کردند.
حوزه‌ی حدیث در میان زیدیه، بدون تردید میراثی گران‌بها دارد؛ چرا که از طرفی زیدیان به منبع جوشان علوم اهل‌بیت متّصل بوده‌اند و به صورتی ویژه اشتراکات امامیه و زیدیه در آن بسیار است و از طرف دیگر به دلیل نزدیک بودن به اهل‌سنّت ـ حداقل در برخی مقاطع ـ به میراث حدیثی آنان نیز نظر داشته‌اند. از همین‌رو حدیث زیدیه قابل توجه و مراجعه‌ی دقیق است و از رهگذر آن می‌توان به مطالعه‌ی تطبیقی حدیث به ویژه در بخش مشترک میان امامیه و زیدیه پرداخت. برخی از این اشتراکات عبارتند از:
1ـ احادیث نبوی بسیاری که از طرق زیدیه نقل شده است و می‌تواند برای ما راهگشا باشد.
2ـ احادیثی از ائمه‌ی اطهار (اثنا عشر) که زیدیه آن را روایت کرده‌اند.
3ـ احادیث بسیاری که زیدیه در خصوصِ فضایل و مناقب اهل‌بیت به ویژه امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت کرده‌اند.
1-4-1-1. فهرست مهمترین آثار حدیثی زیدیه تا قرن پنجم
با توجه به توضیحات بیان شده و بیان وجه اهمیّت حدیث زیدیه، خوب است که نگاهی گذرا به مهمترین کتب حدیث نزد زیدیه بپردازیم.( )
1ـ مجموعه‌ی امام زیدبن علی
به اعتقاد زیدیه اوّلین کسی که به جمع‌آوری کتاب حدیثی در زمینه‌ی فقه اقدام کرد، زیدبن علی بود. این رساله امروزه تحت عنوان «مسند امام زیدبن علی» شهرت یافته است. مسند امام زید در واقع مجموعه‌ای حدیثی است که اغلب احادیث آن در ابواب مختلف فقه است. تنها راوی این مجموعه از زیدبن علی، ابوخالد واسطی از معاصران و پیروان زیدبن علی است، به همین دلیل برخی بر آن ایراد گرفته‌اند؛ هر چند زیدیه کوشیده‌اند اشکال در وثاقت ابوخالد و تنها بودنش در روایات مسند را پاسخ گویند. این کتاب مهم‌ترین، صحیح‌ترین و قدیمی‌ترین مجموعه‌ی حدیثی زیدیه است. تعداد احادیث موجود در این کتاب 687 حدیث است که اغلب آن‌ها از پیامبر (صلی الله علیه و آله) روایت شده است. زید این احادیث را از پدرش امام زین‌العابدین (علیه‌ السلام) و ایشان از پدر خود اباعبدالله حسین (علیه‌ السلام) و آن حضرت از پدر بزرگوارش امیرالمؤمنین علی (علیه‌ السلام) نقل کرده است. بخش فقهی مسند با 597 حدیث، دارای 14 بخش است که به ترتیب عبارتند از: طهاره، صلاه، جنائز، زکاه، صیام، حج، بیوع، شرکه، شهادات، نکاح، طلاق، حدود، سیر، فرائض و به دنبال آن سایر احادیث (نود حدیث) با موضوعاتی اغلب اخلاقی و اعتقادی قرار گرفته است. مسند امام زید در طول تاریخ مورد توجّه و اعتنای بسیاری از عالمان و شخصیت‌های زیدی قرار گرفته است و آنان به شرح و تعلیق این کتاب پرداخته‌اند. از جمله¬ی این شروح می¬توان به «الروض‌ النضیر» تألیف قاضی حسین‌بن احمد سیاغی اشاره کرد.
از زیدبن علی تألیفاتی دیگر نیز به یادگار مانده که تا کنون اغلب آن‌ها به چاپ رسیده است. از میان آن‌ها باید از «تفسیر غریب ‌القرآن» و «مجموع کتب و رسائل الامام زیدبن علی» نام برد. اثر دوم شامل 10 کتاب و رساله و مجموعه‌ای از دعاها، اشعار، فتواها، خطبه‌ها و سخنان زیدبن علی می¬باشد.
2ـ مسند امام علی‌بن موسی‌الرضا (علیه السلام)
این مسند به مسند امام زیدبن علی در دو چاپ اول و دومش ملحق شده است. در رابطه با این کتاب در فصل چهارم و ذیل عنوان مصادر هارونی در «تیسیر المطالب» به بحث خواهیم نشست.
