که پنبه بی‌آنکه با آتش تماس بگیرد به خاکستر تبدیل شود، و فیلسوفان چنین چیزی را منکرند.137
در این عبارت، ابتدا سخن از «عادت» رفته است. غزالی در صدد آن است که ضرورت را به عادت فروکاسته و عادت را نیز با اقتران پیوند دهد. از دید او در غیر از مواردی که میان الف و ب رابطه‌ی این‌همانی وجود دارد یا اینکه اثبات یکی مستلزم اثبات دیگری است و یا نفی دیگری مستلزم نفی دیگری، هیچ رابطه‌ی ضروری دیگری را نمی‌‌توان پذیرفت. از اینرو، تمام آنچه در خارج مشاهده می‌شود مقارنه و هم‌زمانی دو پدیده بیش نیست که از تقدیرات الهی آن است که هم‌زمان رخ می‌دهند. اما هیچگونه ضرورت ذاتی وجود ندارد که قدرت الهی نتواند در آن نفوذ کند. او مثال‌هایی می‌آورد که فهم عرفی و فلسفی میان آنها رابطه‌ی ضروری برقرار می‌کند؛ همانند سیراب شدن و نوشیدن‌، سیر شدن و خوردن‌، سوختن و ملاقات با آتش، نور و روشنایی و طلوع خورشید و … . خلاصه‌ی مدعای غزالی آن است که ممکن [و نه ضروری] است که پنبه با آتش برخورد کند اما نسوزد. و به زعم او این ادعایی است که فیلسوفان آن را انکار می‌کنند.138
2-5-5-1. «عادت» توجیهی برای نظم موجود در طبیعت
غزالی پس از اینکه تلازم ضروری بین اسباب و مسببات را انکار و آنها را به اراده‌ی مخترع الهی منسوب نمود، خود را در برابر این پرسش می‌یابد که اگر تلازم ضروری بین اسباب و مسببات انکار و به اراده‌ی حق تعالی ارجاع داده شود، در این صورت برای اراده نیز روش مخصوص و معینی باقی نمی‌ماند و باید منکر هر گونه صحت حقانیتی برای هر پیش‌بینی نظم و توالی در وقوع اتفاقات جهان باشیم. باید هر یک از ما جایز بداند در بر او درندگان زیادی باشد و او آنها را نبیند و آن کس که در خانه‌ی خویش کتابی نهاده باشد، جایز باشد که تا بازگشت او به صورت غلامی عاقل درآید و هرگاه از او چیزی در این مورد سؤال شود شایسته است بگوید اکنون نمی‌دانم در خانه چیست؟ شاید تا حالا مبدل به اسب شده است و همچنین باید انقلاب سنگ را به زر و زر را به سنگ جایز دانست … زیرا خداوند بر هر چیز ممکنی قادر است.139
غزالی در پاسخ به اشکال مطرح شده با استمداد از طرحی که اشاعره قبلاً بیان نموده‌اند می‌گوید: «جواب این است که بگوییم اگر ثابت شود که جایز نیست برای انسان علمی به عدم کون امور ممکن الوجود خلق گردد، البته این محالات لازم می‌آید. ولی ما در این صور و اموری که شما ایراد کردید شک نمی‌کنیم؛ زیرا خدای تعالی برای ما دانشی آفریده است به اینکه این ممکنات آن کارها را به طبع و ضرورت انجام نمی‌دهند، و ما ادعا نمی‌کنیم که این امور واجب هستند، بلکه ممکن است که واقع بشوند یا واقع نشوند. و استمرار عادت به آنها یکی پس از دیگری در اذهان ما جریان آنها را بر وفق عادت گذشته چنان رسوخ داده که از آن جدا نمی‌شود.»140
غزالی در پاسخ به اشکال فوق می‌گوید که خداوند متعال در ما این علم را ایجاد می‌کند که امور ممکنِ فوق، رخ نخواهد داد و استمرار عادت در ما بر طبق جریان گذشته، این اعتقاد راسخ را ایجاد می‌کند که امور بر وفق جریان عادی گذشته رخ خواهد داد.
