اثر‌بخشی میان این دو برقرار کرد. اینها و احیانا پرسش‌هایی دیگر، از جمله مسائلی است که تاکنون پاسخی درخور نگرفتهاند.
پاسخگویی به پرسشهایی این چنین گسترده، نه در سطح یک رساله و در زمانی کوتاه؛ بلکه نیازمند تلاش جمعی و با تعریف چندین پروژه پژوهشی، در بازه زمانی چندساله امکانپذیر است. در گام اوّلیه حداقل سه تلاش علمی ضروری مینماید:
اوّل: جریانشناسی و آسیبشناسی میراث گذشته تفسیر تربیتی در معنای عام. تفسیر تربیتی بهعنوان جریانی کلی و اجمالی، نه به عنوان یک رویکرد تفسیری روشمند، از زمان پیامبر9تاکنون وجود داشته و فرازها و فرودهای فراوانی را پشت سر گذاشته و نقاط ضعف و قوت بسیاری داشته است. دستیابی به تفسیر تربیتی

مطلوب، بدون بررسی و تحلیل میراث گذشته آن، بهمنظور بهرهگیری از نقاط قوت و پرهیز از آفات و آسیب ها امکان پذیر نمیباشد؛ از اینرو از جمله مقدمات ضروری نگارش تفسیر تربیتی مطلوب، انجام این پروژه پژوهشی است.9
دوّم: مبانی تفسیر تربیتی. در این پژوهش، مبانی چند گانه تفسیر تربیتی اعمّ از مبانی خداشناسی، انسانشناسی، قرآنشناسی، جهانشناسی، معرفتشناسیِ تفسیر تربیتی تبیین میگردد.
سوّم: تبیین الگوی مطلوب از تفسیر تربیتی و روش دستیابی به آن است. (مدل روشی)
تلاش پژوهش حاضر، تدوین محور سوّم است و پاسخگوی این مسأله خواهد بود که دستیابی به نمونه مطلوبی از تفسیر تربیتی (مدل) در گرو چه اقدامات و تلاشهایی است.(روش)
برای پاسخ به این مسأله دست کم چهار تلاش علمی ضروری مینماید؛ نخست، تبیین دقیقی از تفسیر تربیتی؛ دوم، تحلیل رسالتهای تفسیر تربیتی؛ سوم، تحلیل ویژگیهای نگرشی تفسیر تربیتی؛ چهارم، تعیین ابزارهای لازم در تدوین تفسیر تربیتی است. در محور «تبیین دقیق تفسیر تربیتی»؛ علاوه بر تعریف جامع و مانع، تعیین نسبت آن با عناوین مشابه، تحلیل قلمرو تفسیر تربیتی و تبیین گونههای آن انجام میگیرد. تحلیل «رسالتهای تفسیر تربیتی» نیز حوزههای کاری و شیوههای عملی تفسیر تربیتی را مینمایاند. «ویژگیهای نگرشی»، شاخصههای کلان محتوایی ضرورتبخش تفسیر تربیتی است. «ابزارهای تفسیر تربیتی» نیز تحقق بخشِ عملیِ شاخصهها و اهداف تفسیر تربیتی است. مجموعه این اقدامات، ارائه دهنده روشی برای دستیابی به نمونهای مطلوب از تفسیر تربیتی است.
نگارنده هرچند در این پژوهش به محورهای اوّل (جریانشناسی) و دوّم (مبانی) مستقیماً نپرداخته است ولی با مطالعه بر روی این حوزهها، به ویژه بحث جریانشناسی و آسیبشناسی، از نتایج آن برای ارائه شاخصههای محتوایی و ابزاری بهره گرفته است.

اهمیّت و ضرورت پژوهش
تبیین مدل روشی تفسیر تربیتی، به مثابه نقشه راهی است که مفسّران دردمند این حوزه را برای حرکت صحیح در مسیر ارائه و تدوین تفسیر تربیتی مطلوب یاری میسازد و مقدّمات علمی و نظری لازم را برای آنان تمهید مینماید. همچنانکه حرکت در جادّه ناشناخته بدون داشتن راهنمایی مطمئن و نقشهای رهنمون، مخاطرات فراوانی را بههمراه دارد، غفلت از مقدمات علمی لازم در فرایند تفسیر تربیتی، رخداد آسیبهای مبنایی، روشی و غایی را گریزناپذیر میسازد و مسیر دستیابی به هدف را طولانی و نیاز به آزمون و خطا را تا دستیابی به مدل مطلوب افزایش میدهد. این پژوهش، گامها یا حداقل بخشی از گامهای نظری مقدماتی را برداشته و نتایج آن را فراروی پژوهشگران قرار میدهد.