3ـ کتاب‌های محدّث حافظ احمدبن سعید کوفی معروف به ابن‌عقده (متولد 232ق)
ابن عقده از راویان مشترک میان امامیه و زیدیه است( ) اما علیرغم شهرت او، در مذهبش اتفاق نظر وجود ندارد. برخی او را اثنی‌عشری شمرده¬اند و برخی دیگر از او به عنوان زیدی جارودی یاد می‌کنند: در میان بزرگان رجال امامیه چون کشّی، نجاشی، طوسی این‌گونه شهرت یافته که ابن‌عقده جارودی مذهب بوده است. در حقیقت در میان رجال امامیه اولین کسانی که وی را به این مذهب متّصف کرده‌اند عالمان سده‌ی سوم تا پنجم بوده‌اند، اما باید گفت که هیچ‌یک از معاصران ابن‌عقده در باب مذهب وی هیچ اظهار نظری ننموده‌اند. نجاشی نخستین کسی است که اذعان به جارودی بودن وی دارد. از آن‌جا که خود نجاشی در ذکر مذهب او، اشاره‌ای به نقل دیگران نداشته است، می‌توان گفت که ایشان خود از روی قرائنی همچون نقل از اساتید زیدی و نقل زیدیان از ایشان و یا شاید از روی برخی منقولات به این نکته دست یافته‌ باشد. در مقابل یکی از رجالیون متأخّر به نام علامه شوشتری معتقد است که ابن‌عقده امامی مذهب بوده است. ایشان با استناد به دو روایت ابن‌عقده از امام صادق (علیه‌ السلام) و نیز تألیف کتاب «الولایه» در باب حدیث غدیر خم، نتیجه می‌گیرد که بعید است چنین شخصیتی زیدی جارودی مذهب باشد.
در هر حال زیدیان این شخصیت را هم‌کیش و مذهب خود می‌شمارند و در زمره¬ی حفّاظ( ) زیدی از او یاد می‌کنند. سید علامه صارم‌الدین الوزیر یکی از علمای زیدیه درباره‌ی او می‌نویسد: «ابن‌عقده حدود 600 کتاب به نگارش درآورد و از 300000 حدیث که عمده‌ی آن‌ها از اهل‌بیت بود، آگاهی کامل داشت. وی 100000 حدیث را با سلسله اسنادش حفظ بود.»
منصور بالله عبدالله‌بن حمزه یکی از امامان زیدی نیز درباره‌ی وی می‌گوید: «ابن‌عقده کتابی در زمینه‌ی حدیث غدیر تألیف کرد و برای این حدیث بیشتر از صد طریق ذکر کرده است که از مهم‌ترین کتاب‌های وی محسوب می‌شود. از دیگر کتب او می‌توان به طرق حدیث رایه، طریق حدیث شوری، طرق حدیث الطائر، طرق حدیث الکوفه، فضائل امام علی (علیه السلام) و کتاب السنن اشاره کرد».
4ـ امالی احمدبن عیسی‌بن زید (متوفی 247ق)
احمدبن عیسی‌بن زید از عالمان اهل‌بیت و شخصیت‌های برجسته‌ی زیدیه محسوب می‌شود. وی در سال 157ق به دنیا آمد و همزمان با خلافت هارون‌الرشید در مدینه می‌زیسته و فعالیت‌های مبارزاتی داشته است. به همین دلیل به دستور هارون مدتی زندانی بوده و پس از رهایی از زندان تا زمان وفاتش در خفا به سر برده است. امالی احمدبن عیسی را محمدبن منصور مرادی کوفی به قصد جمع‌آوری روایات اهل‌بیت، از احمدبن عیسی روایت کرده است. وی تألیفات بسیاری داشته تا آنجا که ابوعبدالله علوی می‌گوید: «در تألیف الجامع الکافی بیش از 30 کتاب محمدبن منصور مورد استفاده‌ی او بوده است.» این کتاب برای زیدیه ارزش زیادی دارد و اساس دانش زیدیه و چکیده‌ی کتاب‌های آنان دانسته شده است که بالغ بر 2790 حدیث دارد. موضوع این احادیث عمدتاً فقهی است؛ هر چند در پایان کتاب چند باب در عقاید و اخلاق نیز به چشم می‌خورد.
5ـ روایات امام قاسم‌بن ابراهیم (متوفی 246ق) در کتابهای «الفرائض و السنن»، «المناسک»، «صلاه الیوم و اللیله»، «مسائل جهشیار»، «مسائل الکلاری»، «مسائل النیروسی» و همچنین روایاتی که در کتاب «اصول الدین» شریف مرتضی از او نقل شده است. این روایات پیرامون مسائل فقهی و اعتقادی است.
