راه ( شاهنامه : 2 / 153 ) .
باز یا شاهین ، با ایزد موسیقی نیز ارتباط دارد ، چنان که در فرهنگ نفیسی ، به معنی « نَی » که چوپانان می نوازند نیز آمده است . کُنیه باز در کتابهای عربی« ابو الاشعث » ذکر شده است .
عقاب زرین ، از قدیم نشانه عَلَم ایرانیان بوده و در شاهنامه مکرر از درفش عقاب پیکر ایران یاد شده است . همین نقش بر پرچم روم هم دیده می شود . علامت کنونی دولت آلمان و روسیه قبل از انقلاب کبیر نیز عقاب بوده است ( یشتها : 1 / 40 ) .
در ادبیات دَری نیز عقاب ( شاهین ) به عنوان نشان قدرت و اقتدار و پادشاهی مشخص شده است و به خصوص چون پادشاهان از این پرنده به هنگام شکار نیز استفاده می کردند ، در فارسی کتابهای متعدد با عنوان « باز نامه » نیز تألیف شده اند . شعرای ایرانی هم با توجه به پیشینه باز داری و شِکَره داری و صید که تفننی خاص پادشاهان و بر خورداران بوده ، از مضمون اندیشی در اطراف این پرنده اساطیری غافل نمانده اند ، گو اینکه کمتر به جنبه های کهن و اساطیری آن توجه داشته اند .
شاه مرغان: شاهین . ( یاحقی ، 1388 ، 509 – 512 ) .
– شاهین و عقاب : اُزبیوس به نقل از فیلوس پیلبیوس ( 130 – 80 م ) می گوید : ” خداوند را سری است مانند سر شاهین ، اوست نخستین و فنا ناپذیر و جاودانی ، نه از کسی تولد یافت و نه چیزی است قابل تقسیم . بی مانند و بی نظیر است ، آفریننده کل چیزهای نیک است ، خود بهترین نیکی است ، فریفته نشود و خردمندترین خردمندان است ، اوست پدر نظم و آئین و عدالت ، کسی است که از خود تعلیم یافت . ساده و رسا و داناست . یگانه موجود قانون مقدس طبیعت است . ” هر چند در اوستا به جایی بر نمی خوریم که اهورامزدا به عقاب تشبیه شده باشد اما نظر به سایر اوصافی که فیلوس از اهورامزدا می شمارد از سر عقاب یک معنی مجازی بسیار عالی اراده کرده است ، و لابد مرغی که نقل می کند همان است که در اوستا سئن نامیده شده و در تفسیر پهلوی اوستا سیمرغ گریده است . ( اوشیدری ، 1378 ، 26 – 27 ) .
– شاهین : عقاب . شاهین در ایران قدیم مورد توجه بوده و مرغی خوش یمن و نیرومند شمرده می شده و به همین لحاظ در اوستا فر در پیکر مرغ وارغن ( شاهین ) جلوه گر شده است . این گونه تعبیرات در اوستا ارتباطی تام با خصلتهای نژاد ایرانی دارد . چون ایرانیان خود را توانا و دلیر و پهلوان می دانستند فَرّ ایزدی نیز در اوستا به صورت مرغ نیرومند و پر زوری به سوی ناموران آنان در پرواز بود . پرچم ایران نیز در قدیم نقش عقاب داشت . (همان منبع ، 345 ) .
3 – 5 – 11 نقش عقاب :
پرنده شاهین با سرنیم رخ و اندام تمام رخ ، بلافاصله مکتب و سبک حکاکی و حجاری هخامنشیان را به ذهن متبادر می کند . بنابر این می توان مهر را در دوره هخامنشی قرار داده ، آن را مظهر و نشانه رمزیِ قدرت و حکومت قلمداد کرد ، ولی سابقه گوهر تراشی و نقر مهره هایی به صورت کله قندی و مخروطی یا مدور سوراخدار در زمان ساسانیان شکوفا می شود . با اینکه در دوران اشکانیان ، این پرنده یکی از مظاهر و نشانه های سلطنت بوده و نقش آن در سکه های اشکانی بازیافته می شود ، ولی در دوره هخامنشیان نقش پرچم مخصوص شاهنشاهی را تشکیل می داده که عموماً در همین شکل و هیأت تمام رخ و سر نیمرخ است . در حالی که در دوره اشکانی و در اطراف سر برخی شاهان این سلسله به صورت سه ربعی نقش شده است .
