. متأسفانه تا کنون دامنهی تحقیقات محققان همهی این موضوعات و مسایل را در برنگرفته و تنها بخشهایی اندک از مسایل را مورد توجه قرار داده است. بخشی از موضوعاتی را که امام علی(علیهالسلام) در مورد آنها به تأملات و تحلیلهای نظری دست زدهاند از این قبیل هستند: خداوند و صفات او، انسان، مرگ، حیات، اخلاق، روابط انسانها، تعلیم و تربیت، رابطه انسان و خدا، دین، جامعه، تاریخ، دنیا، حکومت، حقوق، جنگ، صلح، نبوت، زمان، مکان، علیت، معرفت، و …(امید،1379،ص15).
مناطقی که در قرون دوم به بعد بهعنوان مراکز علمی اسلامی شناخته شدند در قرن اول توسط امام علی(علیهالسلام) و شاگردان وی بهخصوص ابن عباس و ابن مسعود واجد ظرفیت علمی شده و افرادی در این بلاد تربیت شدهاند که دارای ذوق و بهرهی علمی بودهاند و همین دانشمندان هستند که در قرن دوم و بعد از آن بهعنوان مراجع و اساتید علوم دینی، منشأ رواج دانش در این مناطق گشتهاند. البته روشن است که منظور از این نسبت علمی در قرون بعد به امام علی(علیهالسلام) این نیست که لزوماً دانشمندان در این دورهها و بلاد، امامت امام علی(علیهالسلام) را پذیرفتهاند یا بدون تصرف در دانش و رأی و نظر شخصی به وحی ملتزم بودهاند، بلکه مراد این است که شکلگیری جریان علم و دانش و نضج فرهنگ و ادبیات علمی در این بلاد بدون توجه به تأثیر و پایهگذاریهای امام علی(علیهالسلام) و شاگردانش توجیه و تبیین تاریخی ندارد(ابطحی و دیگران،1392،ص23).
در اسلام توصیههای فراوانی به یادگیری علم و دانش شده است تا حدی که علم و دانش بهعنوان یک ارزش، در جامعهی اسلامی مطرح است. ارزش دانشآموزی بسیار فراتر از ثروتاندوزی است. امیرالمؤمنین علی(علیهالسلام) به کمیلبنزیاد میفرمایند:
ای کمیل! دانش بهتر از مال است، زیرا علم، نگهبان تو است، و مال را تو باید نگهبان باشی؛ مال با بخشش کاستی پذیرد اما علم با بخشش فزونی گیرد؛ و مقام و شخصیتی که با مال بهدست آمده با نابودی مال، نابود میگردد. ای کمیلبنزیاد! شناخت علم راستین آیینی است که بهخاطر آن پاداش داده میشود، و انسان در دوران زندگی، با آن خدا را اطاعت میکند، و پس از مرگ، نام نیکو به یادگار گذارد. دانش، فرمانروا، و مال فرمانبر است. ای کمیل! ثروتاندوزان بیتقوا مردهاند، گرچه به ظاهر زندهاند، اما دانشمندان تا دنیا برقرار است زندهاند، بدنهایشان گرچه در زمین پنهان، اما یاد آنها همیشه در دلها زنده است(نهجالبلاغه،حکمت147،ص471).
سرمایهگذاریهای امیرالمؤمنین علی(علیهالسلام) در زمینههای علمی، علاوه بر استحکام پایههای منشور قدرت و اقتدار حکومت اسلامی، موجبات نشر آثار و عقاید اسلامی را در سراسر جهان فراهم نمود. امام علی(علیهالسلام) در مدت بیستوپنج سال انزوای سیاسی، سخاوتمندانه سیاست تعامل با خلفا را در راستای نیل به اهداف حکومت در پیش گرفتند. ایشان با مدیریت مجالس مباحثه و مناظرات علمی با دانشمندان ادیان و مذاهب گوناگون از ممالک مختلف، جذابیتهای علمی و فرهنگی اسلام سیاسی و نیز مشروعیت اهداف حکومت را در سطح کلان اشاعه دادند. نای میگوید:
مبادلات علمی و دانشگاهی نیز نقش مهمی را در افزایش قدرت نرم آمریکا ایفا میکند. … بهدلیل اینکه مبادلات علمی بر نخبگان جامعه تأثیر میگذارد لذا یک یا دو تماس مهم، ممکن است تأثیرات سیاسی زیادی داشته باشد. برای مثال الکساندر یاخلف تحت تأثیر بسیار زیاد استاد علوم سیاسی دوران تحصیلش در دانشگاه کلمبیا در سال 1958، یعنی دیوید ترومن قرار داشت. وی سرانجام رییس یکی از نهادهای مهم و یکی از روشنفکران کلیدی در زمان رهبری مخائیل گورباچف شد. الگ کالوگین از همشاگردان وی، و یکی از مقامات بلند پایهی کا گ ب، گفته بود که «با نگاهی به گذشته و قبل از سال 1997 میتوان دریافت که مبادلات(دانشگاهی) برای اتحاد جماهیر شوروی همانند اسب تروا بود. این مبادلات نقش بزرگی را در فرسایش سیستم شوروی ایفا کردند. … و در طول سالها مردم را بیشتر و بیشتر آلوده میکردند». جذابیت و قدرت نرمی که از تماسهای فرهنگی میان نخبگان بهوجود میآمد، سهم مهمی را در اهداف سیاسی آمریکا ایفا میکرد(نای،1389،صص104-102).
