2 : در نشانه هاى شمایلى رابطه بین دال و مدلول مبتنى بر تشابه است ، یعنى دال از برخى جهات ( مثل شکل ظاهر ، صدا ، احساس و یا بو ) مشابه مدلول است . عکس ، کاریکاتور ، ماکت ، نام آواها ، استعاره ها ، کاربرد صداهاى « واقعى » در « موسیقى » ، جلوه هاى صوتى در نمایشهاى رادیویى را مى توان از جمله نشانه های شمایلی دانست .
2 – 1 – 3 . نمایه 3 : در نشانه هاى نمایه اى دال دلبخواهى نیست بلکه مستقیماً به طریقى فیزیکى ( یا عِلّى) به مدلول وابسته است . این رابطه را مى توان مشاهده یا استنتاج کرد . فیلم ، عکس ، نماى ویدئویى یا تلویزیونى ، صداى ضبط شده روى نوار ، ابزارهاى اندازه گیرى ( مانند ساعت ، قطب نما ، بادسنج و دماسنج ) ، علائم پزشکى ( همچون درد ، تب ، خارش و ضربان قلب ) نشانه هاى طبیعى ( مثل دود ، رعد و برق ، پژواک صدا ، جاى پا ، طعم ها ، بوهاى غیر ترکیبى ) و« شاخصها » در زبان ( مانند ضمایر شخصى و قیدهاى مکان و زمان ) از جمله نشانه هاى نمایه ای محسوب می شوند .
در این سه نوع نشانه ، میزان قراردادى بودن رابطه بین دال و مدلول به ترتیب کاهش مى یابد . نشانه هاى نمادین از جمله زبان بسیار قراردادى اند ؛ نشانه هاى شمایلى ( تصویرى ) تا حدى قراردادى اند ؛ و نشانه هاى نمایه اى « توجه را بر اساس اجبارى کور به ابژه هایشان معطوف مى کنند » . به این اعتبار مى توان گفت که « دالهاى نمایه اى و شمایلى بیشتر در قید مدلول هایشان هستند در حالى که در نشانه هاى نمادین که بیشتر قراردادى اند ، این مدلولها هستندکه به واسطه دالها تعریف مى شوند .» ( سجودى ، ۱۳۸۲، ۳۴ ) .
2 – 1 – 4 . فابل 4 : بهره گیری از عناصر طبیعت حیوانی در متون ادبیات جهان از شگردهایی است که آفرینندگان آثار ادبی و هنری همواره بدان توجه داشته اند . چنانکه در ساختار قصه ها و تمثیلات کهن بارها شاهد حضور شخصیت هایی از میان حیوانات هستیم ، به سبب همین کارکرد بخش عمده ای از اساطیر ملل نیز از میان طبیعت حیوانی سر بر آورده اند : ققنوس ، عنقا ، اژدها و نظایر آنها در این زمینه قابل ذکرند .
افسانه یا فابل ، قصه تمثیلی کوتاهی است ، متضمّن نکته های اخلاقی که در آن حیوانات و گاهی جمادات هم چون انسان رفتار می کنند و سخن می گویند . برخی معتقدند که فابل از دو قسمت تشکیل شده است :
آموزش پند و اندرز که مقصود نهایی است و داستان که در حقیقت ابزاری است برای این منظور .
( منشی ، 2536 ، 253 ) .
در فابل گاهی علاوه بر شخصیت های حیوانی ، شخصیت های انسانی نیز حضور دارند و گفتگو ها میان انسان و حیوان جریان می یابد . نمونه را می توان از داستان طوطی و بازرگان در مثنوی معنوی یاد کرد .
( شمیسا ، 1379 ، 234 – 235 ) .
2 – 2 واژه نشانه شناسی
واژۀ نشانه‌شناسی دارای ریشۀ یونانی است . این علم در قلمرو نشانه 5 و معنا 6 به پژوهش می‌پردازد و در حقیقت از واژگان علم پزشکی که علائم بیماری‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد ، برگرفته شده است .
از دوران باستان ، فیلسوفان ، منطق‌دانان و دستور زبان‌شناسان ، به تحقیق دربارۀ نشانه‌ها مشغول بوده‌اند و از عصر رمانتیک تا به امروز ، شاهد تلاش پی‌گیر زبان‌شناسان ، مردم‌شناسان ، روان‌شناسان ، جامعه‌شناسان و ادبیات ‌پژوهان برای تدوین نظریه‌ای منسجم دربارۀ دلالت در ارتباط و شناخت ، بوده‌ایم . (‌سن – ماری ، 1380 ، 11 ) .
