بود که در لشکر اشعث بودند و تمایلی به جنگ کردن و دور شدن از شهر و دیار خویش نداشتند خاصه که از غنائم هم حجاج به آنها بهرهای نمیداد. وقتی ابن اشعث عازم عراق شد عده بیشتری از موالی به او ملحق شدند ماجرای ابن اشعث و حجاج در حقیقت تبدیل شد به قیام عراق بر ضد شام. با ورود ابن اشعث به عراق تقریبا همه گروههای مخالف به او پیوستند. ابن اشعث که در راه فارس عشایر آنجا را با خود همراه کرده بود؛ همچون یک قهرمان وارد عراق شد. تعداد سپاه او را در آن زمان تا 100هزار نفر نیز ذکر کرده اند که به همین تعدادافراد موالی که مستمری نمیگرفتند با او همنوا شدند.385 به هر حال ابن اشعث شکست خورد و به سیستان فرار کرد رتبیل او را نزد خود برد و احترام بسیار نمود. رتبیل با حجاج توافق کرد و ابن اشعث را تحویل فرستادگان او داد اما در بین راه ازرنج او خود را از بالای بام به زیر انداخت و کشته شد.386
در این شرایط حجاج تازه مسلمانان موالی را که از دهکده هایشان به امید گرفتن مستمری به شهر آمده بودند به سرزمینشان پس فرستاده بود. او اسلام آنها را واقعی نمیدانست. این امر باعث اعتراض فقهاء و قراء شد. فریاد ای محمد ای محمد از همه جا برخاست387. عده زیادی از افرادی که همراه عبدالرحمن بن اشعث بر علیه حجاج جنگیدند از همین افرادی بودند که حجاج از آنها همچنان جزیه میگرفت. با وجودی که اسلام آوردند. امیر علی نویسنده مسلمان هندی معتقد است که سیاست های حجاج باب سرنگونی امویان را باز کرد.388
در این شرایط سپاهیان زنگی که در مزارع و باتلاقهای جنوب عراق روی زمینهای اشراف کار میکردند و زندگی سختی داشتند، به رهبری کسی معروف به شیر زنگی، شورش کردند. حجاج شورش آنها را نیز با قساوت سرکوب کرد.389 این قیام، قیامی سازمان یافته بود، علاوه بر بردگان سیاه، موالی ایرانی هم به این شورش پیوستند. رهبر شورش را، که مردی به نام ریاح بود، شیر زنجی نامیدند.390 شیر زنجی، قدرت خود را در ناحیه فرات و ابله مسلم ساخت. او خود را امیرالمؤمنین خواند که نشانه ای از قدرت و جاه طلبی او بود. حجاج سپاهی را به فرماندهی حفص بن زیاد سوی شیر زنجی فرستاد اما این سپاه گریخت و فرمانده آن، حفص کشته شد.391
حجاج نومسلمانان شرکت کننده در قیام را به سختی تنبیه کرد و دستور داد آنها را به دهکدههایشان برگردانند و روی دست هر یک از آنها نام دهکدهشان را داغ کردند تا کسی نتواند از محل خود فرار کند. او دوباره مالیات اهل ذمه را بر آنها برقرار نمود.392
در این قیام حجاج به قدری در تعقیب و تنبیه موالی افراط کرد که عبدالملک خلیفه هم صدایش درآمد و او را در افراط ملامت و توبیخ کرد. در این ماجرا یک تن از موالی به نام فیروز393 چنان شور و حرارتی بر ضد دستگاه حجاج نشان داده بود که حجاج ده هزار درهم جایزه برای سر او تعیین کرد394.
به هر حال موالی در بیشتر شورشهایی که بر ضد حکومت خونین حجاج طرح میشد مداخله میکردند حجاج هم که پیوسته نسبت به آنها سوءظن داشت دایم بهانههایی برای شکایت و نارضایی به دست آنها میداد. چنانکه سعید بن جُبیر از موالی و از مشاهیر تابعین کوفه، که مردی دانشمند و مفسر و زاهد بود، و از شاگردان عبدالله بن عبّاس (محدث و مفسر بزرگ صدر اسلام و شاگرد حضرت علی(ع)) در فتنهی ابن اشعث، بر ضد حجاج قیام کرد و با ابن اشعث همکاری و همگامی نمود؛ سرانجام با فجیعترین وصفی، به دستور حجاج کشته شد395. معروف است که حجاج، پس از کشتن او زود بمرد و او، آخرین کشته شدگان حجاج بود396. به هر حال این قیام نیز مانند حرکتهای دیگر ظاهراً سرکوب شد. اما عوامل و علل نارضایتیها بهویژه نارضایتی موالی از بین نرفت.