سؤالهای پژوهش
سؤال اصلی
لوازم دستیابی به مدلی مطلوب از تفسیر تربیتی چیست؟
سؤال های فرعی
1. تفسیر تربیتی چیست؟
2. تفسیر تربیتی چه نسبتی با عناوین مرتبط؛ مانند تفسیر واعظانه، ارشادی، عرفانی، اخلاقی و اجتماعی دارد؟
3. رسالتهای تفسیر تربیتی چیست؟
4. ویژگیهای نگرشی تفسیر تربیتی چیست؟
5. ابزارهای تحقق تفسیر تربیتی چیست؟

مطلب مرتبط :   انقلاب، انگلیس، اسلام، انگلستان، جمهوری

فرضیه های پژوهش
فرضیه اصلی
دستیابی به مدلی مطلوب از تفسیر تربیتی در گرو تحلیل چیستی آن، تعیین شاخصهها و ویژگیهای نگرشی و نیز ارائه ابزارهای مورد نیاز دستیابی به آن است.
فرضیه های فرعی
1. تفسیر تربیتی را میتوان «فرایند تفسیر آیات با رویکرد تربیتی و کشف معارف تربیتی قرآن» دانست.
2. برخی از عناوین مرتبط با تفسیر تربیتی، هم پوشانی کامل و برخی همپوشانی بخشی با آن دارند؛ برایمثال، تفسیر هدایتی همپوشانی کامل و عناوین تفسیر اخلاقی، عرفانی، اجتماعی همپوشانیِ بخشی دارند.
3. تفسیر تربیتی رسالتهای مختلفی دارد؛ استخراج آموزههای تربیتی قرآن و کشف روشهای تربیتی قرآن، از این جمله است.
4. تفسیر تربیتی نیازمند ویژگیهای نگرشی خاصّی است؛ مقصدگرا بودن، توحیدمحوری، جامعیت، عینی و کاربردی بودن، شورآفرینی و شوقافکنی و…از جمله ویژگیهای محتوایی تفسیر تربیتی است.
5. مهمترین ابزارهای تفسیر تربیتی عبارتند از: داستان، تمثیل، شعر، شواهد تاریخی، شواهد روایی، تجربیات علمی و عملی، تبیینات عقلی.
اهداف پژوهش
این پژوهش علاوه بر اهداف درونی، تأمین کننده اهداف کلان بیرونی نیز هست. در حوزه اهداف درونی، مهمترین هدف، دستیابی به معیارها و شاخصههایی برای تحقق تفسیر تربیتی مطلوب است. در پرتو تحقق این هدف بنیادین، اقدام مهمی در جهت کاربردیسازی، جذابسازی، عمومیسازی و در عینحال تخصّصی سازی تفسیر برداشته میشود و مقدمات نظری لازم در تدوین تفسیر تربیتی تمهید میگردد.
مهمترین اهداف کلان این پژوهش عبارت از: ، زمینهسازی برای گسترش پژوهشهای میان رشتهای در زمینه قرآن و تعلیم و تربیت، زمینهسازی برای حرکت در مسیر کشف بُعد جدید اعجاز تربیتی قرآن، توسعه پژوهشهای روش تفسیر از طریق توسعه پژوهشهای مرتبط با گرایش تربیتی است.

