کمک کنند.118
آیا نمی‌توان بر اساس دیدگاه پلنتینگا هر باوری را، ولو یاوه، باور واقعاً پایه و در برابر مخالفان، بی‌نیاز از استدلال خواند؟ پلنتینگا این اشکال بر دیدگاه خود را از پیش می‌بیند و سعی می‌کند بدان پاسخ گوید. ممکن است تصور شود می‌توان بر اساس استدلال پلنتینگا، باور به طالع‌بینی، آیین وودو119 یا باور به بازگشت کدوتنبل بزرگ در جشن هالووین را پایه تلقی کرد.120 اما او بر آن است که دیدگاهش هر فرد یا گروه را در واقعاً پایه خواندن باورهای آشکارا کاذبِ خود مجاز نمی‌دارد زیرا باورهای واقعاً پایه، گرچه بی‌نیاز از استدلال‌اند، بی‌اساس نیستند. هر باوری نمی‌تواند واقعاً پایه باشد و شرایطی خاص لازم است تا در این طبقه از باورها بگنجد. برای نمونه، نمی‌توان به پایه بودن نقیضِ گزاره‌های بدیهیِ عقلی یا حسی قائل بود. شرایط خاص پایه بودن باور همان داشتن اساس و مبنا121 است؛ یعنی، در ساختار معرفتی، برخی باورها توجیه خود را از طریق استنتاج از باورهای پایه می‌گیرند و برخی دیگر، که طبقه‌ی زیرینِ ساختار را می‌سازند، از باورهای دیگر استنتاج نمی‌شوند بلکه بر اساسی موجه‌اند. اما این اساس و مبنا همان شروط تعیین‌کننده‌ی فهرست مبناگرایان نیست زیرا پیشتر، محدودیت و ناسازگاری روش‌شناختیِ این فهرست آشکار شد.
به باور پلنتینگا، نمی‌توان شرایطی را که در آن، باورهای واقعاً پایه به این صفت متّصف می‌شوند به حصر منطقی و به نحو ماتقدّم مشخص کرد. این شرایط در موقعیت‌ها و بافت‌های گوناگون خود را آشکار می‌کنند. از این رو، شیوه‌ی مناسب برای دستیابی و فهم این شرایط استقرایی است:
“باید نمونه‌هایی از باورها و شرایط را گرد آوریم، به گونه‌ای که آن باورها در آن شرایط آشکارا واقعاً پایه باشند و نیز نمونه‌هایی از باورها و شرایط را جمع آوریم که آن باورها در آن شرایط آشکارا واقعاً پایه نباشند. سپس، فرضیه‌هایی درباره‌ی شروط لازم و کافیِ واقعاً پایه بودن طرح کنیم و بعد، آن فرضیه‌ها را با رجوع به نمونه‌هایشان بیازماییم”.122
این نمونه‌ها قابل بازنگری و اصلاح‌اند. برای نمونه، پایه بودن باورهای برآمده از حافظه فی‌بادی‌النظر123 پذیرفته است. این پذیرشِ فی‌بادی‌النظر ممکن است با در نظر گرفتن مجموعه‌ی عوامل دیگر تحکیم شود اما اگر فاعل معرفت بداند که حافظه‌ای خطاکار دارد یا چند آشنای موثّق او را از خطای حافظه‌اش آگاه کنند، آنگاه پایه بودن باورِ فی‌بادی‌النظرِ او نقض می‌شود. در اینجا، شرط لازم پایه شمرده شدن باور مبتنی بر حافظه تحقق یافته اما شرط کافی آن به دست نیامده است. همین مثال را می‌توان در مورد گزاره‌های ناشی از حواس نیز طرح کرد. دیدن یک شیء باوری پایه بدین مضمون به دست می‌دهد که “آن شیء را می‌بینم” یا “به نظرم می‌رسد که آن شیء را می‌بینم”. اما اگر در یاد بیاورم که بینایی‌ام ضعیف است و پیشتر، در مواردی مشابه، برخی اشیاء را به‌اشتباه به جای یکدیگر گرفته‌ام، باور پایه‌ی فی‌بادی‌النظر واجد ارزش معرفتیِ نهایی نخواهد بود.124 بر همین اساس، پرورش در اجتماع مؤمنان یا بهره‌مندی از آموزش‌های دینی یا اعتماد به گواهی دیگری می‌تواند زمینه‌هایی برای باور به وجود خدا فراهم کند. باور به‌دست‌آمده در این شرایط از شرط لازم برخوردار است و در شرایط خاص، مانند احوال و تجربه‌های دینی، تقویت می‌شود. اگر این باور نقض‌ناشده بر جای بماند، آنگاه می‌توان، بر فرض صدق آن، گفت مؤمن به وجود خدا معرفت دارد.