2-3-4- قیام زید بن علی(ع)
خلفا و حکام اموی خلافت اسلامی را به وضعی درآوردند که جز حکومت عربی اسم دیگری بر آن نمی شد گذاشت و نتیجه آن که قیام یک دسته ناراضی تحت عنوان حمایت از خاندان پیغمبر(ص) برای ساقط کردن این حکومت عربی، کافی بود و ماجرای قیام زید بن علی و سپس خروج یحیی بن زید که هر دو از جانب حکام و عمال اموی به شدت منکوب شد؛ این ناراضیها را که اکثر تمایلات شیعی داشتند، برای تدارک اسباب یک قیام مجدد به فعالیت زیرزمینی واداشت.
زید بن علی از نوادگان امام حسین(ع) و از مخالفان شدید بنی امیه بود و وقتی خشونت و قساوت یوسف بن عمر ثقفی ادامه دهنده سیاست خشن و خونین حجاج در عراق او را در کوفه در راس جماعتی از شیعه وادار به قیام بر ضد امویها کرد باز هسته اصلی یارانش موالی بودند. اما به دلیل تردید و تزلزل خود زید و عدم تجانس یارانش موفق نشدند397. از حرکتهای شیعی که موالی در آن حضور داشتند قیام زید بن علی(ع) در سال (122هجری، 737م) میباشد.
قیام زید بن علی در زمان حکمرانی یوسف بن عمر ثقفی، در کوفه صورت گرفت. ابن قتیبه زمان قیام را در دوره حکمرانی ابن هبیره میداند398. امام صادق(ع) نیز درباره هدف زید از قیام میفرماید: خدا عمویم زید را رحمت کند، هرگاه پیروز میشد به قرار خود وفا میکرد. عمویم زید مردم را به رهبری شخصی برگزیده از «آل محمد» دعوت میکرد و آن شخص منم399.
بنابراین میتوان گفت که قیام زید در مقابل ظلم و ستم و برای امر به معروف و نهی از منکر بود، و روشش از فرقه زیدیه کاملاً جداست و خود زید بن علی(ع) هدفش را از این قیام، امر به معروف و نهی از منکر و خونخواهی از کشندگان امام حسین(ع) اعلام کرد400. البته منظور او مبارزه با حکام ظالم اموی و روی کار آوردن یک حکومت به رهبری یکی از اهل بیت(ع) بود، چون قاتلین امام حسین(ع) سالها قبل توسط مختار کشته شده بودند. شیعیان در کوفه به دیدار زید میآیند آنها مدعی میشوند که صدهزار شمشیر زن از اهل کوفه و بصره و خراسان با او همراهند و همگی حاضرند با او بر ضد بنی امیه قیام کنند401.
مورخان نوشتهاند که به غیر از مردم کوفه، اهالی مدائن، بصره، واسط، موصل، خراسان، ری و گرگان نیز با او بیعت کردند. زید در کوفه فرستادگان خود را به شهرها میفرستاد تا از مردم برای او بیعت بگیرند402. بسیاری از بزرگان کوفه به نزد زید رفتند و با او بیعت کردند. بین15 تا 40هزار تن با او بیعت کردند. شیعیان کوفه نزد او آمدند و به او گفتند که امید داریم که منصور(مهدی که در آخرالزمان) ظهور میکند تو باشی و این هنگام نابود شدن امویان است. 403
بنابر برخی گزارشها، قیام زید بن علی مورد تأیید امام جعفر صادق (ع) واقع شده است ایشان فرمودند: «با زیدبن علی بیعت کنید.» حتی بعد از کشته شدن زید، امام صادق(ع) از اموال خود هزار دینار میان خانوادههایی که عضوی از آنها در قیام کشته شده بودند تقسیم کردند.404
در منابع به طور مستقیم از موالی اسمی به میان نیامده اما شواهد نشان میدهد که موالی در قیام حضور دارند و اتفاقا برخلاف اشراف شیعه که زید را رها میکنند موالی به زید وفادار بوده و پسر او را در پناه میگیرند. دلایلی که ثابت میکند موالی در این قیام حضور دارند چنین است:
1-حاکم کوفه که از اقدامات زید آگاه شده بود برای اینکه مردم کوفه را غافلگیر کند آنها را به مسجد اعظم دعوت کرده و زندانی میکند.405 در اعلامیه تأکید روی موالی و عرب است، این نشان میدهد، که حاکم شهر اطلاع داشت که موالی در کار بیعت زید حضور داشتهاند.