6ـ مُسند حِبَری
این کتاب به حسین‌بن حکم‌بن مسلم حبری وشّاء کوفی (متوفی 286ق) منتسب است. البته آنچه که اکنون در اختیار ماست، متن کامل این مسند نیست بلکه تنها بازسازی آن است. یعنی جمع‌آوری حدود شصت و یک حدیث از روایات پراکنده‌ی حبری از کتاب‌های مختلف است. در این مسند 14 حدیث از امام علی (علیه السلام)، دو حدیث از فاطمه‌ی زهرا (سلام الله علیها)، یک حدیث از امام حسن (علیه السلام)، یک حدیث از امام زین‌العابدین (علیه السلام)، دو حدیث از امام باقر (علیه السلام)، یک حدیث از امام صادق (علیه السلام)، یک حدیث از امام جواد (علیه السلام)، یک حدیث از زیدبن علی و یک حدیث از فاطمه بنت علی دیده می‌شود که در مجموع 24حدیث مستند به اهل‌بیت را تشکیل می‌دهد. پس از آن نیز احادیث مستند به دیگر صحابه و تابعان ذکر شده است. مسند حبری برای اولین بار سال 1413ق و در 111 صفحه، در بخش «مَن ذخائر التراث» مجله‌ی تراثنا، شماره‌ی 33ـ 32 سال هشتم شماره‌ی 4ـ 3 به چاپ رسیده است.
از حسین‌بن حکم حبری در تفسیر نیز کتابی به یادگار مانده که با عنوان تفسیر الحبری یا «ما نزل مِن القرآن فی اهل‌البیت» منتشر شده است.
7ـ کتاب الذکر محمدبن منصور مرادی (متوفی 290ق)
محمد¬بن منصور همان گردآورنده‌ی احادیث امالی احمدبن عیسی است. در این کتاب علاوه بر آیاتی چند از قرآن مجید (25 آیه)، روایات و سخنان بزرگان درباره‌‌ی دعا و ذکر جمع‌آوری شده است. این کتاب 536 روایت دارد که شامل 297 حدیث نبوی، 37 حدیث از دیگر انبیا، 26 حدیث از امام علی (علیه السلام) و 182 روایت از دیگران در17 باب نقل شده است.
8ـ روایات امام هادی الی الحق (متوفی 298ق) در «الأحکام»، «المنتخب و الفنون» و «المجموعه الفاخره» که شامل روایات فقهی و اعتقادی است. از دیگر کتب او می‌توان به «دُرَرُ الاحادیث النبویه بالاَسانید الیحیویه» اشاره کرد. این کتاب مجموعه‌ای از احادیث مورد روایت اوست که به وسیله‌ی قاضی ابونجم عبدالله‌بن محمد گردآوری شده است. این کتاب از جمله کتب معتبر حدیث زیدیه است که در مدارس علوم دینی آنان تدریس می‌شود و در برگیرنده‌ی اغلب احادیثی است که امام هادی در کتاب «الأحکام» آن‌ها را ذکر کرده است. کتاب دُرر دارای 20 باب است که برخی عناوین آن‌ها عبارت است از زهد، محاسن اخلاق، فضیلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت و شیعیان، طهارت، زکاه، تجارت و…. در خاتمه‌ی کتاب نیز دو روایت دیگر از امام هادی در فضیلت اهل‌بیت آمده است.
9ـ امالی ناصر اطروش (متوفی 304ق) که اکثر احادیثش در فضائل اهل‌بیت است و نیز روایات ناصر در کتاب «البساط».
10ـ مناقب الامام أمیرالمؤمنین (علیه السلام) از محمدبن سلیمان کوفی (متوفی 322ق)
محمد¬بن سلیمان عالمی مجاهد بوده است که با عناوین حافظ و محدّث از او یاد می‌شود. او در کوفه به دنیا آمد و در همان جا از محضر بزرگانی همچون محمدبن منصور مرادی کسب علم و دانش کرد. در زمانی که هادی الی الحق دولت خود را در یمن بنیان می‌نهاد، او نیز به یمن رفت و مورد احترام هادی قرار گرفت و از سوی او متولّی منصب قضاوت شد. در زمان حاکمیت دو فرزند او نیز، عهده‌دار همین منصب بود تا در نهایت در سال 322ق درگذشت. این کتاب دربرگیرنده‌ی بیش از 3000 حدیث مسند در فضائل امام علی (علیه‌ السلام) است ولی از تبویب منظّمی برخوردار نیست. اکثر رجال این احادیث را رجال صحاح شش گانه‌ی اهل‌سنت تشکیل می‌دهد. از دیگر آثار منتشر شده از محمدبن سلیمان، مجموعه سؤالات فقهی او از امام هادی و جواب آن‌هاست که در قالب دو کتاب «المنتخب» و «الفنون» گردآوری شده است.
11ـ شرح الأحکام امام ابوالعباس احمدبن ابراهیم حسنی (متوفی 353ق). در ادامه به صورت مفصل به این شخصیت و کتاب او خواهیم پرداخت.
12ـ آثار امام مؤیّد بالله احمدبن حسین هارونی (متوفی 411ق)
شرح حال این امام

  • 5
مطلب مرتبط :   عنایت، حدوث، حادث، ذات، تعالی
دسته بندی : علمی