زیدیه، زیدیان شمال ایران به دلیل قرابتی که با امامیه داشتند و نیز برداشتن گامی در جهت احیای میراث فکری ـ فرهنگی ایران زمین که در بسیاری موارد از چشم دیگران مغفول مانده است، اهمیتی مضاعف می¬یابد.

فصل اول:
کلیات

1-1.شناسه‌ی تحقیق
الف. تبیین موضوع
زیدیه از جمله فرق شیعی است که امروزه عموماً در یمن حضور داشته و در جریان بیداری این کشور نقش¬آفرین بوده¬اند و به عنوان جمعیّتی قابل توجه و مهم به فعالیت¬های مذهبی، سیاسی و اجتماعی خود ادامه داده و خصوصاً در سال¬های اخیر در جهان اسلام و منطقه¬ی مهم خاورمیانه در قامت یک مذهب مهم اسلامی تأثیر¬گذار و خبرساز ظاهر گشته¬اند؛ از این رو در جغرافیای مذاهب اسلامی، شناخت زیدیه به عنوان یک فرقه¬ی فعّال می¬تواند راهگشا باشد. به همین جهت در این تحقیق به بررسی افکار یکی از ائمه¬ی تأثیرگذار آنان در شمال ایران یعنی الناطق بالحق ابوطالب یحیی بن حسین بن هارون (424ـ340) می¬پردازیم که پس از مرگ برادرش مؤیّد بالله، به امامت رسید.
ب. ضرورت و اهمیت
با توجه به این¬که ابوطالب از ائمه و علمای مطرح و تأثیرگذار زیدی در قرن پنجم محسوب می¬شده است و آثار فراوانی از خود به جای گذاشته است از جمله: الدعامۀ فی مسأله الامامۀ، الامالی فی الحدیث التحریر فی الفقه، المجزی فی اصول الفقه و الإفادۀ فی تاریخ ائمه الزیدیه، شناخت آرای وی می¬تواند دورنمایی از اعتقادات زیدیان در زمینه¬ی کلام، حدیث و فقه در آن برهه به ما ارائه کند و به گونه¬ای ما را در شناخت بیشتر مذهب زیدیه یاری دهد؛ بویژه که این شخصیت همانطور که در ایران مطرح بوده است، در یمن نیز از جایگاه والایی برخوردار بوده و آثار او در میراث زیدیان یمن تأثیر گذار بوده¬اند و این تأثیرگذاری تا دوران معاصر نیز ادامه دارد. از این رو این پژوهش می¬تواند موجبات تقریب وهمگرایی میان ما و زیدیان را فراهم آورد. به عبارت دیگر یکی از دوره¬هایی که هم زیدیان یمن و هم زیدیان شمال ایران به امامت واحدی اعتقاد داشتند، همین دوران برادران هارونی بوده است. پس از راه یافتن آثار ابوطالب هارونی به یمن، زیدیان یمن آن¬ها را حفظ کرده و در سال¬های بعد در انتشار آن¬ها کوشیدند. درست است که حکومت¬های زیدی شمال ایران پس از حضور چند صد ساله¬ی خود ـ هر چند گاه به صورت کاملاً محلی ـ به تدریج از میان رفتند، اما بوسیله¬ی میراث عالمان یمنی ـ صرف نظر از گزارش¬های پراکنده¬ی منابع اسلامی ایران و یکی دو تاریخ محلّی شمال ایران ـ بخش عمده¬ای از این آثار حفظ و به آیندگان منتقل شد. آثار ابوطالب هارونی نیز از جمله¬ی این میراث است، اما با توجّه به گستردگی آثار و بالتبع اندیشه¬های هارونی، در این تحقیق فقط به بررسی آرای کلامی و حدیثی وی با تکیه بر کتاب¬های «الدّعامۀ فی مسائل الإمامۀ» و «تیسیر المطالب فی امالی ابیطالب» می¬پردازیم و آرای فقهی او را به تحقیقی دیگر موکول می¬کنیم.
