آنچه که به اعتبار یک کتاب شناسی می‌افزاید، این است که آیا کسی که به تهیه آن پرداخته است، صلاحیت انجام چنین کاری را داشته است آیا در مورد کتاب شناسی‌های موضوعی، تهیه کننده دارای تخصص و تحصیلات دانشگاهی لازم می‌باشد؟ کسانی که از او حمایت می‌کنند از چه میزان اعتبار برخوردارند؟
در این کار سعی شده است علاوه بر استفاده از رهنمودهای سودمند استادان راهنما و مشاور، از راه‌کارهای پیشنهاد شده از مشاور مطالعاتی تالار محققان کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی و کتابداران کارشناس ارشد کتابخانه آستان قدس رضوی و دانشجویان و استادان رشته کتابداری دانشگاه فردوسی مشهد، و شیوه‌های علمی اصول کتابداری استفاده شود. مشاوره و استفاده از امکانات مستندسازی که شرایط آن در بخش فهرست‌نویسی سازمان بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی فراهم بود و بهره‌گیری از کتاب “شیوه نگارش علمی”137 و “آیین گزارش‌نویسی”138 عباس حر‌ّی نقش مؤثری در علمی نمودن نگارش این کتاب شناسی داشته‌اند.
مراکزی را که برای دست‌یابی مستقیم به کتاب‌ها و مجلات درنظر گرفته شد؛ مراکز معتبری چون تالار مطبوعات آستان قدس رضوی، تالار مجلات دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه مازندران بابلسر و مخزن بسته، گردش کتاب، تالار باز خانم و آقایان و تالار محققان کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، همچنین کتابخانه گوهرشاد مشهد بوده است. باید توجه داشت که بیشترین منابع دیده شده، مربوط به آستان قدس رضوی و دانشگاه فردوسی مشهد می‌باشد. منابعی که به واسطه آنها، کتاب‌ها، مقاله‌ها و پایان‌نامه‌ها معرفی شده‌اند؛ در پایان هر فصل آمده است. منابعی که به واسطه آنها،موارد دیده نشده،یادداشت شده است شامل: فهرست مقالات،کتاب شناسی‌ها، فهرست کتاب‌های چاپی، کتابنامه موجود در انتهای کتاب‌ها و مقاله ها، مجله نمایه، برخی مقاله ها و کتابها، لوح فشرده پایگاه مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، و کتابخانه ملی، نرم‌افزار کتابخانه آستان قدس رضوی و اینترنت بوده است.
ج ـ تمایز این کتاب شناسی از کتاب‌شناسی‌های موجود:
شیوه نگارش علمی این اثر، روزآمد بودن آن، محدوده زبانی و زمانی در نظر گرفته شده برای آن، مستندسازی نام نویسندگان، تفکیک منابع دیده شده و دیده نشده، معرفی پایان‌نامه در فصلی مستقل، وجود نمایه‌های سودمند،دارابودن مقدمه‌ای گویا درباره تاریخچه علم کتاب شناسی در جهان
غرب، عرب وایران،انواع دستورهای نوشته شده درباره زبان فارسی،تاریخچه علم کتاب شناسی و انواع آن،سیرکتاب شناسی دستور زبان فارسی در ایران و نقد کتاب شناسی‌های موجود، ویژگی‌هایی است که تنها به این کتاب شناسی اختصاص دارد.
ح ـ تنظیم:
1ـ در تنظیم این کتاب شناسی که بر اساس نام نویسندگان و مؤلفان مرتب شده است؛ از آنجایی که نام برخی نویسندگان چند بخشی است و در مواردی، مرزی میان نام و نام خانوادگی در نمی‌توان قایل شد، از سویی پی بردن به زبانی که در نوشته‌های خود به کار برده است (که گاه نامعلوم است) و نیز دانستن اینکه سال تألیف کتاب‌ در محدوده 1300 تا 1383 بوده است یا خیر، همچنین شناسایی نام‌های مستعار نویسندگان، از منابع زیر یاری گرفته شد:
1. فهرست مستند اسامی مشاهیر و مؤلفان. ویراستار فرشته مولوی. با همکاری شهره دریایی، مرضیه هدایت. [ویرایش 2]. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1376، 2 ج.
2. دانش‌‌نامه ادب فارسی. به ویرایش حسن انوشه. تهران: مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی دانش‌نامه، 1375، 5 ج.
3. اثرآفرینان. زیرنظر حسن صدر حاج سید جوادی [کمال حاج سید جوادی]. با همکاری عبدالحسین نوابی. تکمیل و انجام حسین محدث زاده، حبیب‌الله عباسی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1378، 5ج.
4. مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون. خانبابا مشار. تهران: [بی‌نا]، 1344، 6ج.
در میان نام‌ها چند مورد یافته شده است که هیچ اطلاعی از آن در میان کتاب‌های فوق دیده نشده است اما ایرج افشار به آن اشاره کرده است. ایرج افشار نام (م. شیدان) را نام مستعار “محمد رضا باطنی”139 و (الف آویشن) که آقای مهیار آن را نام مستعار “علی اکبر فضلی” دانسته است.140 که ذکر این مسأله در این‌جا ضروری به نظر می‌رسید. در مستند مشاهیر “حاج سید جوادی، حسن” به صورت “صدر حاج سید جوادی، حسن” معرفی شده است141 از طرفی، این نویسنده در کتاب “دستورنویسی فارسی در شبه قاره” خود را سید حسن صدرالدین حاج سید جوادی (کمال) و در کتاب “دستور زبان فارسی در شبه قاره هند ” که همان کتاب اول است بدون تغییر متن، و در دیگر آثار بعدی، خود را با
عنوان “کمال حاج سید جوادی” معرفی کرده است که در این کتاب شناسی به نام مستند او اکتفا می‌شود. در مورد مرز میان نام “میرغزن خان ختک” نیز نگارنده با تردید و بدون وجود هیچ نشانه‌ای، آن را “ختک، میرغزن خان” گرفته است. همچنین شباهت اسمی (جرمیاس، اوام)و (یرمیاش، اوام) در مجله زبان شناسی برای گردآورنده جای شبهه بود، با این وجود این دو اسم به همان صورتی که در مجله نوشته، در این اثر معرفی شده است.
2ـ کتاب‌ها، مقاله‌ها و پایان‌نامه‌ها، باواسطه و بی‌واسطه معرفی شده است. کتاب‌ها و مقاله‌هایی را که به طور مستقیم دیده نشده و با واسطه معرفی گردیده است؛ در کنار آن ستاره‌ای مشاهده می‌شود و این بدین دلیل است که درباره صحت و سقم آنچه که ثبت شده است تعهد و مسؤولیتی متوجه گردآورنده نباشد. اما از آنجایی که در کتاب شناسی‌ها، کتاب‌ها و مقالات دیده نشده به علت تعداد زیاد آنها ـ هر بار به طور جداگانه ارجاع داده نمی‌شوند ـ مگر در مواردی که کتاب‌ها را به صورت درون‌بافتی ارجاع می‌دهند ـ بنابراین در پایان هر فصل فقط به ذکر نام کتاب‌ها، مقاله‌ها و سایت‌هایی که بوسیله آن برخی مدخل‌ها معرفی گردیده، اکتفا شده است.
از آنجایی که پایان‌نامه‌هایی که بی‌واسطه دیده شده است به مراتب کمتر از تعداد پایان‌نامه‌هایی است که باواسطه معرفی شده است؛ بنابراین در برابر دسته اول، ستاره گذاشته شده است.
3ـ در انتهای کار بخشی به نام نمایه داریم در مورد کتاب‌ها:
1. نمایه عنوان
2. نمایه اشخاص (نویسنده اول، دوم، سوم، اهتمام‌کنندگان و مترجمان)
در مورد مقاله‌ها:
1. نمایه عنوان
2. نمایه اشخاص (نویسنده اول، دوم، سوم، مترجمان و نام اشخاصی که آثارشان نقد و معرفی شده است.)
در مورد پایان‌نامه‌ها:
1. نمایه نویسنده
2. نمایه عنوان
آنچه در ترتیب نمایه این اثر به عنوان اصل قرار گرفته است؛ در درجه اول، ترتیب کلمه به کلمه است نه حرف به حرف. بنابراین کلمه ساده مقدم بر کلمه مرکب و نیز کلمه‌هایی است که دارای افزوده‌های دیگری چون نشان جمع و نشان نکره و دیگر نشانه‌ها هستند. مثال‌های زیر از این نمونه است:
عبارت (اگر در گلستان) بر (اگرچه، با آنکه)، (زبان فارسی) بر (زبان شناسی)، (بن مضارع) بر
(بند متمم)، (به گردن) بر (بهره‌گیری از)، (تاریخ مختصر) بر (تاریخچه دستور)، (خط و زبان) بر (خطایی که)، (زبان زن و مرد) بر (زبان زنده)، (شم‌ّ زبانی) بر (شمارپذیری)، (طبقه‌بندی و ضبط) بر (طبقه‌بندی وابسته‌ها)، (زبان شناسی) بر (زبان‌های) مقدم است.
