بازارِ بیرون از شهر بنا نهاده می‌شد، که از آن میان مسجدِ شاوغر از شهرهای اسبیجاب. برخی از مسجدها نیز در کنار? میدان قرار گرفته بودند و در آنها به میدان باز می‌شد، مانند جامع بُشبُشان. همچنین جامع ورشتان از شهرهای اخسیتک (فرغانه) که یک در به میدان و دری دیگر به بازار داشت.390
تعداد مسجدها در شهرها، در یک نگاه توجه بیش‌تر مردم را به دین اسلام و اهتمام در ترویج آن، نشان می‌داد. گزارش‌های گوناگونی از تعداد مسجدها در برخی شهرها ارائه شده است. متأثر از گسترش فرقه‌های اسلامی از سد? سوم قمری به بعد، پیروان نحله‌های گوناگون برای خود مسجدهایی داشتند، چنان که به گفت? اصطخری، ابن حوقل و مؤلف حدود العالم، شهر بم در دور? سامانیان سه مسجد آدینه داشت: “روز آدینه در سه مسجد نماز آدینه کنند: در بازار مسجد خوارج و در [کوی] بزازان، مسجد اهل سنت و در قلع? شهر مسجدی دیگر بُوَد و بیت المال صدقات در مسجد آدینه دارند”.391 در شمارش تعداد مسجدهای شهرها، برخی از منابع ارقام اغراق‌آمیزی ارائه کرده‌اند. چنان که یعقوبی در البلدان دربار? شهر بغداد بیان می‌کند: “چهار هزار گذر و کوچه و جز آنچه بعدها مردم افزودند پانزده هزار مسجد و پنج هزار حمام بود”.392

بازار
پیشین? کاربرد واژ? بازار (وازار- واژار، باژار، واچار و…) در زبان‌های ایرانی از آن میان، فارسی میانه، زبان‌های ایرانی میان? شرقی، سغدی و در پیرامون آن در زبان‌های اردو و هندی (بازار- باجار)، نشان از پویایی و تداوم واژگانی و ماهیت بیش‌و‌کم یکسان آن تا به امروز دارد. کاربرد این واژه در متون دور? ساسانیان، از آن میان در سنگ‌نبشته‌ها گواه از سازمان یافتن این عنصر اقتصادی تا آن جا دارد که منصب بازاربد (بازاربذ) از دور? شاپور یکم ساسانی (کتیب? کعب? زرتشت، 262 م)، وجود داشته است و برخی آن را “معادل وزیر بازرگانی کنونی” دانسته‌اند..393
بی‌گمان در شهرهای کهن ایران تا روزگار هخامنشیان، بخشی از شهر به عنوان مرکز دادوستد نقش بازار را ایفا می‌کرده است، چنان که در برخی از کاوش‌های باستان‌شناسان، نشانه‌هایی از این گونه مراکز به دست آمده است.394 با این همه از آن جا که روستاها نقش تولیدی خود را همواره در برابر شهر حفظ کرده و از دیگر سو، شهر خاستگاه گروه‌های پیشه‌وری و صاحبانِ حرفه‌ها بوده است، نمی‌‌توان بازار را در شهرهای کهن معطوف به بخشی خاص از شهر کرد. بلکه ممکن بود در میان? روستا و شهر و یا برحسب ضرورت، مکان‌هایی موقتی نقش بازار را ایفا کننند. از دور? هخامنشیان که ساختار شهرها در تحولات نوینی از دادوستدهای گسترده میان شهرها و بخش‌های گوناگون آن شاهنشاهی قرار گرفت، همزمان با توجه به ساخت جاده‌های جدید (اگرچه با کاربرد سیاسی)، بازار نیز در شهرها به گونه‌ای در مکان‌های دائمی شکل گرفت. اگرچه آگاهی‌های چندی از این مسئله در دست نیست اما جای این گونه پرسش‌ها باقی می‌ماند که آیا می‌توان برای شهرهای ثروتمند آن دوره مکانی به عنوان بازار فرض نکرد و دیگر آن که شکوفایی صنایع گوناگون در آن دوره که در پلکان‌های آپادانای پارسه (تخت جمشید) نمادهای آن را می‌توان مشاهده کرد، تنها در راستای اهداف سیاسی برای هدیه دادن بوده است؟ و سه دیگر آن که تولیدات گوناگون شهرها و ساتراپ‌نشین‌های آن دوره در چه مکانی از شهر عرضه یا برخی از آنها (مانند صنایع فلزی زرین، سیمین، ابزارهای جنگی و…) تولید می‌شده‌اند؟ از این رو بایستی این نظر را مورد تردید قرار داد که پیش از روزگار ساسانیان تنها شهرهای بندری صاحب بازار بوده‌اند و در دیگر شهرها بازار شکل نهایی خود را بازنیافته بود.395 متناسب با تحولات شهری از دور? سلوکیان و در پیوند با راه‌های تجاری بازار در شهرها نقش مهم‌تری یافت و بازارهای شهری و روستایی با کارکردهای خاص خود رو به توسعه گذاشتند و این امر به صورت دستاوردی جدی در شهرهای روزگار پارتیان به سرانجام رسید. با این همه این نظر نیز جای تأمل دارد که بازار در ساخت شهرها، شکل نهایی خود را از دور? ساسانیان بازیافت،396 زیرا متناسب با نقش راه‌های تجاری به ویژه در دور? پارتیان، بایستی بازار نقش کلیدی داشته باشد، وگرنه بازرگانی در میان شهرهای گوناگون نمی‌توانست در گردش باشد.