پیشینه پژوهش
پیشینه عام
تفسیر تربیتی در معنای عام، که مفسّران در آن به جنبه‏هاى اخلاقى، تربیتی و هدایتى قرآن پرداخته و جنبههای کلامی، فلسفی، بلاغی و فقهی آن را کمتر مورد توجّه قرار میدهند، پیشینه گستردهای دارد. از آنجا که سیره نبوى منبع قابل ملاحظه‏اى براى مطالعه و تحقیق در اصول و مبانى مکتب هدایتى و تربیتى قرآن و چگونگى اجراى آن‏ها در عرصه‏هاى گوناگون زندگى فردى و اجتماعى مسلمانان است، به نوعی میتوان تفاسیر مأثور را نخستین تفاسیرى دانست که در حوزه تفسیر هدایتى و تربیتى به نگارش درآمده‏اند. تفاسیر عرفانى و اشارى نیز، از آنجا که بیش از هر چیز بر تزکیه و تهذیب نفس و تحکیم مبانى اخلاقى بر پایه کشف و شهود و سیر و سلوک تکیه دارند به نحوی در این حوزه قرار دارند.10 تفاسیر واعظانه نیز که عمدتاً رویکرد اخلاقی و ارشادی داشته با بیانی موعظه آمیز در صدد تأثیر بر مخاطبین بودهاند، مرتبط با این حوزهاند. تفاسیری مانند؛ تفسیر «بحرالعلوم»؛ سمرقندی در سده چهارم، تفسیر «الکشف و البیان»؛ نیشابوری در سده پنجم، تفسیر «سور آبادی»؛ ابوبکر عتیق سورآبادی، تفسیر «زادالمسیر»؛ ابن جوزی و تفسیر «روض الجنان و روح الجنان»؛ ابوالفتوح رازی در سده ششم، نمونههایی از ایندست است.11 توجّه به بُعد تربیتى قرآن کریم در آغاز سده چهاردهم هجرى با شکلگیری و پویایی نهضت بیداری اسلامی که منجر به تغییر نگاه به قرآن و آموزه های انسانساز آن گردید، شکل متفاوتی به خود گرفت و تفاسیر فراوانی با این رویکرد نگارش شد. در این تفاسیر، مفسّران نه برای یافتن مسائل کلامى، فلسفى، عرفانى، فقهى و بلاغى؛ بلکه بیشتر برای تبیین نکته‌های تربیتى و هدایتى قرآن تدبّر می‌کنند؛ برخی از مهمترین این تفاسیر عبارتند از:
«المنار»، محمد عبده و محمد رشید رضا؛ «تفسیر المراغى»،‏ احمد بن مصطفى مراغى؛ «خلاصه البیان فى تفسیر القرآن»،‏ سیدهاشم حسینى میردامادى؛ «فى ظلال القرآن»،‏ سیدقطب؛ «پرتوى از قرآن»،‏ سیدمحمود طالقانى؛ «روان جاوید»، میرزا محمد ثقفى؛ «الاساس فى التفسیر»، سعید حُوّى؛ «من وحى القرآن»،‏ سید محمد‌حسین فضل‌الله؛ «تقریب القرآن الى الاذهان»،‏ سید محمد حسینى ‌شیرازى؛ «التفسیر الواضح»،‏ محمد محمود حجازى؛12 «من هدی القرآن»، سید محمد تقی مدرسی؛ «اطیب البیان فی تفسیر القرآن»، سید عبدالحسین طیب؛ «تفسیر نمونه»، ناصر مکارم شیرازی، «تفسیر نور»، محسن قرائتی، «تفسیر مشکاه، محمد علی انصاری، آثار تفسیری علی صفایی حائری (عین صاد) و…
اوّلین اثری که با عنوان «تفسیر تربیتی» نگارش شده «التفسیر التربوی للقرآن الکریم» از انوار الباز، در سه جلد است. در این کتاب ذیل هر آیه و مقطع قرآنی پس از توضیح مفردات، در سه محور «شناختی، عاطفی و رفتاری»، اهداف عملیاتی آیات بیان می‌شود و در ادامه با تمرکز بر محتوای تربیتی، آیات قرآن تفسیر می‌شود.13
«تفسیر القرآن المرتب، منهج للسیر التربوی» تربیت اسلامی، قرآنی را بر اساس ترتیب نزول آیات و سور تدوین کرده است. در طرح او تربیت قرآنی شش مرحله دارد.مرحله نخست: بازنمایی حکمت تربیتی جاودان، مرحله دوّم طلوع سپیده دم، مرحله سوّم: شکوفایی ژرفای عناصر تربیتی، مرحله پنجم: خیزش امت عدل و حق، مرحله پنجم: مرزیابی فطرت و هواها، مرحله ششم: تداوم فتوحات. نویسنده در پرتو این تعابیر ادبی نکات محتوایی را مطرح می‌کند.14
کتابی نیز در یک جلد با عنوان «نخستین تفسیر تربیتی» از حسین میرزاخانی به چاپ رسیده که ادامه نیافته و تنها بخشی از مباحث آن تربیتی است. درحقیقت عنوان کامل این اثر «نخستین تفسیر تربیتی اخلاقی عرفانی فقهی فلسفی» است که گویای فراتربیتی بودن آن است.15

مطلب مرتبط :   معلول، ، فقری، علیت، اصالت

پیشینه خاص
از منظر مباحث نظری و تفسیرشناختی، که موضوع کلی این پژوهش است، نگارشهای زیر صورت گرفته است:
الف. کتاب و پایان نامه
«ملامح التفسیر التربوی للقرآن الکریم» از ابراهیم بن سعید الدوسری16 که در صفحاتی اندک و بسیار گذرا، اشاراتی به ویژگی های تفسیر تربیتی دارد.
«التفسیر التربوی للقرآن الکریم» از هاشم ابوخمسین17 که در 95 صفحه تنظیم شده و به مبانی تفسیر تربیتی و رویکردهای آن پرداخته و فصلی را هم به تفسیر تربیتی سوره‌ی جمعه اختصاص داده است.
«درآمدی بر تفسیر تربیتی» از علی‌رضا اعرافی که تفسیر تربیتی را تنها از زاویه تفسیر موضوعی مورد بحث قرار داده و مباحثی مانند قلمرو تفسیر تربیتی و وظایف آن را تحلیل کرده که با وجود حجم اندک، در نوع خود پرفایده است؛18 اساساً ایشان از نخستین نظریه پردازان تفسیر تربیتی به صورت تخصصی است.
پایان نامه کارشناسی ارشد «جریان شناسی گرایش تربیتی در تفاسیر قرآن کریم» از ابوالفضل کاظمی، که چند محور مهم از مسائل تعلیم و تربیت را در برخی از تفاسیر مهم تربیتی قرن چهاردهم مورد بررسی قرار داده است.19
ب. مقالات
1. مقالات ویژه‌نامه تفسیر تربیتی از شماره سوّم مجله قرآن و علم20 که عبارت اند از:
«قلمرو تفسیر تربیتی»، غلامحسین ناطقی؛ «قواعد التفسیر التربو

دسته بندی : علمی