و مبانی ارزشی حاکم بر جامعۀ ایرانی، مانعی جدی در فرآیند مدرن‌سازی این دوره به شمار می‌رفت. تمامی اصلاحات فرهنگی به منظور این بود که هویت جمعی جدیدی پدید آید و مبانی مشروعیت دولت مطلقه رضاشاه فراهم گردد که جوهر اصلی آن، تاکید بر ناسیونالیسم تجددگرا بود. هدف دولت نوگرا از تمدن جدید، فقط ظاهر بود نه شکوفایی اندیشه و فرهنگ. مخبرالسلطنه هدایت، که بیش از شش سال رئیس‌الوزرای رضاشاه بود، در خاطرات خود می‌نویسد: «در این اوقات (در سال‌های بعد از تصویب تغییر لباس در تاریخ دی‌ماه 1307.ش) روزی به شاه عرض کردم: تمدنی که آوازه‌اش عالم‌گیر است، دو تمدن است: یکی تظاهرات در بلوارها و دیگری تمدن ناشی از لابراتوارها؛ تمدنی که مفید است و قابل تقلید، تمدن ناشی از لابراتوارها و کتابخانه است. آثاری که بیشتر ظاهر شد تمدن بلوارها بود که به کار لاله‌زار می‌خورد و مردم بی‌بندوبار خواستار بودند.» ( مهدی‌قلی‌خان هدایت ، 1375 : 383)
تغییر پوشاک و کشف حجاب زنان از موضوعات مورد توجه دولت در فرآیند نوگرایی بود. سفر شاه به ترکیه در سال 1313.ش نیز در تثبیت باورهای قلبی او مبنی بر لزوم کشف حجاب بسیار موثر بود. اثر عمیقی که مشاهده وضع بانوان ترک بر روحیه رضاشاه گذاشت تا آن حد بود که وی خطاب به سفیرکبیر ایران در ترکیه گفت: «هنوز عقب هستیم و فورا باید با تمام قوا به پیشرفت سریع مردم، خصوصا زنان، اقدام کنیم.» (همان : 407)بدین‌ترتیب با ترجیح نظام سیاسی و حمایت نخبگان فکری، به اصلاحات غیربومی، که مبتنی بر الگوهای بیرونی بود، توجه بسیاری شد و در این رهگذر، ناسیونالیسم باستان‌گرا کارکرد ایدئولوژی حل بحران در دورۀ اصلاحات رضاشاهی را بر عهده گرفت. رضاخان‌می‌کوشید تا از نظر فرهنگی‌، مبانی‌جدیدی‌را برای‌انسجام‌ملّی‌فراهم‌کند. از ده‌ها سال‌قبل‌از آن‌، حرکتی‌را آخوندزاده‌آغاز کرده‌بود و آن‌زنده‌کردن‌ایران‌باستان‌بود. نوعی‌ملّی‌گرایی‌که‌قصد داشت‌ایران‌پیش‌از اسلام‌را که‌دیگر چیزی‌از آن‌باقی‌نمانده‌بود، احیا کند. (جعفریان :همان )
تجددگرایی و هویت ایرانی در زمان رضاخان برای ارج نهادن به سنتهای ملی و احیای فرهنگ باستانی، اقدامات زیر، صورت گرفت:
1ـ تشکیل انجمن آثار ملی: این انجمن که در سال 1312.ش با فکر تعمیر و ترمیم آثار باستانی و تاریخی، تاسیس شد، با راه اندازی اداره باستان شناسی در سراسر ایران، اقدامات خود را در این زمینه سامان داد. نخستین گام در این راه، ایجاد بنیاد آرامگاه فردوسی، شاعر حماسی ایران، تغییر شکل آرامگاه حافظ و ارائه طرحهای تازه برای سایر شاعران ملی ایران بود.(نوبخت ، 1346: 178)

2- برگزاری جشن هزاره فردوسی: با اتمام کار ساختمان آرامگاه فردوسی که توسط انجمن آثار ملی صورت گرفت، برای برگزاری بزرگداشت هزارمین سال سرودن شاهنامه و قدردانی از شاعر ملی ایران، از تعداد بسیاری از خاورشناسان، مورخان و شاعران سراسر جهان دعوت شد تا برای شرکت در جشن هزاره فردوسی به تهران بیایند و پس از تشکیل کنگره فردوسی، برای گشایش آرامگاه این شاعر نامدار به خراسان عزیمت کنند. این کنگره در دوازدهم مهر 1313 به ریاست نخست وزیر وقت تشکیل شد و تا بیستم مهر آن سال ادامه داشت. تکریم فردوسی، به دلیل علاقه رضاشاه به هنر و ادبیات ایرانی نبود؛ بلکه وی احیای سنتهای شاهنشاهی و ستایش از تمدن باستانی را برای شکل گیری هویت نوین ایرانی (هویت خالی از گرایشهای دینی) هدف گرفته بود. در کنار این اقدام، کنگره های بین المللی درباره هنر و باستان شناسی ایران برپا شدند و در آنها بیشترین توجه به آثار برجای مانده از تمدن ایران پیش از اسلام معطوف گردید.(همان :180)