نکت? مهم دربار? بازار در دور? ساسانیان آن است که به تأثیر از تجربه‌های دور? پارتیان و قرار گرفتن شهرها در محدوده‌ای خاص از منطق? شهری (شهر و روستاها و پیرامون آن)، متناسب با ساختار اجتماعی و نظام طبقاتی آن دوره در شهر و روستا ویژگی‌هایی خاص هر مکان به دست آورد. چنان که برخلاف نظرات پیش‌گفت? شهرپژوهان، بر این نکته به درستی اذعان کرده‌اند که بازار در میان شارستان و ربض پیوند برقرار می‌کرد397 و از این رو ناگفته پیداست که می‌توانست در پیوند میان گروه‌های اجتماعی، از جمله در ساختار جامع? طبقاتی ساسانی، میانِ فرودستان و بالادستانِ جامعه نقش مهمی ایفا کند که این امر را در برخی از روایت های منتسب به آن دوره مانند داستان کفشگر و خسرو انوشیروان به خوبی می‌توان جستجو کرد.
از دور? ساسانیان آگاهی‌هایی در دست است مطابق با آنها، شاکل? بازار را می‌توان بازشناسی کرد. ترتیب و آرایش خاص فضایی اجزاء به هم پیوست? بازار، تقسیم‌بندی مشاغل و اصناف و سازماندهی اقتصادی مهم‌ترین ویژگی و میراثی بود که از بازار در اواخر دور? ساسانی به صورت مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته به دور? اسلامی منتقل شدند.398 در دور? ساسانیان، همزمان با شکل‌گیری شهرهای جدید، تقسیم کار اجتماعی عمیق‌تر شد تا آن جا که تولید پیشه‌وران از تولید کشاورزان تفکیک و حتی این امر در ساختار طبقاتی این دو گروه که در رست? واستریوشان قرار می‌گرفتند به گونه‌ای محسوس بود. در نتیج? این مسئله، پیشه‌وران نیز در دو گروه پیشه‌وران شهری و پیشه‌وران روستایی تقسیم شدند. وابستگی به زمین برای تأمین معاش یا مازاد تولید و کسب درآمد، همچنین انجام برخی امور صنعتی در حرفه‌های روستایی ویژگی بارز کشاورزانِ پیشه‌ور بود.399
در دور? ساسانیان رئیس صنعتگران و پیشه‌وران هوتُخشبد خوانده می‌شد.400 وجود این منصب بیان‌کنند? گستردگی و تنوع گروه‌های پیشه‌ور در دور? ساسانیان است. پیشه‌وران، صنعتگران، بازرگانان و کشاورزان طبق? چهارم جامع? ایران در دور? ساسانی را دربرمی‌گرفتند که در نام? تنسر مهنه خوانده شده‌اند.401
چنان که در توضیح پیرامون شارستان بیان شد، در دوران اسلامی متأثر از دور? ساسانیان بازار در دو بخش شهر، شارستان و ربض گسترش یافت و از آن جا که ربض در برابر شارستان رشد و توسع? بیش‌تری داشت، بازارهای ربض شهرها نیز گسترش قابل تأملی یافتند، چنان که در برخی از شهرها، بازار ربض اهمیت بیش‌تری نسبت به بازار شارستان داشت. برخی در ارائ? تعریف از شهرهای اسلامی برخورداری شهر از بازار و برخی دیگر مسجد جامع را ملاک دانسته‌اند.402 با این همه همبستگی این دو عنصر اصلی در شهرهای اسلامی، همواره بر فعالیت های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شهرها تأثیر مستقیم داشته است. در فصل یکم از بخش دوم از این پژوهش در بررسی نقش شهرها و راه‌ها در ساختار اقتصادی دوره سامانیان، جایگاه شهرها در عرصه راه‌های تجاری و نقش مبادلات پولی سامانیان توضیح داده شده است. اما آنچه در پیوند میان بازار و دیگر فضاهای عمومی شهرها قابل تأمل است، قرار گرفتن بازار در حلقه فضایی مجموعه‌ای از بناها است که برخی از آنها به تأثیر از بازار پدید آمدند و برخی دیگر بستر تشکیل بازار را فراهم آوردند، که از آن میان است دروازه، میدان و مسجد.403

