* فصل اول : کلیات طرح
1 – 1 بیان مسئله
با نگاهی گذرا به آثار تاریخی ، ادبی و هنری ایران در می یابیم که معنی و نقش پرنده در زندگی فکری و اجتماعی ایرانیان از نقش و جایگاه مهمی برخوردار بوده است . نقش پرندگان در افسانه ها و داستان های ایرانی بسیار پر رنگ است . با توجه با این گستردگی حضور پرندگان ، بررسی کاملی در این زمینه صورت نگرفته و توجه چندانی به تصاویر و نقوش پرندگان نشده است . در این تحقیق به بررسی جایگاه پرندگان و شناخت نقش و تصاویر آن پرداخته شده است .
1 – 2 اهداف پژوهش
در ادبیات و زندگی تاریخی ایرانیان با دلایل و طرز فکرهای گوناگون از هر پدیده و موضوع مهم به شکل نمادین ، نشانه ی جانشینی را انتخاب کرده و با استفاده از آن درون متن ادبی ، تصویری و زندگی اجتماعی ، جهان فرهنگی خود را ساخته اند . هدف تحقیق شناسایی و استخراج این نشانه ها در جهان شناسی و اندیشه ایرانی است .
1 – 3 اهمیت موضوع پژوهش و انگیزش انتخاب آن
فعالیت های هنری نیاز به این دارد که با عرصه های اندیشه و تاریخ و فرهنگ پیوندهایی بیابد . هنرمند ایرانی مکلف است با این جنس تفکر ، پیشینه ی فرهنگی ملت خود را به عنوان گنجی ارزنده بررسی نموده و مفاهیم و ارزش های آن را به سود اکنون و آینده در آثار خود به طریق هایی وارد نماید . اهمیت این پژوهش از این ویژگی ناشی می شود .
1 – 4 سوالات و فرضیات پژوهش
1 . رابطه شکل و نقش پرندگان با باورها و اعتقادات مردم ایران چه بوده است ؟
2 . پراکندگی نقش و شکل پرندگان بیشتر در کدام منطقه فرهنگی ایران دیده شده است ؟
3 . نقش و شکل کدام پرنده در جغرافیای تاریخی و فرهنگی در ایران بیشتر دیده شده است ؟
4 . چه تفاوتهایی بین نقش و شکل پرندگان در مناطق ایران بوده است ؟
5 . پرندگان چه مفاهیمی را در فرهنگ ایران دارا می باشند ؟
1 – 5 مدل پژوهش
در این پژوهش ابتدا با شناسایی منابع مربوط و با در نظر گرفتن تحقیقات پیشین و با استفاده به مطالعات پژوهش های انجام شده بدنه اصلی تحقیق و پژوهش در مورد پرنده و جایگاه آن از لحاظ نمادین در حوزه های گوناگون ارائه شده است .
داده های به دست آمده از مشاهدات و مطالعات صورت گرفته ، از طریق رو شهای آمار توصیفی ، ارزیابی و مورد بررسی قرار می گیرد .
ضمن آن با تهیه ی جدول های ویژه امکان تحلیل تطبیقی نقش و نگاره ها و استخراج نتیجه فراهم می گردد .
1 – 6 تعاریف عملیاتی متغیرها و واژه های کلیدی
* پرنده یا مرغ : هر یک از جانوران خون گرم تخم گذار مهره دار ، پوشیده از پر ، که دستهایشان به بال تحول یافته ، و استخوان دُمشان کوتاه و کُنده مانند شده است . قلبشان مانند پستانداران چهار حفره دارد ، دمای بدن 2 تا 14 درجه بیش از آنهاست ؛ مغزشان نسبتاً بزرگ ، بینایی آنها قوی ، شنوایی تیز ، و حس بویایی ضعیف می باشد . چنین می پندارند که از تحول خزندگان پدید آمده اند . وزن بدنشان ، به سبب تبدیل فکها به منقار شاخی و وجود کیسه های هوایی در داخل استخوانها ، سبک و متناسب با پرواز شده است ؛ قسمتهای سنگین تنه برای تعادل پرواز به کار می رود . تولک رفتن آنها پرها را تجدید می کند . آرایش پرهای نرها رنگین تر از ماده هاست و در مهر ورزی پر حرارت و آهنگ آوازشان نیکوتر است . بیشتر پرندگان برای تخمگذاری لانه می سازند ، و از آن جهت که حشرات و دانه های گیاهان وحشی و لاشه ی جانوران را می خورند ، مفید واقع می شوند . شکل منقار آنها متناسب با نوع تغذیه آنها می باشد . ( مصاحب ، جلد 1 ، 1345 ، 533 ) .