3-کانون ایران باستان: در راستای ترویج گرایشهای ناسیونالیستی و باستان گرایی، شخصی به نام عبدالرحمن سیف آزاد در سال 1310.ش به ایران آمد و با یاری چند سرمایه دار زرتشتی و برای شناساندن بیشتر فرهنگ و تمدن باستانی ایران، «کانون ایران باستان» را تشکیل داد و از اول بهمن 1311.ش نیز هفته نامه رنگی «ایران باستان» را منتشر کرد. سرلوحه «ایران باستان» با نام «خدا ــ ایران» و با پیام «پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک» و تصویر «فروهر» و دو تصویر کوچک در دو سوی کلیشه ای از نقش داریوش بزرگ در تخت جمشید آراسته شده بود و غالبا یک صفحه بزرگ تاریخی، تمام صفحه اول را پر می کرد. در این هفته نامه مطالب مربوط به تاریخ و فرهنگ ایران دوره هخامنشی و ساسانی به چاپ می رسید.(صفایی ، 1373: 163)
4- فرهنگستان ایران: دکتر عیسی صدیق اعلم یکی از بنیانگذاران فرهنگستان ایران و مخبر کمیسیون بررسی اصلاحات اداری این فرهنگستان، در خاطرات خود، یکی از نتایج برگزاری جشن هزاره فردوسی را برانگیختن حس ملیت و غرور ملی به ویژه در جوانان می داند و در زمینه فرهنگستان، معتقد است: «جمعی بر آن شدند زبان رایج آن روز را فارسی خالص کنند و کلمات خارجی به ویژه عربی را خارج سازند و در این کار غلو کردند، تعصب نشان دادند و در مقالات و مکاتبات، وقتی معادلی برای کلمات عربی نمی یافتند، کلمات مهجور باستانی را با الفاظ ساختگی به کار می بردند. سرانجام فرهنگستان در سال 1314.ش برای سامان دادن به این تغییرات تاسیس شد.»از آن زمان که شاهنشاهی باستانی کشور ما بر افتاد،قوم غالب برای در هم شکستن پر و بال و از میان بردن ایستادگی مردم ایران ، زبان ملی ما را بر انداخت و زبان خویش را جایگزین آن ساخت.(نجفی ،1378 : 141)
درکل باید گفت برداشت رضاشاه و نخبگان پیرامون او از نوسازی، کاملا با روح شرایط اقلیمی ایران بیگانه بود و به همین علت، در عمل با تضادها و تناقضهای عمیق روبرو شد. رضاشاه، روح نوسازی را که بر کاستن از استبداد و خودکامگی و به رسمیت شناختن حقوق مردم مبتنی بود، درک نکرده بود و اصولا از نوسازی، برداشتی سطحی نگر داشت و ازاین رو صرفا به الگوگیری از ظواهر جوامع اروپایی، اکتفا می کرد. این برداشت در عمل با سنت گرایی حاکم بر جامعه ایران، به ویژه، عقاید مذهبی مردم و علمای دین در تضاد عمیق قرار داشت و طبعا واکنش مخالفت آمیز بسیاری از علما را برانگیخت؛ چنانکه مخالفت علما، شاخص تضاد تجدد و نوسازی با سنتهای دینی تلقی می شد.
ازسوی دیگر اقدامات تجددگرایانه رضاخان باعث گردید شکافهای اجتماعی و اقتصادی عمیق تری در جامعه ایجاد شوند. عواملی چون شهرنشینی و شکل گیری بورژوازی تجاری، ظهور کارمندان ارشد اداری و افسران عالی رتبه که حامل ارزشهای جدید بودند، در بروز این مساله، تاثیر عمده داشتند. همچنین سیاستهای تحمیلی رضاشاه، در تخته قاپوکردن (اسکان عشایر) به نتایج دلخواه منتهی نشد و نتوانست از شکافهای قومی کشور و قدرت نیروهای گریز از مرکز بکاهد. در مجموع می توان گفت رضاشاه نتوانست با ترکیب عناصر فرهنگ ملی، دینی و غربی، هویت ملی جدیدی را خلق کند که درنهایت به تعدیل شکاف و گسستهای مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی منجر شود، بلکه با برداشتی ظاهری و سطحی از نوسازی، افراط در ملی گرایی باستان گرایانه، ستیز کینه توزانه با مذهب و حاملان آن و نیز سرکوب گروههای قومی مختلف، اسباب عمیق تر شدن این شکافها را در درون جامعه ایران فراهم کرد. ( زهیری ،همان :145)
بنابراین‌از زمان‌رضاشاه‌به‌بعد شاهد شکل‌گیری‌طرح‌هویتی‌جدیدی‌هستیم‌که‌به‌عظمت‌گذشته‌ایران‌و باستان‌گرایی‌اصرار می‌ورزد و اسلام‌و اسلام‌گرایی ‌را عامل‌عقب‌افتادگی‌کشور ایران‌معرفی‌می‌کند. درواقع‌نوعی‌دین‌زدایی‌و دین‌ستیزی ‌از زمان‌رضاشاه‌باب‌شد و استمرار یافت‌. این‌در حالی‌است‌که‌عناصر مذهبی‌، به‌خصوص‌عناصر شیعی‌، آن‌چنان‌در تار و پود فرهنگ‌ایران‌جا گرفته‌که‌وقتی‌در معرض‌تهدید قرار گیرد، از خود مقاومت‌نشان‌می‌دهد. درواقع‌نقطه‌ضعف‌گفتمان ‌رضاخان‌برای‌هویت‌ایرانی‌تأکید زیاد بر روی‌باستان‌گرایی‌و بی‌اعتنایی‌به‌عناصرهویتی‌دیگری‌بود که‌می‌توانست‌به‌نحو احسن‌برای‌ایجاد یک‌هویت‌ملی‌بازشناسی ‌و بازترکیب‌شود.