جذابیت و قدرت نرمی که از تماسهای فرهنگی میان نخبگان، مد نظر نای است، در راستای منافع انحصاری و سودمحور آمریکا قرار دارد؛ اما جذابیت و قدرت نرمی که از محل تماسهای فرهنگی میان نخبگان ممالک و مذاهب گوناگون با امیرالمؤمنین علی(علیهالسلام) حاصل شد در راستای منافع عام بشردوستانه قرار داشت. برای مثال، امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) مردم را بهصورت عام و کلی خطاب قرار میدهند و میفرمایند:
از خدا بترسید، و تقوا پیشه کنید، زیرا شما در پیشگاه خداوند، مسئول بندگان خدا، شهرها، زمینها و حیوانات هستید. خدا را اطاعت کنید و از فرمان خدا سر باز نزنید، اگر خیری دیدید برگزینید و اگر شر و بدی دیدید از آن دوری کنید(نهجالبلاغه،خطبه167،ص229).
اینکه امیرالمؤمنین علی(علیهالسلام) میفرمایند تقوا پیشه کنید یعنی از انحصارگرایی و منفعتطلبی بپرهیزید؛ اگر از مسئولیت در برابر بندگان خدا سخن میگویند یعنی لزوم رعایت حقوق بشر، حمایت از زنان و کودکان و افراد ناتوان، اهمیت سلامت و بهداشت انسانها، لزوم پیشگیری از بیماریهای مسری، و لزوم مقابله با فقر و گرسنگی؛ اگر از مسئولیت در برابر شهرها سخن میگویند یعنی لزوم توسعهی اجتماعیاقتصادی در شهرها؛ اگر از مسئولیت در برابر زمینها و حیوانات سخن میگویند یعنی لزوم حفاظت از پایداری زیست محیطی؛ اگر از گزینش خیر سخن میگویند یعنی لزوم برقراری صلح و امنیت جهانی؛ اگر از پرهیز از شر و بدی سخن میگویند یعنی نفی هر گونه تهاجم و تجاوز؛ و اینها همه، با یک مشارکت جهانی از سطح خرد شروع و به سطح کلان گسترش مییابد. دغدغههای جهانی امیرالمؤمنین علی(علیهالسلام) که در چهارده قرن گذشته به مقام تجربی رسید و در پهنای وسیع حکومت اسلامی عملیاتی شد، در نیمهی دوم قرن بیستم، در نشستهای بینالمللی مطرح شد و در ابتدای قرن بیستویکم تحت عنوان «اهداف توسعهی هزاره» به تصویب مجمع عمومی رسید، اما همانند بسیاری از طرحهای بشر دوستانهی دیگر، در کانال لابیگریها محو شد و به مرحلهی اجرا نرسید.
دوراندیشیهای مدیریت امیرالمؤمنین علی(علیهالسلام) در سیاست تعامل با خلفا، پایههای ارتقای قدرت نرم اسلام را به گونهای مستحکم نمود که اکنون بعد از گذشت هزار و چهارصد سال، هنوز هم اسلام سیاسی اصیل از مشروعیت و جذابیت اندیشهی سیاسی امام علی(علیهالسلام) بهرهمند میشود، بهگونهای که این جذابیتها حتی در آثار دانشمندان و نویسندگان اروپایی، بهوضوح قابل رؤیت است.
