، از سلیمان بن عبدالملک روایت شده که گفت:
« شگفتا از ایرانیان که چون فرمانروائی میکردند نیازمند به ما نشدند، ولی چون نوبت فرمانروایی به ما رسید از ایشان بی نیاز نماندیم و نیز می گفت: آیا تعجب نمیکنید از ایرانیان که ما در همه چیز حتی در آموختن زبان خود به ایشان محتاج شدیم؟276».
برگزاری مراسم نوروز و مهرگان و سده و دیگر اعیاد مربوط به ایرانیان در دربار خلافت عباسیان و اداره امور مملکت به روش دولت ساسانی نتیجهی خدمات وزیران ایرانی بود که در دولت عباسیان مصدر کارهای مهم سیاسی و اجتماعی شده بودند277 که مهمترین آنها ابوسلمهی خلال ایرانی، ابومسلم خراسانی، نوبخت منجم، خالد بن برمک، یحیی بن خالد، فضل بن یحیی برمکی، جعفر بن یحیی برمکی، محمد بن یحیی برمکی، فضل بن سهل سرخسی، احمد بن ابی خالد، ابوالفتح منصور بن داراب شیرازی وزیر قائم بامرالله، ابوالمعالی النحاس اصفهانی وزیر المستظهر بالله، شهاب الدین اسفراینی وزیر الرشید بالله، مؤیدالدین محمد قصی وزیر ناصرلدین الله و الظاهر بالله می باشد.
دیوان عراق هم که تنظیم کننده دخل و خرج مملکت و قوهی محرکه حکومت به شمار می آمد در دست موالی بود. چنانکه حتی در زمان خلافت عبدالملک مروان هم حجاج که از غلبه موالی و تسلط زبان فارسی بر دیوان، راضی نبود اقدام به نقل دیوان از فارسی به عربی کرد کسی که این کار را برای حجاج انجام داد صالح بن عبدالرحمن ایرانی سجستانی از موالی بنی تمیم بود، اهل سیستان278.
ابن اسحاق وقتی از فتح مصر و جمع آوری اسیران سخن به میان میآورد از یک مصری، به نام زیاد بن جزء زبیدی نقل می کند که میگفته است: از جمله کسانی که نزد ما آوردند ابو مریم عبدالله بن عبدالرحمن بود، قاسم بن قزمان- که ابن اسحاق از وی روایت می کند- میگوید: من هنگامی که او را دیدم بزرگ و سرور بنی زبید بود گفت: او را متوقف کردیم، اسلام و مسیحیت را بر او عرضه داشتیم. وی اسلام را برگزید، پس او را در جمعِ خودمان آوردیم و او امروز چنانکه میبینی عریف( بزرگ و سرور) ماست279.
ابوبکر و عمر امر کرده بودند که هر فردی اسلام بیاورد و همراه قبایل عرب بجنگد عطای برابر با عرب و نیز در فیء حقی خواهد داشت280. گه گاه موالی را در بخشهایی از ولایات شرقی به حکومت میگماشتند دویست سالی بعد از قتل یزدگرد، درگاه و سپاه خلیفه در دست سرکردگان ترک، و دیوان وی در دست کاتبان ایرانی و اولاد موالی فرس بود281. آنها به عنوان خزانه داران یعنی مسؤلان اموال و مخارج نیز عمل میکردند282.