مطلب مرتبط :   خشونت، سازمان‌های، فعالیت‌های، حکومت، آن‌ها

میدان:
در شهرهای باستانی ایران، فضاهایی وجود داشته که در نقش میدان جزو کهن‌‌ترین عناصر کالبدی شهر به شمار می‌رفتند، اما از آن جا که بیش‌تر کارکرد سیاسی و اداری داشته‌اند، در پیوند با سازه‌های حکومتی مانند ارگ مورد توجه قرار گرفتند نه به عنوان جایی که محل گردهم‌آیی گروه‌های مختلف اجتماعی باشند یا به مانند نقش میدان در شهرهای یونانی و رومی‌، شهروندان در مناسبت‌ها و رویدادهای گوناگون در آن اجتماع کنند.404 در شهر عیلامی‌دوراونتاش، میدان همان فضای حکومتی میان معبد (زیگورات) اونتاش گال و بخش‌های دیگر شهر بود.405 در شهرهای دور? ماد، هخامنشی، سلوکی، پارتی و ساسانی، میدان در واقع رزم گاهِ سپاهیان و محل گردهمایی آنها را تشکیل می‌داد. با این همه از دور? سلوکیان میدان کارکردهای دیگری نیز داشت که به تدریج مؤسسات حکومتی در پیرامون آن گسترش یافتند و این امر به ویژه از دور? پارتیان با تأسیس گِردشهرها، چنان که بیان شد، توسع? چشمگیر داشت. در شهرهای دایره‌ای دور? ساسانی نیز میدان در مرکز شهر و محل ساخت و ساز بناهای حکومتی، آتشکده و مؤسسات حکومتی بود. گِردشهر گور (فیروزآباد= اردشیرخوره) نمونه‌ای بارز از نقش میدان در کالبد شهر را نشان می‌دهد. میدان شهر در واقع پیرامون برجی بلند را تشکیل می‌داد که اصطخری آن را “کیاخره” نامیده است. آنچه وی از آن به نام طربال (در عربی) یاد کرده و ابن بلخی آن را “ایران گرده” نامیده است406 در واقع حلقه‌ای بوده از بنای دایره‌وار در مرکز شهر. پیرامون کیاخره که در واقع مناره‌ای یادمانی از آتشکده به شمار می‌آمد بناهای حکومتی و از آن پس خانه‌های بزرگان و واسپوهران، سپاهیان و موبدان قرار می‌گرفت. میدان در این شهر حلق? مرکزی و در واقع مرکز ثقل سیاسی- اداری- دینی آن را تشکیل می‌داد.407
در دور? اسلامی ‌نیز بغداد به مانند شهر گور (اردشیرخوره)، میدانی در مرکز داشت که مجموع? دستگاه خلیف? عباسی و بناهای مرتبط با آن را در بر گرفته بود و گرد این بناها میدان حد‌فاصل ساختمان‌های حکومتی خلافت و دیگر ساختمان‌های عمّال سیاسی- اداری- دینی بود.408 دو نمونه از مشهورترین میدان‌ها در سده‌های نخستین اسلامی که البته از دور? باستان بر جای ماندند و حتی تا به امروز نام و نشان خود را حفظ کرده‌اند، به نام ریگستان (سهله)409 در شهرهای سمرقند و بخارا است. دربار? این دو میدان توصیف‌های بسیاری در منابع تاریخی و تاریخ‌های محلی این دو شهر ارائه شده است.410 میدان ریگستانِ بخارا در دور? سامانیان نقش مهمی در ربضِ این شهر به دست ‌آورد. چنان که دیوانخانه‌های سامانی، کاخ‌ها و کوشک‌های امیران، وزیران، سرداران و … در بخش غربی آن و در کنار کهندژ بنا ‌شدند. این میدان عرص? حضور مردم و سپاهیان در زمان‌هایی بود که امیر سامانی فرمان‌های حکومتی را به آنان ابلاغ یا به امور و خواسته‌های آنان رسیدگی می‌کرد.چنان که خواجه‌نظام‌الملک در این باره روایتی قابل تأمل بیان کرده است:
” و هم این

مطلب مرتبط :   هرمس، هرمسی، حکمت، طباع، سهروردی
دسته بندی : علمی