از آنجا که هر استدلال استقرایی اعتباری ناقص دارد، نباید منتظر بود که همگان با شرایط و نمونه‌های گردآمده موافق باشند یا معیاری عام برای باورهای واقعاً پایه در کار باشد. اگر فقدان معیار عام برای باورهای واقعاً پایه نقصی برای معرفت آدمی باشد، این نقص همه‌ی باورها را، اعم از دینی و غیردینی، به‌یکسان تحت تأثیر قرار می‌دهد و مجوّزی برای خارج کردن باور یک مؤمن به خدا از زمره‌ی باورهای واقعاً پایه نیست. وقتی فرد در نگاه کردن به طبیعت یا هنگام خواندن کتاب مقدس خود را در حضور خداوند یا مخاطب او می‌یابد یا پس از ارتکاب گناه احساس نافرمانی از امر الهی دارد، باور او به خدا باوری است بی‌واسطه و همچون باور او به وجود خود یا اذهان دیگر واقعاً پایه است و اساس و مبنایی دارد. این اساس و مبنا البته همان نقش توجیه را برای باور به وجود خدا ایفا نمی‌کند. پلنتیتگا تصریح می‌کند که فرد گناهکار احساس گناهکاری خود را قرینه‌ای بر وجود خداوند یا قرینه‌ای بر این گزاره تلقی نمی‌کند که خداوند از توبه و پشیمانی او خشنود است. او در شرایطی که در آن آشکارا خود را گناهکار می‌یابد، تنها این باور را در خود می‌یابد که خداوند از او خشنود است یا رجعت او را به سوی خود تأیید کرده است. به عبارت دیگر، احساس گناهکاری مقدمه‌ای در درون یک استدلال نیست که همراه با مقدمات دیگر وجود خدا را نتیجه دهد. احساس گناهکاری خود همان باور واقعاً پایه است نه آنکه دلیلی بر باور واقعاً پایه باشد چراکه در این صورت، ویژگی پایه‌ای بودن باور از کف می‌رود. همان‌گونه که مشاهده‌ی حسی دلیلی بر باور به “آن درخت را می‌بینم” نیست، احساس حضور خدا از پسِ مشاهده‌ی زیبایی یک گُل یا عظمت کوهستان یا تابش خورشید بر درختان مقدمه‌ای بر یک استدلالِ بی‌روح، خشک و انتزاعی بر وجود خدا نیست بلکه خود باور واقعاً پایه به وجود خدا است مگر آنکه خلاف آن ثابت شود.125 بدین‌ترتیب، باور دینی، اولاً، بی‌واسطه و پایه است و ثانیاً، چون از اساس و مبنای لازم برای پایه شمرده شدن برخوردار است، باوری واقعاً پایه به شمار می‌آید و متدین می‌تواند آن را مفروض بگیرد اما برخلاف آن، آیین وودو، طالع‌بینی و باور به بازگشت کدوتنبل بزرگ واجد شرایط و اساس و مبنای لازم برای واقعاً پایه بودن نیستند حتی اگر باورنده‌ی به این باورها گمان کند آن‌ها را بی‌واسطه دریافته است. به عبارت دیگر، شرایطی که ممکن است باور به این امور واقعاً پایه تلقّی شود با اندکی دقت و به‌سرعت نقض می‌شود و شروط لازم و کافیِ باور واقعاً پایه را برنمی‌آورد.126
آنچه آمد گزارشی اجمالی از دیدگاه پلنتینگا در دوره‌ی نخست اندیشه‌ی فلسفی او بود. در دوره‌های اخیر، پلنتینگا بر این تمرکز کرده است که قرینه هرگز نمی‌تواند، در مقام توجیه، صدق یک گزاره را تضمین کند زیرا نحوه‌ی کارکرد ذهن فاعل شناسا اهمیتی بیش از داشتن یا نداشتن قرینه دارد. اگر ذهن او کارکردی نادرست داشته باشد و همچون ذهن طلسم‌شده‌ی شیطان فریبکار دکارت یا مغز در خُمره یکسره و نظام‌مند127 خطا کند، هیچ قرینه‌ای نمی‌تواند راهبر آن به صدق باشد. بدین ترتیب، پلنتینگا نشان می‌دهد که قرینه‌گرایان، به قیمتِ توجه مفرط به قراین، صدق را فراموش کرده‌اند. او روند را معکوس می‌کند: اگر شرایط محیطی و کارکرد درست قوای معرفتی نتایجی صحیح به بار آورد، باورنده از باورهایی تضمین‌شده برخوردار و در نتیجه، صاحب معرفت خواهد بود و اگر شرایط محیطی و کارکرد قوای معرفتی دستخوش اعوجاج باشد، هرچه هم فاعل شناسا در پی ادای وظایف معرفتی خود باشد، به بیراهه