در صفحات پیش اصلاحات و نوسازی فرهنگی رضاشاه را بر سه محور ناسیونالیسم ، باستان گرایی ، و تجدد گرایی مطرح کردیم . اما حال بهتر است بگوییم نوسازی فرهنگی رضاشاه بر سه محور ناسیونالیسم باستان گرا ، تجددگرایی و مذهب زدایی می چرخید .
با استقرار و تثبیت سلطنت پهلوی شاه به یاری تجددگرایان ــ که به قول “جان فوران”، سومین رکن سلطنت بودند . ( فوران ، 1377: 133) توانست فرایند نوسازی را در کشور به اجرا درآورد و بسیاری از نهادهای اجتماعی و سیاسی را دگرگون سازد. تا پیش از تاسیس سلسله پهلوی، نهادها و تاسیسات حقوقی و قضایی و نیز نهادهای مربوط به آموزش، تعلیم، تربیت، اسناد و املاک، عمدتا در اختیار روحانیت بودند. علاوه براین، بخش قابل توجهی از امور خصوصی و اجتماعی مردم به دلیل فقدان قانون و سیستم کارآمد اجتماعی، توسط روحانیون و در چارچوب قوانین شرع و فقه اسلامی اداره می شد. پادشاه نیز به عنوان «ظل الله» مشروعیت خود را از نهاد مذهب می گرفت و اساسا نوعی توازن قدرت میان مذهب و حکومت برقرار بود. روحانیت شیعه به عنوان حاملان دین، با برخورداری از قدرت فتوا و نفوذ اجتماعی قابل توجهی که داشتند، توانسته بودند در طول تاریخ، براساس قوانین شرع، به نوعی بر زندگی مردم و نیز بر روابط آنها با حکومت نظارت داشته باشند و دراین میان کم وبیش به عنوان نیروی بازدارنده و توازن بخش، عمل می کردند؛(کاظمی ، 1376: 99). چنانکه در صورت ابراز مخالفت و مقاومت از سوی آنان در مقابل سلطه و نفوذ فرهنگی غرب، حاکمان و استعمارگران ناگزیر می شدند دیدگاه روحانیت را نیز مورد توجه قرار دهند.
رضاشاه ازهمان ابتدا، هیچ علاقه ای به حضور روحانیت در عرصه سیاست نداشت؛ زیرا آنان را مانعی برای کوشش های اصلاح طلبانه خود به شمار می آورد؛ چراکه این اصلاحات غالبا در راستای تمرکزبخشیدن به قدرت دولت و نیز در راستای ایجاد دگرگونی های ناهنجار اجتماعی سیر می کرد. بااین همه وی در ابتدا علیرغم انتقادهایی که از سوی روحانیون به اقداماتش صورت می گرفت، با شکیبایی به جلب نظر رهبران مذهبی همت گمارد و با ارج نهادن ظاهری به مذهب، سعی داشت اعتماد روحانیت را به خود جلب کند و از اعتبار و حمایت آنان برای تثبیت حکومت خود بهره برداری به عمل آورد؛ ضمن آنکه باید گفت: بی تردید رضاخان در مقطع اولیه حکومت خود، با توجه به وجود شورشهای مختلف قومی و سیاسی در اکثر نقاط کشور، به نقش مذهب در ایجاد وحدت ملی آگاهی داشت و از آن بهره می جست. ویژگی ضدمذهبی نوسازی (تجدد) و گرایشات غیردینی آن، داعیه روحانیت را برای شرکت در حیات سیاسی برانگیخت و رفتارهای ضدشرعی دولت (مانند کشف حجاب،

مطلب مرتبط :   هرمنوتیک، هایدگر، دیلتای، تأویل، تاریخمندی

دسته بندی : علمی