نقش و سابقه عقاب در هر سه دوره هخامنشی ، پارت و ساسانی روی جام و سینی نقره ، پارچه و سکه زیاد است و از زمان مهاجرت ایرانیان اولیه به سرزمین ایران ، این نقش همواره یکی از علایم و نشانه های رمزی قدرت بوده است .
در سکه های ساتراپی هخامنشی ( آسیای صغیر 451 – 449 ق . م ) عقاب را با همین هیأت و سر نیمرخ و بدن تمام رخ ضرب کرده اند .
در قبرس و فنقیه ( 388 ق . م ) نیز سکه هایی که تحت تأثیر هنر یونان ضرب شده اند ، پرنده را به صورت کاملاً نیمرخ و در حال پرواز یا نشسته ضرب کرده اند .
لوحه ای گلی از تخت جمشید در موزه ایران باستان وجود دارد که عقاب را با سر نیمرخ و کالبد و اندام تمام رخ نشان می دهد . بالای سر عقاب قرص خورشید ترسیم شده و در پنجه های عقاب دو گوی قرار دارد . باستان شناسان با اشاره به این نقشه و گوشواره زرینی که از غرب آسیای صغیر کشف شده عقاب را در همین شکل با زرگری تجسم بخشیده اند ، معتقدند که کمبوجیه پس از سفر جنگی خود در مصر نقش این پرنده را که معروف به شاهین هوروس است و منسوب به خدایی است که مردم قدیم دره نیل به صورت شاهین آن را پرتش می کردند ، با خود به ایران آورد و آن را شعار حمایت الهی در امپراطوری هخامنشی قرار داد . بعدها نقش بالهای این شاهین در بالهای سمبلیک اهورمزدا به صورت علامتی رمزی و مذهبی در آمد . مفاهیم رمزی نقش اهورمزدا با گشادگی بالها در پهنه گیتی و نمادی از قدرت آسمانی و الوهیت بوده است .
در سکه های فرهاد چهارم و اُرُد ، این پرنده به صورت سه ربعی ضرب شده و در سکه های ساسانی و در تاج اردشیر اول ، در هیأت سه چهارم رخ است . در نقش جامهای نقره ساسانی هر جا که تجسم عقاب لازم می آمده نیز رعایت نقش سه بعدی بوده است . پرستش عقاب از روزگاران کهن در میانرودان نیز وجود داشت . آثار فرهنگی متعددی حاکی از این مقوله وجود دارند . سنت پرستش شیر نیز از قدیم با سنت پرستش عقاب در ارتباط بود . بعدها این دو گونه پرستش در هم آمیختند . تصاویر بدن شیر با سر عقاب و نیز تصویرهایی از سر انسان بر تن پرنده باقی است که همه نشانه هایی از اینگونه پرستشند .
در دوره اشکانیان نیز ارشک بر بعضی سکه ها ، عقاب و عصای سلطنت را به دست گرفته است . علامات رمزی دیگری از پرنده عقاب نیز بر سکه ها ضرب شده که هلال ماه و ستاره را نشان می دهد. صورت عقاب از رومیها و عقاب با بالهای گشاده از هخامنشی هاست . بر سکه های فرهاد پنجم ، عقاب نیمتاجی را به منقار خود گرفته بر سر پادشاه می نهد .
در دوره ساسانی حکاکی بر صفحه کوچک و محدود مهر و نگین مورد توجه و استقبال عامه مردم از بزرگ و کوچک ، پیشوایان مذهبی ، بازرگانان و اهل دیوان بوده است . ( کامبخش ، 1364 ، 276 – 278 ) .
3 – 5 – 12 نقش عقاب در دوره هخامنشیان :
در روزگار هخامنشیان برخی از حیوانات و پرندگان محترم شمرده می شدند . هنرمندان نقش آنها را سمبل قرار داده و روی دیواره کاخها و معابد ، به صورت نقش برجسته عرضه می کردند . علاوه بر آن ، این حیوانات و پرندگان مقدس را نیز از سنگ ، نقره ، طلا و مفرغ می ساختند . و با نقش برجسته آنها را روی آثار هنری خود ایجاد می کردند .