ج. سؤالات اصلی و فرعی
آراء و اندیشه¬های کلامی و حدیثی ابوطالب هارونی با تکیه بر کتاب¬های «الدعامۀ فی مسائل الإمامۀ» و «تیسیرالمطالب» چیست؟
در کنار این سؤال اصلی، برخی از سؤال¬های فرعی قابل طرح عبارتند از:
1ـ اوضاع سیاسی و فرهنگی عصر ابوطالب هارونی چگونه بوده است؟
خانواده و اساتید هارونی چه کسانی بوده¬اند؟
3ـ تدوین عقاید کلامی در میان زیدیه از چه زمانی آغاز شد؟
4ـ ارتباط کلام زیدیه با کلام معتزله چیست؟
5ـ آثار حدیثی زیدیه قبل از ابوطالب هارونی کدامند؟
6ـ مهمترین قواعد فقه الحدیثی زیدیه چیست؟
7ـ تفاوت تیسیر المطالب با امالی¬های امامی معاصرش چیست؟
8ـ فقه زیدیه از آغاز تا کنون چه مراحلی را طی کرده است؟
9ـ کتاب «الإفادۀ فی تاریخ ائمۀ الزیدیه» تحت کدام نوع از نگارش¬های تاریخی می¬گنجد؟
د. روش تحقیق
این تحقیق از روش توصیفی مبتنی بر جمع آوری اطلاعات و مطالب کتابخانه¬ای استفاده می¬نماید؛ گرچه در بعضی مراحل تحقیق، ناچار به تحلیل داده¬ها نیز می¬پردازد. تلاش بسیاری به عمل آمده است تا در این تحقیق از منابع دست اول استفاده شود، اما با این وجود از پژوهش¬های جدید نیز غفلت نشده است. نگارش نهایی پس از شناسایی منابع عربی و فارسی مربوط به تحقیق اعم از کتاب و مقاله و جمع آوری اطلاعات به صورت فیش¬های تحقیقاتی و دسته بندی آن¬ها، صورت گرفته است.
ه. پیشینه‌ی موضوع
در زمینه¬ی ابوطالب هارونی و آثار او به طور خاص، تا کنون کار پژوهشی مستقلی انجام نگرفته است. مشکل اصلی این پژوهش این است که اطلاعاتی که منابع اصلی از این شخصیت ارائه می¬دهند، صرفاً در نسب یا معرفی اساتید و آثار هارونی است که آن نیز به صورت مختصر و ناقص و لابلای متون دیگر است و بیشتر تکرار مطالب از منبع قبلی است؛ به بیان دیگر آثاری که به صورت عام در رابطه با امامان زیدی یا علویان شمال ایران باشد، موجود است که از جمله¬ی این منابع می¬توان به «التّحف شرح الزّلف»، «لوامع الأنوار»، «الحدائق الوردیۀ»، «اخبار ائمۀ الزیدیۀ فی طبرستان و دیلمان و جیلان» و تواریخ محلی همچون «تاریخ طبرستان»، «تاریخ طبرستان و رویان و مازندران»، «تاریخ تنکابن» و… اشاره کرد. همانطور که اشاره شد مطالب این منابع بیشتر در رابطه با نسب و اوضاع تاریخی زمانه¬ی هارونی است که در ضمن سایر علویان به ابوطالب هارونی نیز پرداخته¬اند، اما از جریان فکری ـ فرهنگی که در پی آثار او ایجاد شد، اطلاعاتی در اختیار افراد قرار نمی¬دهند.
در میان پژوهش¬های معاصر مقالاتی نگارش شده¬اند که برخی از آن¬ها به صورت اختصاصی و مستقلاً به هارونی و آثار او پرداخته¬اند. در همین راستا می¬توان به تلاش¬های محمد کاظم رحمتی (نکاتی درباره¬ی آثار برادران هارونی، روابط زیدیه و امامیه با تکیه بر کتاب «المحیط باصول الامامۀ»، ابوطالب هارونی و کتاب الدعامۀ)، حسن انصاری قمی (از ابوزید علوی تا برادران هارونی، کتابی ارزشمند در تاریخ امامان زیدی، مطالب نوشته شده در سایت حلقه¬ی کاتبان و تحت عنوان بررسی¬های تاریخی)، مقاله¬ی تشیع امامی و زیدی در ایران نوشته¬ی مادلونگ و ترجمه¬ی رسول جعفریان اشاره کرد. این پژوهش¬ها مورد استفاده¬ی محقّق قرار گرفته¬اند و در چارچوب دهی به ذهن، بسیار مؤثر بوده¬اند، اما همانطور که بیان شد این آثار مختصر و به صورت مقاله بوده¬اند. به همین منظور در این پژوهش برای رفع این کاستی¬ها و بدنبال احساس نیاز به فعالیتی جامع¬تر و دقیق¬تر در رابطه با ابوطالب هارونی و آثار او، سعی شده است که با استفاده از تحقیق کتابخانه¬ای، اطلاعات گسترده و تازه¬ای از آثار و اندیشه¬های ابوطالب هارونی برای پژوهشگران ارائه شود.
1-2. معرفی زیدیه
1-2-1. تعریف و پیدایش
مذهب زیدیه از جمله مذاهب شیعه به شمار می¬رود که پیروان آن همچون دیگر شیعیان، پس از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به امامت علی بن ابیطالب (علیه السلام) و فرزندان ایشان و مرجعیت اهل بیت معتقدند. آنان پس از اعتقاد به بر حق بودن و امامت حضرت علی (علیه السلام) بعد از پیامبر (صلی الله علیه و آله)، معتقد به امامت امام حسن و حسین (علیهما السلام) می¬باشند و سپس امامت را منحصر در فرزندان آن دو می¬دانند و معتقدند هر کدام از ایشان که دارای شرایط باشد و مردم را به امامت خود دعوت کند و علیه ظلم وستم قیام نماید، امام خواهد بود. به همین دلیل آنان پس از امام حسین (علیه السلام) به امامت زید¬بن علی¬بن حسین معتقدند و خود را پیرو او می¬دانند؛ البته این پیروی در اعتقاد به امامت اوست نه تقلید در فروع و مسائل فقهی.