* پرندگان افسانه ای : ترکیب خصوصیات متفاوت چند جانور در یک موجود خیالی که بر سایر امکانات خلقت ، توانهای بالقوه و نیز رهایی از اصول قراردادی عالم پدیده اشاره دارد . ( کوپر ، 1379 ، 150 ) .
* نشانه شناسی : یکی از عام ترین تعریف ها از امبرتواکو است که می گوید : « نشانه شناسی با هر چیزی که بتواند یک نشانه قلمداد شود سروکار دارد » ( اکو 1976 ، 7 ) .
نشانه‌شناسی با هرچیزی که بتواند یک نشانه قلمداد شود ، سر و کار دارد ؛ از قبیل کلمات ، شکل ، تصاویر ، اصوات ، اشیاء و …. نشانه‌شناسان معاصر ، نشانه‌ها را به‌طور منزوی مطالعه نمی‌کنند ؛ بلکه به بررسی آن‌ها به‌عنوان بخشی از نظام‌های نشانه‌ای ( مثل یک رسانه یا ژانر ) می‌پردازند . ( چندلر ، 1386 ، 25 – 24 ) .
به‌عبارت دیگر پژوهش‌های راجع به ارتباط بصری غیر زبان را نشانه‌شناسی می‌گوییم . علائم راهنمایی جاده ها ، نقشه‌کشی ، تصاویر مربوط به کالبدشناسی ، شکل‌های بدنه و بال هواپیما ، نمودارهای تصویری ، نقشه‌های سیم‌کشی ، نمودارهای سازمانی ، داستان‌های مصوّر بدون شرح ، نمودارهای ترسیمی ( خطی ) آگهی‌های تبلیغاتی بصری ، همگی در نشانه‌شناسی مطالعه می‌شوند . ( شایان‌مهر، 1377، 528 ) .

مطلب مرتبط :   تفاوت اخلاق و حقوق از دیدگاه روانشناختی

* معانی سمبلیک : هر پرنده دارای مفاهیم و سمبل های مختلف است ، که در این پایان نامه به تک تک مفاهیم آن پرداخته شده است ، از جمله معانی سمبلیک پرنده می توان به معانی زیر اشاره کرد :
آرزو ، آزادی ، آسمان ، ابر ، الهام ، باد ، پیشگویی ، پیام رسانی ، تناسخ روح ، تنفس ، جاودانگی ، حاصلخیزی ، خورشید ، ذات الهی ، روح زندگی ، روح هوا ، رشد ، عجله و شتاب ، کودک . ( جابز ، 1370 ، 28 ) .
1 – 7 روش پژوهش
با توجه به اهداف تحقیق که گردآوری و تحلیل نشانه ها و نمادهای پرندگان در افسانه ها و ادبیات ایرانی است ، روش گردآوری اطلاعات در این پژوهش از طریق مطالعه اسناد و مدارک موجود در کتابخانه ها بوده است . و بررسی نشان و نمادهای پرندگان افسانه ای به روش کتابخانه ای و مشاهده ای صورت گرفته و از منابع متعدد و معتبر بهره گرفته شده و از نوع تاریخی ، توصیفی و تحلیلی است .
1 – 8 قلمرو پژوهش
این پژوهش در زمینه بررسی و تحلیل موضوع پرنده و تحلیل نقوش نمادین پرندگان و پرندگان افسانه ای اسطوره ای است .
و در آن از تصاویر کتاب های مختلف موجود که در ایران هستند پرداخته شده است .
1 – 9 جامعه و حجم نمونه پژوهش
جامعه این پژوهش ، اسناد تصویری و متنی ایرانِ تاریخی است و در میان آن ها نمونه های نقش پرندگان گردآوری ، توصیف و دسته بندی شده است .
