت برابر اخبار شهروندی است و هیچ‌گونه سنخیتی از لحاظ تناسب بین این دو وجود ندارد و نوع ارتباط بین مردم و مسئولان در اخبار صدا و سیما به‌صورت عمودی و از بالا به پایین دیده می‌شود.
“اگر اخبار غیر‌‌حکومتی نیز تفکیک شود، اخبار مربوط به شهروندان یا همان مردم عادی کشور به نسبت اخبار داخلی دو درصد است که این روند به هیچ نحوی ارتباط بین شهروندان با مسئولان را برقرار نمی‌سازد. لذا می‌توان نتیجه گرفت که صدا و سیما در اخبار خود به هدف برقراری ارتباط متعادل و افقی بین شهروندان و مسئولان دست نیافته و فاصله زیادی با این هدف دارد.به این ترتیب ارتباط برقرار شده در سازمان صدا و سیما یک ارتباط عمودی از سوی مسئولان به سمت شهروندان است و این بر‌خلاف کارکرد ایجاد همبستگی بین بخش‌های مختلفی از جمله شهروندان با یکدیگر و همچنین شهروندان با حکومت است. لذا می‌توان نتیجه گرفت که اخبار صدا و سیما با رویکرد

مطلب مرتبط :   ، ذات، آن‌ها، واجب، (ابن‌سینا،
دسته بندی : علمی