همچنین غزالی در مسأله‌ی بیستم تهافت الفلاسفه پس از اینکه می‌پذیرد که برای تبدیل یک شیء به شیء دیگر باید مراحلی طی شود، چنین می‌نویسد که «نظر در این است که ترقی در این اطوار به مجرد قدرت حاصل می‌شود و بدون واسطه یا به سببی از اسباب و یا هر دوی آنها، در نظر همانا در مقترنات در وجود اقترانشان بر سبیل تلازم نیست، بلکه عادات، فرق آنها را جایز می‌داند. و این امور به قدرت خدای تعالی، بدون اسباب حاصل می‌شوند. از بیانات گذشته کوشش غزالی برای نشان دادن چگونگی ثبات نظم واقعی مشهود در ترتیب توالی پیشامدها از طریق نظریه‌ی عادت، نمایان می‌شود و از مجموعه‌ی گفتار ایشان می‌توان این نکته را استنباط نمود که پاسخ غزالی از سه مؤلفه تشکیل یافته است:
1ـ حوادث در گذشته به طور مکرر، با نظم رخ داده‌اند.
2ـ در اثر تکرار رویداد، اعتقادی در ما پدید می‌آید که امور آینده مطابق گذشته خواهند بود.
3ـ خدا در ما این علم را ایجاد کرده که همان حوادث گذشته، نقض نخواهند شد.
در واقع اینجا دو علم وجود دارد که به نظر هر کدام کارکرد خاص خود را دارد:
الف ـ علم ملهم از خدا که جنبه‌ی سلبی دارد و مفاد آن این است که خدا جریان طبیعت را نقض نمی‌کند.
ب ـ علم مبتنی بر حوادث پیشین که مفاد آن این است که حوادث آینده مطابق گذشته خواهد بود.141
غزالی بر این باور است که جهان بر اساس یک سنّت مطلق‌ الهی اداره می‌شود و بر اساس این سنّت ما می‌دانیم انسانی که مرده است، الان زنده نمی‌شود و قلمی که در دست ما هست به مار تبدیل نمی‌گردد و گربه به شیر تبدیل نمی‌شود. ولی متذکر می‌شود این سخن بدین‌ معنا نیست که خداوند قادر بر این کار نیست، بلکه بدین‌ معنا است که گرچه خداوند بر این کار قادر است، ولی آن را اراده نمی‌کند. بیان ایشان چنین است: «ان سنه اللّه مطرده بانه لا یحیی المیت الان و ان کان‌ قادراً علیه کما انها و مطرده بان لا یقلب القلم الذی‌ فی ید الانسان حیه و یقلب السنور اسدا و ان کان‌ قادرا علیه … »142
2-5-5-3. ارتباط تجربه و عادت از دیدگاه غزالی
غزالی در کتاب المستصفی من علم الاصول در ذیل بحث ماده‌ی «برهان» درباره‌ی «یقین» بحث کرده و عوامل و مدارک یقین را به هفت قسم تقسیم می‌کند که یکی از آنها را «تجربیات» معرفی کرده و تصریح می‌کند که مقصود از تجربیات همان پیوستگی و اتصال عادت است و چنین توضیح می‌دهد:
احکامی مثل «آتش سوزاننده است»، «نان گرسنگی را برطرف می‌کند»، «سنگ به سوی زمین سقوط می‌کند» و «سقمونیا مُسهل است» همه از نوع تجربیات و عادات برای ما هستند. این احکام برای کسی که آنها را تجربه و عادت کرده باشد، یقین آور است، منتهی کسی که آنها را تجربه نکرده و بدان عادت نکرده باشد برای او یقین آور نیست؛ مثلاً حکم مُسهل بودن سقمونیا برای طبیب، مثل حکم به مایع و روان بودن آب برای یک فرد عادی است.
غزالی سپس می‌افزاید میان این احکام و محسوسات تفاوت وجود دارد؛ زیرا ما از طریق حس تنها می‌فهمیم که این سنگ به سوی زمین سقوط می‌کند. اما این حکم کلی که «هر سنگی به سوی زمین سقوط می‌کند» یک قضیه‌ی کلی است که از طریق حس قابل درک نیست. همینطور اگر کسی مایعی را ببیند و آن را بخورد، مست می‌شود و حکم می‌کند که جنس این مایع مست کننده است. از نظر غزالی عقلِ مرتبط با حس، از طریق تکرار یک امر در دفعات مختلف می‌تواند حکم کلی صادر کند.