دـ اجزای هر مدخل:
اگر در نحوه تنظیم اطلاعات مندرج در مدخل‌های یک کتاب شناسی، تابع قاعده درست و یکپارچه و هماهنگ نباشیم آنچه که پدید می‌آید یک سیاهه نامرتب خواهد بود تا یک کتاب شناسی. نظم درون‌بافتی، به مراجعه‌کننده کمک می‌کند تا هرچه بهتر و مطلوب‌تر به آنچه که می‌خواهد رهنمون شود. در این کتاب شناسی، اجزای شناسه‌ها به ترتیب آورده شده این‌گونه خواهد بود:
در معرفی کتاب‌ها:
1. نام خانوادگی و نام پدیدآورنده، خواه نویسنده، گردآورنده، ویرایشگر، گروهی که مسؤولیت مستقیم در پدیدآوردن محتوای فکری و هنری اثر را داشته‌اند در این قسمت آورده شده است.
اسم‌هایی که (ال‍ ( در آنها بکاررفته است، اگر (ال‍ ( در اول اسم بیاید، آن (ال‍ ( ندیده گرفته شده است. مانند: (الزینیمی) که در قسمت (ز) نوشته شده است، اما اگر (ال‍ ( در میان دو کلمه آمده باشد؛ (ال‍ ( در نظر گرفته شده است بنابراین، در این کتاب شناسی اسم (ذوالنور) مقدم بر اسم ذوقدار است. باید در نظر داشت عنوان‌های بی‌مؤلف، در آغاز و به ترتیب حروف الفباییِ نام عنوان آورده شده است.
2. عنوان: عبارت توصیفی‌ای که در صفحه جلد کتاب آورده شده است یا برای شناسایی مقاله‌ای درج شده است. هرگاه نامی برای مقاله‌ای رسا به نظر نمی‌رسید، داخل دوقلاب، عنوان رساتری برای آن و در کنار عنوان برگزیده از سوی مؤلف آن، درج شده است. در معرفی مقاله‌ها و کتاب‌های یک نویسنده، نظم الفبایی درنظر گرفته شده است. اگر نویسنده در نوشته‌های بعدی خود همکار یا همکارانی داشته باشد؛ اول مقاله‌ها یا کتاب‌های مربوط به یک نویسنده آورده شده است سپس مقاله‌های مربوط به آن نویسنده و نویسنده همکارش و در پایان مقاله یا کتاب مربوط به آن نویسنده و همکارانش.
برخی از مقاله‌ها در چند شماره از یک مجله یا روزنامه چاپ شده است. در صورتی که این مقاله‌ها با یک نام در شماره‌های مختلف چاپ شده باشد، بدون تفکیک، همه شماره‌ها در یک مدخل معرفی شده است. اما اگر در هر شماره، در کنار عنوان ثابت، زیرعنوان متغیر وجود داشته باشد و یا در شماره‌های مختلف نام‌های مختلف آورده شده باشد؛ برای هر کدام مدخلی جدا درنظر گرفته شده است. اگر یک مقاله با نام‌های متفاوت در مجله‌ها و کتاب‌های مختلف آورده شده باشد برای وفاداری به نام مقاله، مدخل جدا برای هر نام در نظر گرفته شده است.
3. افرادی که به صورتی مسؤولیت جنبی مربوط به اثر را به عهده دارند مانند ویرایشگر، مترجم، مصحح و ..، همراه با ذکر نقشی که آنها به عهده داشته‌اند.
4. ثبت‌نام انتشارات و شماره سلسله انتشارات ناشر برای کتاب‌ها.
5. ویرایش: باید توجه داشت که تمام چاپ‌های یک اثر، در یک زمان و یا زمان‌های مختلف که از روی یک نوع “حروف ‌چینی” چاپ شده باشد، یک ویرایش است. بنابراین بدون در نظر گرفتن دوره چاپ، ویرایش‌های گوناگون کتاب‌ها درج شده است.
6. محل نشر: نام شهری که مؤسسه انتشاراتی ناشر در آن قرار دارد.
7. نام ناشر: نام شخصی (حقیقی یا حقوقی) که مسؤولیت انتشار یک کتاب یا مواد دیگر چاپی را به عهده بگیرد. همین شخص (حقیقی یا حقوقی) ممکن است “چاپ‌کننده، ناشر و فروشنده” یا “چاپ‌کننده و ناشر” یا “ناشر و فروشنده” باشد.
8 . تاریخ انتشار: تاریخ سالی که

مطلب مرتبط :   تورات، پیامبر، روایات، کعب، الاحبار
دسته بندی : علمی