زیاد بن ابیه حاکم معاویه در عراق و استانهای شرقی، خود دارای دیوانهایی بود و چند تن از موالی برایش نویسندگی میکردند یکی زادانفروخ بود و دیگری عبدالله بن ابی بکره و جبیر بن حیه می باشد283. برای سلیمان بن عبدالملک هم عبدالعزیز بن حارث بن حکم بن ابی العاص و سلیمان بن نعیم حمیری و ابن بطریق نصرانی کتابت می کردند284. در دوران خلافت بنی امیه بسیاری از منشیان و کاتبان آنها را موالی تشکیل میدادند از جمله در زمان معاویه علاوه بر سرجون بن منصور که مسؤلیت دیوان خراج را بر عهده داشت ابن اوثان نصرانی هم کار خراج حمص را برعهده داشت285. همچنین عبدالرحمن بن دراج و عبیدالله بن اوس الغسانی کار کتابت نامهها را برعهده داشتند و گفتهاند سلیمان بن سعید مولای امام حسین(ع) نیز برای معاویه کتابت می کرد286. در روزگار یزید بن عبدالملک اسامه بن زید سلیحی و زید بن عبدالله کتابت میکردند287. در زمان هشام بن عبدالملک نیز عدهای از موالی کار کتابت دیوانهای او را برعهده داشتند.حسّان نبطی برادرزاده مسروق بن الاجدع کار کتابت سعید بن عمرو الجراشی والی خراسان از سوی هشام را بر عهده داشت. وی تا زمانی که سعید در خراسان بر سر کار بود، همچنان برایش نویسندگی میکرد، ولی بعد از برکناری سعید او به عراق برگشت288. از دیگر نویسندگان در دوران هشام، محمد بن المنتشر بود. درکار خراج یوسف بن عمر ثقفی حاکم عراق بعد از خالد قسری در زمان هشام، قحذم بن ابی سلیم بن ذکوان مولای ابی بکره نویسندگی میکرد. دیوان رسائل یوسف بن عمر را زیاد بن عبدالرحمن مولای ثقیف و رشیدین مولای خود یوسف می نوشتند289. کار کتابت و منشیگری نصر بن سیار حاکم خراسان از سوی هشام را بختری بن مجاهد مولای بنیشیبان بر عهده داشت.290 کارهای دیوان رسائل ولید بن یزید بن عبدالملک( یزید سوم) دیوان خراج و مهر کوچک291 او در دست نصر بن عمر بود و مهر بزرگ او در دست مولایش قطن بود292. در دورهی خلافت آخرین خلیفه اموی( مروان حمار) عبدالله بن مقفع که مولای خاندان آل اهشم محسوب می شد چون در آنجا پرورش یافته بود، یک زمان منشی یزید بن عمر بن هبیره والی عراق از سوی مروان بن محمد بود و بعد از آن، منشی برادر یزید، داود بن عمر بن هبیره شد293.
2-2- 3-حجابت و حراست( شرطه)
موالی به طور عام و موالی عتاقه به طور خاص، حاجبانِ موالی خود بودند که به مردم اجازهی ورود بر آنان را میدادند و حراست و حفاظت آنان را برعهده داشتند؛ یرفأ مولای عمر بن خطاب حاجب او بود.294 حاجبانِ خلفای بنی امیه از میان موالی آنان انتخاب میشدند295. غالبا حاجب، بهترین موالی شخص به شمار می آمد296. ابومخنف میگوید به هنگام قیام حجر بن عدی در کوفه، شرطهی کوفه از « حمراء» که اساورهی کوفه بودند، تشکیل میشد297. نام یکی از موالی عبدشمس که در بصره و به سال 66 هجری یکی از افراد شرطه بود، در روایات تاریخی آمده است298. میتوان گفت که حفاظت از دولتمردان و حفظ امنیت شهرها، غالباً وظیفهی موالی بود. آنان از بیت المال حقوق میگرفتند به نحوی که میتوان گفت وضع اقتصادی خوبی داشتهاند.
2-2- 4-مالکیتِ اراضی و کارِ مِلک داری به وکالت از اربابان
موالی، مالک زمین نیز بودهاند؛ آنان یا از طریق خریدن و یا از طریق اِقطاعی که از سوی خلفا و کارگزاران انجام میشد، صاحب زمین میشدند. « موالی عتاقه» در اصل، زمینی نداشتند؛ اما « موالی اسلام»، مانند دهگانان و کشاورزان، گمان میرود که خود از همان ابتدا دارای زمینهای بسیار بودهاند. آوردهاند که ابن سیرین مولای انس بن مالک که مولای عتاقه بود، تاجر بود و تاکستانی در منطقهی جرجرایا در عراق خرید299.
روایات میگویند: برخی از موالی، مالکِ دهکده و مزرعه بودهاند. یکی از موالی عباد بن زیاد، در بیرون دمشق، دهکدهای داشت که در سال 126 هجری در آن میزیست.300
موالی همچنین وکلای موالی خود بودند. میگویند یکی از موالی بنی مظعون، در دوران عمر، در حَرَّه، وکیلشان در املاک زراعی آنها بود301. موالی معاویه بن ابی سفیان وکلای او در املاک زراعیاش در حجاز بودند.302 برخی از روایات دلالت دارند وضع اقتصادی این گروه خوب بوده است.303 این چنین بود که از همان آغاز، موالی مالکیت بر اراضی را منبعِ اقتصادی ثابت، میدانستند.
موالی، همچنین« وراق» و کارشان نسخه نویسی کتابها و بهویژه قرآن بود و با این کار تجارت میکردند؛304 اینان در مکتبها به کار تعلیم نیز مشغول بودند.