انجام هر تحقیق علمی مستلزم صرف هزینه و زمان است ، به همین دلیل امکان بررسی کامل جمعیت ( جامعه ) به صورت سرشماری وجود ندارد . لذا پژوهشگران با توجه به چنین واقعیتی در صدد بر می آیند که از طریق نمونه گیری ، اطلاعات احتمالی را با استفاده از تحلیل داده های به دست آمده پیرامون نمونه به دست آوردند و در نهایت از طریق تعمیم ، این اطلاعات را به جامعه اصلی منتسب نمایند . به همین منظور به استفاده از منابع موجود در این زمینه ، اعم از کتب مقدس ( قرآن / اوستا / تورات / انجیل ) ریشه یابی در هنرهای ایران و اساطیر و باورهای مردمی پرداخته شد .
1 – 10 محدودیت ها و مشکلات پژوهش
بدیهی است که هیچ پژوهش و تحقیق عاری از مشکلات نمی باشد واین پژوهش نیز از این قاعده بی بهره نبوده است .
از جمله محدودیت و مشکلاتی که در این پایان نامه وجود داشت می توان به موارد زیر اشاره کرد :
1 . در دسترس نبودن اسناد اصلی و منابع درجه اول .
از آنجایی که این اسناد توسط دیگران مورد بررسی قرار گرفته است ، پژوهشگر ملزم به پذیرش پیشنهادات آنها می باشد . و این بررسی ها به صورت عمومی صورت گرفته و دارای ضعف در مطالعات علمی و پژوهشی است .
2 . پرندگان در تمام طول تاریخ ، حواس انسانها را به خود جلب کرده اند و در این منابع به صورت سطحی عاطفی و گذرا بر آنها مفهوم نهاده شده است . معانی و مفاهیم نسبت داده شده به پرندگان ، نسبت به معانی آنها به صورت سطحی گرایانه است و با آنها مطابقت نمی کند .
3 . در منابع مکتوب تفاوت و تناقض آشکار به چشم می خورد و در جایی از پرنده ای به عنوان خیر و پاکی یاد شده و در جایی دیگر به گونه ای متفاوت ارائه شده است .
اما این موضوع جزء محدودیت های این رساله نیست و با انجام جدول کشی ها و ارائه آنها ، سعی بر از بین بردن این تناقض و مشکلات شده است . تا پژوهشگران بعدی با مراجعه به این جدول ها و نمونه های تصویری ، این تناقض را از بین ببرند .

مطلب مرتبط :   هرمس، هرمسی، حکمت، طباع، سهروردی

* فصل دوم : مطالعات نظری ( نشانه شناسی )
مقدمه
سرشت بنیادین آدمی به تولید مثل و بقا بسنده نمی شود ؛ جستن و یافتن ، توضیحی برای رازهای زندگی نیز از ویژگیهای اوست . چون این رازها به خودی خود پوشیده است ؛ ما زبان نمادین را برای نمایش آن ها انتخاب کرده ایم . ما ، چه در جوامع تجاری زندگی کنیم و چه در اجتماعاتی که طی تاریخ کم تر تغییر پذیرفته اند ، تصویرها ، نمادها و باورهایی ( اندیشه هایی ) اطراف ما را پر کرده است که عمیقاً نمادین هستند . شمار بسیاری از ما از معنا ، ویژگی ها یا حتی از حضور بسیاری از این سمبل ها و قلمرو غنی آن ها که اطراف ما را فرا گرفته ( محصور کرده ) آگاه نیستیم .
2 – 1 آشنایی با چند اصطلاح کلیدی
2 – 1 – 1 . نماد 1 : در بیشتر منابع نماد را معادل فارسی اصطلاح خارجی سمبل ، ذکر کرده اند . واژه های رمز و مظهر نیز به گونه ای با نماد هم معنی اند . اگر چه برخی تفاوت هایی را نیز برای آن قائل شده اند .
( شوالیه – گربران ، جلد 1 ، 1379 ، 24 – 25 ) .
در نمادها دال مشابه مدلول نیست بلکه بر اساس رابطه اى دل بخواهى یا کاملاً قراردادى به مدلول دلالت مى کند ، و این رابطه را باید آموخت . چراغهاى راهنمایى و رانندگى ، علائم مورس ، پرچم ملى و زبان در معناى عام آن و همچنین زبانهاى خاص ، حروف الفبا ، واژه ها ، عبارات ، جمله ها و نشانه هاى سجاوندى از جمله نشانه هاى نمادین هستند .
2 – 1 – 2 . شمایل 2