گابریل آنگیری، مستشرق فرانسوی، برجستگیهای امام علی(علیهالسلام) را بسیار زیبا تبیین و توصیف میکند و مینویسد:
در زمینهی قضایی علی(علیهالسلام) عهد جدیدی افتتاح نمود. در عهد خلفای سهگانه او در تمام مسایل بغرنج و پیچیده مورد استشاره و استفتاد قرار میگرفت. هر مسئلهی پیچیدهای که روی مینمود افکار عمومی با عبارتیکه بهصورت ضربالمثل در آمده بود، حل آنرا از تدبیر امام علی(علیهالسلام) میخواست، چارهی این مشکل را فقط از ابوالحسن باید خواست. هنگامیکه علی(علیهالسلام) به خلافت رسید با وجود تمام گرفتاریهای نظامی و سیاسی، همچنان تصدی عالیهی امور دادگستری را برای خود حفظ نمود. به تصفیهی دادگاهها اقدام ورزیده و حقوق قضاوت را تثبیت نمود و نخستین محکمهی شرع را بنیاد نهاد. قضاوتهای متعددی از خلیفهی چهارم به یادگار مانده که جای آن دارد آنها را در شمار محاکمات بزرگ تاریخ قرار داد. علی(علیهالسلام) نخستین کسی بود که بر ضد اصلی که از دیر زمانی معمول به قوانین اروپایی است، یعنی حبس در مقابل بدهکاری، به مخالفت برخاست. پیش از علی(علیهالسلام) قانون مدونی وجود نداشت. قاضی میبایستی از روی آیات قرآن و بر طبق رسوم و سنن، حکم صادر کند، ولی در زمان علی(علیهالسلام) علم فقه و تقریباً قانون مدونی بهوجود آمد. در حقوق جزا، علی(علیهالسلام) در شرق نخستین کسی بود که در محاکمات، شهود را از هم جدا کرده و از هر یک جداگانه شهادت میگرفت. تا آنوقت شهود به اتفاق یکدیگر ادای شهادت میکردند و میتوانستند اظهارات خود را با اظهارات همدستانشان تطبیق نمایند. … علی(علیهالسلام) که خطیبی زبردست و نویسندهای توانا و قاضی عالیقدری بهشمار میرود، در صف مؤسسین و واضعین مکتبها مقام دارد و مکاتبی که او تأسیس نموده از لحاظ صراحت و روشنی و استحکام منطق و برهان و همچنین از لحاظ تمایل بارز آنها به ترقی و تجدد، امتیاز دارد(احمدیندوشن،1390،صص54-53).
لامنس، مستشرق معروف بلژیکی در وصف امام علی(علیهالسلام) چنین مینویسد:
برای عظمت علی(علیهالسلام) همین بس که تمام اخبار و تواریخ علمی اسلامی از او سرچشمه میگیرد. او حافظه و قوهی شگفتانگیزی داشته است. همهی علما و دانشمندان، اخبار احادیث خود را برای وثوق و اعتبار به او میرسانند. علمای اسلام از موافق و مخالف، از دوست و دشمن، مفتخرند که گفتار خود را به علی(علیهالسلام) مستند دارند، چون گفتار او حجیت قطعی داشت و او باب مدینهی علم بود و با روح کلی پیوستگی تام داشت(همان،ص54).
امام علی(علیهالسلام) در جهان بشریت چنان تحول علمی ایجاد کرده است که شعاع تأثیرات آن، روز به روز، رو به فزونی گذاشته، تا جاییکه هر قدر دانش گسترده و چراغ علم در جهان فروزانتر میشود، عظمت علمی آنحضرت نیز بیشتر جلوهگر میشود. امروز بشریت پس از چهارده قرن پیشرفت حیرتانگیز علمی، در مقابل رتبهی والای علمی و شئون فکری حضرت علی(علیهالسلام) قد خم میکند و حالت تواضع بهخود میگیرد(مصطفوینیا و فرخیان،1389،صص195-194).
5. نهادینهسازی فرهنگ سیاسی در سازش تاکتیکی امام علی(علیهالسلام)
محیط نظام ارزشی، جهتگیریهای مردم را نسبت به نهادها و ساختارها تعیین میکند و عملکردهای سیاسی نیز فرهنگ سیاسی جامعه را نشان میدهد. فرهنگ سیاسی عبارت است از انگارهها و ایستارها نسبت به اقتدار، مسئولیتهای حکومتی و الگوهای مربوط به جامعهپذیری سیاسی. جهتگیری افراد در مورد نحوهی کارکرد نظام سیاسی، ویژگیهای نخبگان سیاسی و مسائل جاری سیاسی ممکن است مثبت، منفی، و یا حالتی بین ایندو باشد. کیفیت این وضعیت که در شکلگیری منافع ملی نقش عمدهای دارد، به فرایند جامعهپذیری سیاسی بستگی دارد؛ یعنی فرایندی که به موجب آن افراد ضمن آشنایی با نظام سیاسی از طریق کسب اطلاعات و تجربیات، به وظایف، مسئولیتها، حقوق و نقشهای خویش در جامعه پی میبرند(قوام،1385،ص284).
سیاست انزوای امیرالمؤمنین علی(علیهالسلام)

مطلب مرتبط :   هیزم، آواز، ققنوس، ققنس، ایزدی