2-وقتی زید بن علی(ع) با مردم بیعت کرد به آنها گفت: «ما شما را به کتاب خدا و سنت پیامبر(ص) و نبرد با ستمگران و دفاع از ضعیفان و عطای محرومان و تقسیم غنیمت میان صاحبانشان به مساوات و رد مظالم… میخوانیم»406 یقیناً یکی از مصادیق ضعیفان که در اینجا ذکر شده موالی میباشند و مسئله تقسیم مساوی نیز خود گویای خواستههای موالی بوده است.
3-وقتی زید مجروح شد او را به خانه ابن کریمه که از موالی بود بردند، و پزشکی که برای معالجه او آوردند، نیز از موالی بود.407
4-یزید بن ابی زیاد قرشی که از موالی بنیهاشم و از بزرگان و محدثان بزرگ شیعه در کوفه بود با زید بیعت کرد.408
5-در قیام زید بن علی409(ع) مسئله آتش افروختن وجود داشت که به معنای شروع قیام بوده است. فرمود تا آتشها را افروختند. دستههای نی را آتش زدند و ملازمان آستانش به شعار خویش زبان گشاده آواز برآوردند که ای منصورِ امت..410
یاران زید متشکل از موالی، شیعیان ،قراء، فقها ، معتزله و مرجئه بوده اند. لذا تجانس فکری بین آنها وجود نداشت در نتیجه قیام شکست خورد و زید بن علی کشته شد.
پس میتوان نتیجه گرفت که موالی در قیام زید بن علی حضور داشتند هر چند اکثریت آنها نتوانستند حضور مستقیم داشته باشند، اما اعلان آمادگی حضور، پیش از آن به زید داده بودند.
گفته شده در میان یاران زید فقهاء، محدثین، شعرا و دانشمندانی بنام حضور داشتهاند. از جمله کسانی که با زید بیعت کردند، ابوحنیفه عالم مشهور، از موالی ایرانی بود. او سی هزار درهم برای کمک به زید فرستاد411
عواملی که باعث شکست قیام زید شد:
1- وجود ارتش عظیم شام در عراق، بهویژه کوفه.
2- وجود جاسوسان و عوامل نفوذی.
3- عدم تناسب عقیدتی در بین یاران او.412
4- خیانت مردم کوفه، که اول به او وعده کمک و یاری دادند ولی در جنگ شرکت نکردند.
5- تفرقه افکنی مبلغان هوادار عباسیها که آنها در کوفه فعالیت میکردند و شعار حمایت از اهل بیت سر میدادند و وقتی پیروزی زید را نزدیک دیدند از حمایت او دست کشیدند.
6- چون زید نامی از امام صادق(ع) به میان نمیآورد و میگفت من شما را به رضای آل محمد میخوانم مردم گمان میکردند که او خلافت را برای خودش میخواهد و در نتیجه از او کناره گرفتند.413
زید برای تبلیغ و جذب مردم از عدهای از غیرعرب به عنوان مبلغ بهره برد، به طوری که ابوحنیفه نعمان که ایرانی بود و نسبت به عرب دشمنی داشت و حسن بن سعد و یزید بن ابیزیاد از مولای بنیهاشم را در مناطق ایرانی جهت تبلیغ اعزام نمود.414
2-3-5- قیام یحیی بن زید
یحیی بن زید که در جریان قیام پدرش زنده مانده بود به کمک تعدادی از دوستان پدر( که از موالی بودند) از جمله یزید بن عمر و فضل که از موالی عبدالقیس415 بودند از کوفه فرار کرد و به مدائن رفت. در مدائن در خانه دهقانی ایرانی پناهنده شد و با تعدادی از موالی به خراسان رفت، خراسان در آن زمان زیر حکمرانی نصر بن سیار بود؛ اما تقریبا زمینههای دعوت عباسی برای یکی از آل محمد فراهم شده بود416. مدائن در آن زمان مسیر مردمی بود که به خراسان میرفتند. یحیی در مدائن از روزی که بدان شهر وارد شد تا روزی که به خراسان رفت در خانه یکی از موالی بود. بعد از آن یحیی به ری رفت، و بعد از آن، از ری به سرخس میرود.417
یحیی با شعار الرضا من آل محمد وارد

مطلب مرتبط :   تلویزیون، تلویزیونی، هند، فرانسه، انحصار
دسته بندی : علمی