خاستگاه تاریخی نشانه‌شناسی را به آگوستین قدّیس نسبت داده‌اند ، زیرا او میان نشانه‌های طبیعی ، نشانه‌های قراردادی و کارکرد نشانه‌ها نزد انسان و حیوان ، تمایز قائل شد . اگرچه می‌توان نشانه‌شناسی را تا زمان ارسطو و افلاطون ردیابی کرد ، ولی نام نشانه‌شناسی را جان‌لاک7 ( ۱۷۰۴ – ۱۶۳۲ ) مطرح نمود و به شناختی که هم به مفاهیم ذهنی و هم در عین حال به نشانه‌های مربوط به ارتباط میان انسان‌ها بپردازد ، اطلاق کرد .
ظهور نشانه‌شاسی به‌عنوان رشته‌ی علمی را مدیون چالرز سندرس پیرس ( 1914 – 1839 ) هستیم . از نظر او نشانه‌شناسی ، چارچوبی ارجاعی است که هر مطالعۀ دیگر را دربرمی‌گیرد . تقریباً هم ‌زمان با او ، زبان‌شناس سوئیسی ، فردینان دوسوسور ( 1857 – 1913 ) نیز نشانه‌شناسی را مطرح کرد . او بیان می‌داشت که زبان ، نظامی از نشانه‌هایی است که بیانگر اندیشه‌هاست . از این‌رو با خط ، الفبای کر و لال‌ها ، آیین‌های نمادین ، آداب معاشرت ، علائم نظامی و غیره قابل مقایسه است . نشانه‌شناسی را او فقط زبان نمی‌دانست ؛ بلکه در نظر دوسورسور ، زبان مهم‌ترین این نظام ‌هاست و می‌توان علمی را طراحی کرد ، که به بررسی زندگی نشانه‌ها در دل زندگی اجتماعی بپردازد . این علم بخشی از روان‌شناسی اجتماعی و در نتیجه بخشی از روان‌شناسی عمومی خواهد بود که دو سورسور آن را سمیولوژی نامید ؛ که از ( سه‌ مدیون ) یونانی به معنای نشانه اخذ شده است . ( پی‌یر ، 1383 ، 149 – 143 و رولان ، 1370، 15- 9 ) .
نشانه‌شناسی با هرچیزی که بتواند یک نشانه قلمداد شود ، سر و کار دارد ؛ از قبیل کلمات ، شکل ، تصاویر ، اصوات ، اشیاء و …. نشانه‌شناسان معاصر ، نشانه‌ها را به‌طور منزوی مطالعه نمی‌کنند ؛ بلکه به بررسی آن‌ها به‌عنوان بخشی از نظام‌های نشانه‌ای ( مثل یک رسانه یا ژانر ) می‌پردازند . آن‌ها به‌دنبال پاسخ به این پرسش‌اند که معناها چگونه ساخته می‌شوند و واقعیت چطور باز نمایی می‌شود . ( چندلر ، 1386 ، 25 – 24 ) .
به‌عبارت دیگر پژوهش‌های راجع به ارتباط بصری غیر زبان را نشانه‌شناسی می‌گوییم . علائم راهنمایی جاده ها ، نقشه‌کشی ، تصاویر مربوط به کالبدشناسی ، شکل‌های بدنه و بال هواپیما ، نمودارهای تصویری ، نقشه‌های سیم‌کشی ، نمودارهای سازمانی ، داستان‌های مصوّر بدون شرح ، نمودارهای ترسیمی ( خطی ) آگهی‌های تبلیغاتی بصری ، همگی در نشانه‌شناسی مطالعه می‌شوند . ( شایان‌مهر، 1377، 528 ) .
2 – 3 تعریف نشانه شناسی
نشانه شناسی هنوز به طور گسترده به صورت دانشگاهی در نیامده است . بلکه زمینه ای از مطالعات است که شامل بسیاری از وضعیت های نظری و ابزاری روشی متفاوت می باشد . البته نشانه شناسان صاحب سبک هم وجود دارند که با نشانه شناسی از طریق زبان شناسی ، فلسفه ، روان شناسی ، جامعه شناسی ، انسان شناسی ، ادبیات ، زیبایی شناسی ، نظریه ی رسانه ها ، روان کاوی و علم تعلیم و تربیت مرتبطند .