بنی امیه از موالی در تربیت و مراقبتِ اطفالِ خود استفاده میکردند و موالی در قبال این کارها مزدهایی کلان میگرفتند305 دسته ای از موالی نیز سرودن شعر و مدح امرا و خلفا، آواز، موسیقی و آموزش آن را ممر درآمد قرار داده بودند.306 گروهی از آنان نیز عهدهدار« چاپارخانه307» و گروهی« ناظر بر بازار و نرخ» و گروهی« مسؤلِ بیت المال» بودند308
2-2-5-موالی در دیوان لشکر
روایاتِ گوناگون به این نکته اشاره دارند که موالی با قبایل عرب در حوادث مختلف، فتوحات، غزوات و درگیری میان دولت و قبایل یا احزاب شرکت داشتهاند؛ به عبارت دیگر با عرب، هم در سپاه و هم در جنگ همراه بودهاند؛ مثلاً گفتهاند که دو تن از موالی زبیر بن عوام در جنگ یرموک حضور داشتهاند.309
موالی در جنگهای مسلمانان، بهویژه فتح مدائن، جلولا و خوزستان نقش مهمی داشتند. شاید دلیل توجه مسلمانان به این گروهها آن بوده که آنها در تیراندازی بر پشت اسب بسیار ماهر بودند و حتی نوشتهاند وقتی فرمانده مسلمانان« سواری ایشان دید تعجب نمود.»310 اساوره دیلم نیز که در جنگ قادسیه از سپاه ساسانی کناره گرفته بودند، بعد از جنگ به مسلمانان تسلیم شدند و در فتح مدائن و جلولا به سپاه سعد بن ابی وقاص کمک کردند، بعد از جنگ آنها در کوفه ساکن شدند.311
موالی در فتوحات اولیه نه تنها در مقام سپاهی خدمت کردند بلکه در مرکز فرماندهی نیز نقش مشورتی داشتند، چنانکه خلیفه دوم برای ادامه فتوحات همیشه نظر هرمزان را جویا میشد. وقتی فتح نواحی غربی ایران انجام شد و مسلمانان خواستند به نواحی مرکزی و شمالی حمله کنند، مردد بودند که از کدام قسمت شروع کنند. هرمزان نظر داد که از اصفهان، چون« اصفهان سر است و آذربایجان دو بال، چون سر را ببری، لاجرم دو بال نیز فرو افتد312.» اتفاقاً نظر او درست بود چون یزدگرد بعد از شکست نهاوند نیروهای زیادی را در نواحی مرکزی از جمله اصفهان آماده مقابله با مسلمانان کرده بود. اگر مسلمانان نخست به سمت آذربایجان میرفتند، بازماندگان سپاه ساسانی شاید میتوانستند رابطه آنها را با عقبه ایشان قطع کنند. نیز تعدادی از ابناء ایرانی به نام فارسیین در سپاه عمروعاص در تصرف مصر حضور داشتند. برخی این ایرانیان را اسرای جنگهای عراق میدانند.313 از نتایج حاصل از قیام مختار، اثبات ارزش نظامی موالی بود در سپاه مختار 20 هزار نفر از موالی حضور فعال داشتند.314
بنابراین از آن زمان به بعد حکام عراق سعی کردند در سرکوب شورشهای داخلی و نیز ادامهی فتوحات در نواحی مرزی از نیروی موالی استفاده کنند. از نظر خود موالی، خدمات نظامی یک فرصت خوبی بود، تا آنها بتوانند تواناییهای خود را به رخ اعراب بکشانند. در جنگ با ترکان( به قول ولهووزن دشمنان سنتی و قدیمی ایرانیان در شرق) نقش اصلی را ایرانیان و موالی داشتند.
حجاج بن یوسف والی عراق به طور گستردهای از نیروی موالی استفاده کرد او هم در جنگ با خوارج و سرکوب شورشهای داخلی و هم در مرزها برای فتح سرزمینهای جدیداز نیروی موالی استفاده میکرد. طهمان مولای آل عقبه بن ابی معیط و ابو ضریر مولای بنی ثعلبه بن یربوع که هر دو تمیمیاند و اعین مولای بشر بن مروان در نبردِ حجاج علیه خوارج، شرکت داشتهاند315.
حجاج برای تصرف مناطق کوهستانی دیلم در کرانه دریای خزر نقشهای تهیه کرده و آن را به گروهی از دیلمیان نشان داد تا نظر آنها را جویا شود، آنها به او گفتند:« درست نقشهای است که از شهرهای ما کشیدهاند، همین است جز اینکه نقشه کشان، چهرهی سوارانی که از این گردنهها نگهبانی کنند نکشیدهاند316.»؛

مطلب مرتبط :   علیّت، «ب»، غزالی، «الف»، رابطه‌ی
دسته بندی : علمی