خواهد رفت. این نظریه آشکارا برون‌گرایانه است اما پلنتینگا بر آن است که روایت رسمی از اعتمادگراییِ مبتنی بر فرایند نمی‌تواند در مورد ارزش معرفتیِ فرایندهایی که فقط یک برون‌داد دارند تصمیم بگیرد و نیز ممکن است فرایندهای معرفتی اعتمادپذیر، حتی فرایندهایی چون ادراک حسی، باورهایی تضمین‌نشده به بار آورند. این مشکل را فقط می‌توان با توجه به یک مدل/ الگوی طراحی‌شده حل کرد، الگویی که بر طبق آن، قوای معرفتی در یک محیط مناسب، با هدف وصول به صدق، بر اساس آن الگو کار می‌کنند:
“ارائه‌ی الگوی گزاره یا وضع اموری مانند S نشان دادن این است که S چگونه می‌تواند صادق یا واقعی باشد”.128
این الگو همان نحوه و شیوه‌ای است که انتظار می‌رود یک امر، آنگاه که درست کار می‌کند، بدان شیوه عمل کند:
“الگوی طراحی‌شده همان نحوه و شیوه‌ای است که انتظار می‌رود شیء مورد نظر، اگر کارکرد آن مختل نباشد، عمل کند ]یا به دیگر سخن،[ شیوه‌ی عمل شیء است آنگاه که درست کار می‌کند. “الگوی طراحی‌شده” یا “کارکرد مناسب” مفاهیمی‌اند که هر یک را می‌توان با دیگری تعریف کرد… به نظر من، اولین شرط برای آنکه باوری تضمین‌شده باشد آن است که قوایی آن را پدید آورده باشند که درست کار می‌کنند. اما این شرط هرگز شرط کافی نیست. شرط دوم آن است که محیطی معرفتی که باور در آن پدید آمده، همان محیط یا دست‌کم شبیه به محیطی باشد که الگو برای آن طراحی شده است”.129
البته پلنتینگا توجه دارد که مفهوم “کارکرد درست” را نمی‌توان به‌دقت تعریف کرد اما صِرف فهم عرفی از کارکرد درست و مناسب را برای منظور خود کافی می‌داند. از سوی دیگر، چنانکه در سخن او آشکار است، کارکرد درست در محیطی معنادار است که این کارکرد برای آن طراحی شده و بدین‌ترتیب، شرط وجود “طراحی” نیز ضروری است. پلنتینگا نمی‌خواهد از طریق مفهوم “طراحی” استدلالی شبیه به استدلال ویلیام پیلی بر وجود خدا130 اقامه کند. قصد او آن است که بر چیزی تأکید کند که خداباوران و خداناباوران بر آن اتفاق نظر دارند:
“شیوه‌ای در کار است که اعضا یا دستگاه‌های بدن انسان، اگر درست کار کنند، به آن شیوه، چنانکه از آن‌ها انتظار می‌رود، کار می‌کنند و این شیوه‌ی کارکرد بر اساس طرح خود مشخص شده است”.131
اما شرط سومی نیز در کار است زیرا ممکن است باوری محصول قوای معرفتیِ دارای کارکرد درست باشد و آن قوا نیز در محیطی مناسب کار کنند اما باور به‌دست‌آمده تضمین‌شده نباشد. این قوا باید در محیط مناسب با هدف وصول به صدق کار کنند تا باور تضمین‌شده به دست دهند. اگر شرط سوم در کار نباشد، این امکان وجود دارد که غایت قوای معرفتی آدمی، مطابق با آنچه نظریه‌ی تکامل القا می‌کند، تداوم حیات انسان در جهانی پیچیده و خطرآفرین باشد. نهایتاً، پلنتینگا شرط چهارم را ذکر می‌کند و آن توفیق قوای معرفتی در وصول به صدق و تولید باور صادق است. در اینجا، یک بار دیگر شروط چهارگانه‌ی باور تضمین‌شده را از دیدگاه پلنتینگا بازمی‌نگریم:
1. قوای معرفتی S درست کار کنند.
2. قوای معرفتی S در محیطی کار کنند که برای آن طراحی شده‌اند.
3. غایت قوای معرفتی S تولید باور صادق باشد.
4. قوای معرفتی S در وصول به غایتِ تولید باور صادق توفیق یابند.132
باوری که بر اساس این الگو شکل می‌گیرد یک باور تضمین‌شده است:
باور تضمین‌شده: “باور p برای شخص S تضمین‌شده است اگر و فقط اگر آن باور در S توسط قوایی که درست کار می‌کنند در محیطی ادراکی متناسب با نوع قوای ادراکی S و بر اساس طرح و

مطلب مرتبط :   گفتمان، انقلاب، کلام، سیاست، جوامع
دسته بندی : علمی