این حیوانات عبارت بودند از شیر ، گاو ، اسب ، بز و عقاب یا شاهین که غالباً تک تک و زمانی با هم در یک اثر هنری جلوه می کنند . این حیوانات بیشتر متناسب با هیکل طبیعی و در نقش واقعی خود ظاهر می شدند و گاهی نیز با هم ترکیب شده و سر یکی با بدن دیگری ، پیوند خورده است و موجودی عجیب الخلقه افسانه ای به وجود آورده اند …
شاهین را به خاطر بلند پروازیها ، چابکی ، تیز بینی و تیزچنگ بودنش ، دوست می داشتند و هنرمندان به همین مناسبت از این موجودات الهام می گرفتند ، الهامی آسمانی و خداپسندانه که رضایت خاطر آنها را فراهم می کرد و هدفشان را نیز روشن می ساخت .
شاهین الهام بخش اوج و ترقی آنها بود . آنها می خواستند همیشه در آسمانها سیر کنند و بالی شاهین وار ، دراز و قوی داشته باشند که شکست ناپذیر است و اقوام دیگر از داشتن آن محروم هستند . هخامنشیان شاهین را نشانه اقتدار ، توانایی ، مظهر جلال و عظمت می دانستند و پرستش این پرنده بزرگ و قوی را به فال نیک می گرفتند ، تا آنجا که « الیان » مورخ یونانی معتقد است که خاندان هخامنشی را عقاب پرورش داده است .
ابوریحان بیرونی در کتاب « التفهیم » و حکیم مؤمن تنکابنی در کتاب « تحفه المومنین » یاد آور شده اند که ” عقاب زرین ، علم ( پرچم ) ایران بود و سرلشکریان در روزگار هخامنشیان شاهین شهپر گشاده ای را سر نیزه بلندی بر می افراشتند . “
گزنفون ( مورخ یونانی ) در کورش نامه درباره جنگ کورش کوچک بر ضد برادرش اردشیر دوم هخامنشی می نویسد :
” درفش پادشاهی ، شاهین شهپر گشوده ای بود که از زر ساخته شده و بر روی نیزه ای بر افراشته بود . ”
وی در بخش دیگری از این کتاب می نویسد : ” هنگامیکه کورش از فارس لشکر آراسته و به جنگ آشور می رفت ، پدرش تا مرز فارس او را بدرقه کرد . در آنجا عقابی دید که پیشاپیش آنان در پرواز بود . پدر کورش آن را به فال نیک گرفته و یقین کرد که پسرش از این پیکار پیروز بر می گردد . “
هرودت ( مورخ یونانی ) نیز در تاریخ خود می نویسد : ” پیش از اینکه داریوش و شش تن همراهانش به گئوماتا ( اسمردیس غاصب ) حمله برند ، برخی از آنها دو دل بودند و خواستند پیکار را به تأخیر اندازند و با هم در گفتگو بودند که ناگاه دیدند هفت جفت عقاب ، دو جفت کرکس را دنبال می کنند . این پیش آمد را به فال نیک گرفته و نشان رستگاری دانستند آنگاه مصمم شدند و به شکست دادن آنان تمام شد . “
کنت کورث ( مورخ رومی ) نیز ، از عقاب زرینی که بالای گردونه داریوش سوم بوده یاد می کند . اوربیوس به نقل از فیلوس بیبلیوس از زبان زرتشت می گوید : ” خداوند را سری است مانند سر شاهین ، اوست نخستین و فنا ناپذیر و جاودانی ” . ممکن است تشبیه سر خدا به عقاب به خاطر هوش و نیرومندی عقاب بوده باشد .
از مورخین یونان که بگذریم فردوسی و سعدی نیز در این باره اشعاری دارند که نشان می دهد ، پرچم پیروزی باستانی ایران از یک مجسمه با نقش پرنده بزرگی تشکیل شده بود و آنها نام این پرنده را گاهی عقاب و زمانی همای ، یاد کرده اند و در حقیقت چون همای به مرغ سعادت معروف شده است ، می توان چنین پنداشت که همان شاهین قوی و پیروز است که پرنده مقدس و علم کشور باستانی ایران دوره هخامنشی بوده است .
درباره درفش کاویانی و درفش کیان و اختر کیان و به طور کلی درفش ، فردوسی طوسی یاد آور شده است :
درفشی عقابست با تیز چنگ / که زوبین کشد در قفا روز جنگ ( فردوسی ) .
در فینیقیه « بعل » یکی از خدایان ، گاهی به شکل عقاب در می آمد . از این دوره مجسمه ها ، نق

مطلب مرتبط :   عقاب، پرنده، قو، آسمان، شاهین
دسته بندی : علمی