غزالی می‌گوید با تامّل در مثال‌ها می‌فهمیم که عقل از طریق تکرار این حوادث و مشاهده‌ی آنها به وسیله‌ی حواس و از طریق یک قیاس خفی ـ اگر این سبب وجود نداشت، این حادثه نمی‌بایست در اکثر اوقات رخ دهد و امر اتفاقی در اکثر اوقات رخ نمی‌دهد ـ حکم می‌کند که در آینده نیز به همین شکل استمرار پیدا خواهد کرد. منتهی ما چون همه‌ی موارد را بررسی نکرده‌ایم، نمی‌توانیم حکم ضروری و قطعی صادر کنیم. بلکه حکم ما احتمالی است، منتهی احتمالی که در اکثر اوقات رخ می‌دهد، ولی از جهت عقل این امکان خلاف آن هم وجود دارد.143
بخشی از نوشتار غزالی چنین است:
أمّا مدارک الیقین … الرّابع التجربیات و قد یعبّر عنها باطّراد العادات، و ذلک مثل حکمک بأنَّ النّار محرقه، و الخبز مشبع، و الحجر هاوٍ إلی أسفل، و النّار صاعده إلی فوق، و الخمر مُسکر، و السقمونیا مُسهل، فإذا المعلومات التجربیه یقینیه عند من جرّبها و الناس یختلفون فی هذه العلوم لاختلافهم فی التجربه، فمعرفه الطبیب بأن السقمونیا مسهل، کمعرفتک بأن الماء مرو، … ، إذا تأمّلت هذا عرفت أنّ العقل قد ناله بعد التکرر علی الحس بواسطه قیاس خفیّ ارتسم فیه … و کان العقل یقول لو لم یکن هذا السبب یقتضیه لما اطّرد فی الاکثر، و لو کان بالاتفاق لاختلف، و هذا لأن یحرّک قطباً عظیماً فی معنی تلازم الأسباب و المسببات الّتی یعبّر عنها باطّراد العادات، و قد نبهنا علی غورها فی کتاب [التهافت الفلاسفه] و المقصود التمییز التجربیات عن الحسیات … .144
لازم به ذکر است که غزالی و متکلمان اشعری نظریه‌ی عادت الله را تنها منحصر در روابط میان اشیای مادّی نمی‌دانند، بلکه دامنه و حوزه‌ی این نظریه را گسترش داده، درباره‌ی افکار و نظریات بشری که اموری غیرمادی هستند این نظریه را قابل تعمیم می‌دانند.145
2-5-5. نظر غزالی درباره‌ی سنخیت
قبلاً ارتباط علیّت با ضرورت و سنخیت را روشن کردیم و همان مقدمه راهگشای ما در این بخش از پژوهش می‌باشد. روشن شد که می‌توان ادعا کرد که نفی هر یک از ضرورت و سنخیت مستلزم قبول صدفه و قبول صدفه به معنی رد علیّت است و اشاعره نیز همین که ضرورت و سنخیت یا فقط ضرورت را طرد کرده‌اند، علیّت را نیز کنار نهاده‌اند. در اینجاست که انتساب نفی کلی علیّت و به تبع آن سنخیت به غزالی صحیح است. و منطقاً ما نمی‌توانیم ضرورت را رد کنیم ولی سنخیت را بپذیریم.
مسأله‌ای دیگر که در این بحث خودنمایی می‌کند، انتساب نظر قبول ضرورت علّی و معلولی به غزالی در کتابی به نام معارج القدس است که با مبانی و تحلیل غزالی از جمله عادت الله و اقتران پدیده‌ها سازگار نیست. بحث در این موضوع را به بخش آخر این فصل موکول می‌کنیم که در آن‌جا به لطف خداوند متعال انسجام یا عدم انسجام آرای غزالی را درباره‌ی علیّت بررسی خواهیم کرد.
2-5-6. دلایل غزالی در نفی ضرورت علّی
در میان متکلمان اسلامی، غزالی جزء معدود افرادی است که اشتغال او به علوم، بسیار جالب توجه است. یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های غزالی در علوم مسلمانان این است که وی به دنبال نزدیک کردن سنت‌های کلامی و دینی و احکام هستی‌شناسی از جمله بحث علیّت بود. غزالی خود صریحاً گفته است که انگیزه‌اش در نوشتن تهافت‌الفلاسفه انگیزه‌ای دینی بوده است. در اینجا به مواردی از معارف دینی اشاره می‌کنیم که به زعم غزالی با بحث علیّت بی ارتباط نیستند و می‌توان از آنها به عنوان دلایلی ذکر کرد که غزالی در نفی ضرورت علّی به آنها استناد کرده است. به‌عقیده‌ی غزالی اقتران ضروری میان علّت و معلول با چندین عقیده از باورهای دینی در تعارض است. از جمله‌ی آنها می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
مطلب مرتبط :   آیینی، مراسم، عقلانی، اجبار، آن‌را
دسته بندی : علمی