یکی از عام ترین تعریف ها از امبرتواکو است که می گوید : « نشانه شناسی با هر چیزی که بتواند یک نشانه قلمداد شود سروکار دارد » ( اکو 1976 ، 7 ) . نشانه شناسی نه فقط شامل مطالعه ی چیزهایی است که ما در مکالمات روزمره « نشانه » می نامیم ، بلکه مطالعه ی هر چیزی است که بر چیزی دیگر « اشاره دارد » . از منظر نشانه شناسی ، نشانه ها می توانند به شکل کلمات ، تصاویر ، اصوات ، اطوار و اشیا ظاهر شوند . نشانه شناسان معاصر نشانه ها را به طور منزوی مطالعه نمی کنند بلکه به بررسی آن ها به عنوان بخشی از « نظام های نشانه ای » ( مثل یک رسانه یا ژانر ) می پردازند . آن ها به دنبال پاسخ به این پرسش اند که معناها چگونه ساخته می شوند و واقعیت چطور بازنمایی می شود . نشانه شناسی در اشکال فراوان با تولید معنا و بازنمایی ارتباط دارد . شاید واضح ترین این اشکال « متون » و « رسانه ها » باشند . این اصطلاحات به طور گسترده تفسیر پذیرند . از دید نشانه شناسی یک « متن » ممکن است در هر رسانه های وجود داشته باشد و با وجود تمایلات کلام محورانه در این تمایز ، می تواند شفاهی ، غیر شفاهی یا هر دو باشد . اصطلاح متن معمولاً به پیامی اطلاق می شود که به طریقی ثبت شده باشد ( مثل نوشتار و ضبط صوتی و تصویری ) . چنین پیامی از نظر فیزیکی از فرستنده یا گیرنده ی خود مستقل است . متن ترکیبی از نشانه هاست ( مثل کلمات ، تصاویر ، اصوات و یا اطوار ) که با ارجاع به قراردادهای یک ژانر و در یک رسانه ی ارتباطی خاص ساخته و تفسیر شده است .
اصطلاح « رسانه » توسط نظریه پردازان مختلف و به طرق متفاوت به کار گرفته می شود و شامل مقولات گسترده ای همچون سخنرانی و نوشتار ، چاپ و پخش خیابانی و پخش با استفاده از اشکال تکنیکی خاص از طریق رسانه های همگانی( رادیو ، تلویزیون ، روزنامه ها ، مجلات ، کتاب ها ، فیلم ها و ضبط صوت ) یا رسانه های روابط بینافردی ( تلفن ، نامه ، فاکس ، ای میل ، گفت و گوی ویدئویی ، سیستم های چَت کامپیوتری ) است . بعضی نظریه پردازان رسانه ها را از طریق مجراهای در گیر در امر ارتباط طبقه بندی می کنند ( دیداری ، شنیداری ، لمسی و غیره ) . تجربه ی انسانی ذاتاً چند حسی است و هر تجربه ای نشانگر محدودیت ها و توانایی های رسانه ی حسی درگیر است . هر کدام از رسانه ها از طریق مجراهایی که به کار می گیرند ، خود را تحمیل می کنند . برای مثال حتی در رسانه های انعطاف پذیری مثل زبان ، کلمات در کوشش برای نشان دادن بعضی از تجربیات وا می مانند و ما مثلاً هیچ راهی برای منتقل کردن احساسی که از بوئیدن یا لمس کردن چیزی بهمان دست داده است ، از طریق رسانه های معمول نداریم . رسانه ها و ژانرهای مختلف با تسهیل بعضی اشکال بیانی و باز داشتن بقیه چارچوب متفاوتی برای بروز تجربیات مهیا می کنند . تفاوت های میان رسانه ها امیل بنو نیست را به سمت این عقیده هدایت کرد که اولین اصل نظام های نشانه شناسانه این است که آن ها مترادف نیستند : « ما نمی توانیم بگوییم در این نظام ها چیزی یکسان بر اساس واحدهای متفاوت وجود دارد » ( در اینیس 1986 ، 235 ) ؛ این بیان در تقابل با نظر یلمزلف قرار دارد که مدعی بود « زبان در عمل یک امر نشانه ای است که همه ی نظام های نشانه ای دیگر قابل ترجمه به آن می باشند » ( نقل شده در گنوسکو 1994 ، 62 ) .
استفاده ی روزمره از یک رسانه توسط کسی که می داند چطور از آن استفاده کند ، بدون پرسش به عنوان یک امر « طبیعی » رها می شود : از آنجایی که رسانه ها به عنوان ابزار انجام اهدافِ معمولاً حاشیه ای تلقی می شوند ، هیچ توجهی را جلب نمی کنند و رسانه ای که به طور مکرر و سلیس استفاده شود ، برای کاربر شفاف تر و ناپیداتر خواهد بود . آگاهی

مطلب مرتبط :   خروس، بانگ، سروش، مقدس، خواب
دسته بندی : علمی