پیدایش دقیق فرقه¬ی زیدیه به پس از قیام زید¬بن علی برمی¬گردد: پس از شهادت امام حسین (علیه السلام)، شیعیان به چند گروه تقسیم شدند و در حالی که بسیاری از آنان به امامت امام سجاد (علیه السلام) اعتقاد داشتند، گروه دیگری محمد¬بن حنفیه فرزند امام علی (علیه السلام) را امام خود دانستند و به کیسانیه شهرت یافتند. گروه سوم شیعیانی بودند که پس از آن که زید¬بن علی¬بن الحسین در دوران حکومت هشام¬بن عبدالملک اموی دست به قیام زد، گرد او جمع شدند و او را امام خود دانستند و زیدیه نام گرفتند. از آن پس علویان بسیاری با الهام از قیام زید که خود نیز الهام گرفته از قیام امام حسین (علیه السلام) بود، در مناطق مختلف سرزمین¬های اسلامی دست به قیام و مبارزه زدند. به این ترتیب فرقه¬ی زیدیه شکل گرفت. نگرش امام قائم به سیف در میان تعدادی از شیعیان نفوذ چشمگیری یافت. تفکر زید¬بن علی میان سه دیدگاه خاص به هم تنیده شده بود. از یک طرف قیام و خروج علیه ظالمان در هر شرایطی؛ دیگر این¬که نگاه بدون عصمت و علم غیب به امام و سوم نگاه مثبت به شیخین، سه ضلع پیکان تفکر زید بود. شاید هر کدام از این آرای خاص باعث جذب افراد و طیف¬هایی به زید¬بن علی شد و این چنین زیدیه در حال تکوین بود.
از جمله علویانی که پس از زید¬بن علی دست به قیام زدند می¬توان به فرزندش یحیی، محمد¬بن عبدالله بن حسن¬بن حسن¬بن ¬علی¬بن ابیطالب معروف به نفس زکیه (در مدینه)، ابراهیم¬بن عبدالله برادر نفس زکیه (در عراق)، حسین¬بن علی¬بن¬ حسن¬بن¬ حسن¬بن¬ حسن¬بن علی¬بن ابیطالب معروف به شهید فخ (در منطقه¬ی فخ نزدیک مکه)، یحیی¬بن عبدالله برادر دیگر نفس زکیه، محمد¬بن ابراهیم طباطبا و… اشاره کرد.
1-2-2. دولت‌های زیدیه
قیام¬های شیعی در دوران امویان و عباسیان در اغلب موارد به شکست انجامید و علویان نتوانستند به حکومت برسند. شاید اشتباه علویان به غیر از تکیه بر مردمی که بارها آن¬ها را آزموده بودند، این بود که مرکز جهان اسلام را برای قیام انتخاب می¬کردند و حال آن¬که از زمانی که از مرکز دست کشیده و به اطراف جهان اسلام سفر کردند، با موفقیت بیشتری روبرو شده و توانستند دولت¬هایی ـ هر چند کوچک ـ برپا کنند. آنان توانستند در شمال آفریقا، شمال ایران و یمن به حکومت رسیده و تا کنون نیز با فراز و نشیب فراوان ـ حداقل در یمن ـ باقی بمانند.
1-2-2-1. ادریسیان مغرب
ادریس¬بن عبدالله، برادر چهارم نفس زکیه پس از حضور در قیام شهید فخ و جان سالم در بردن از این واقعه¬، به مغرب دور گریخت و در آن جا با کمک برخی صاحب نفوذان مخالف حکومت عباسیان، تشکیل حکومت داد (172ق) و پایه¬گذار حکومت ادریسیان به عنوان اولین حکومت با گرایش زیدی شد. وی برای گسترش حکومت خود به اطراف حمله کرد و شهر تلمسان را تصرّف کرد و به نام خود سکّه ضرب کرد و این¬چنین حکومت عباسیان را به چالش فراخواند. بعد مسافت و عدم آشنایی عباسیان با منطقه، این چالش را افزایش داد. حکومت ادارسه تا سال¬ها همچنان در نسل ادریس ادامه داشت و مردم مغرب که اسلامشان را مدیون علویا

مطلب مرتبط :   مجنون، لیلی، داستان، حکایت، دیوان

  • 2
دسته بندی : علمی