در مسیر کسب تجربه مواجه میشوند(باریکانی، 1387: 192-193).
نوجوانان و جوانان به اندازهی بزرگسالان بهداشت و سلامتی را موضوع مهمی در زندگی قلمداد نمیکنند. این گروه اغلب رفتارهایی انجام میدهند که معمولاً آنها را در معرض بیماریهای تهدید کنندهی زندگی قرار میدهند(سلیمانی نیا، 1386: 74). به همین دلیل، بزرگترین و شایعترین علل مرگ نوجوانان و جوانان انجام رفتارهای پرخطری مانند رانندگی پرخطر، خودکشی، سوء مصرف مواد و الکل و شرکت در فعالیتهای پرخاشگرانه میباشد. براساس بررسیهای مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای22 آمریکا(2010)، شش رفتار پرخطر شامل صدمات عمدی و غیرعمدی، سیگار کشیدن، استفاده از الکل و مواد مخدر، رفتارهای جنسی، تغذیهی نامناسب و عدم فعالیت جسمانی باعث مرگ و میر جوانان و نوجوانان میشوند. همچنین، مطابق با آمار سازمان پزشکی قانونی شایعترین علل مرگ جوانان و نوجوانان زیر 25 سال در ایران، در مرتبهی اول تصادفات رانندگی و سپس به ترتیب مسمومیتهای ناشی از الکل، مواد مخدر، خودکشی و در نهایت بیماری سرطان بوده است. آمار به دست آمده در رابطه با روسپیگری نیز نشان میدهد که 50 درصد از زنان روسپی ارجاع شده به مراکز بازپروری، جزء گروه سنی 15 تا 24 ساله و 24 درصد از گروه سنی 20 تا 24 ساله بودهاند(گرمارودی و همکاران، 1388: 14).
بسیاری از رفتارهای پرخطر مانند سیگار، الکل، مواد مخدر و روابط جنسی نامطمئن در سنین نوجوانی و جوانی اتفاق میافتد. مطالعات نشان دادند که اغلب رفتارهای پرخطر مانند مصرف سیگار، الکل، مواد و رفتارهای جنسی نامطمئن در سنین قبل از 18 سالگی شروع میشوند(برگمن و اسکات23، 2001). در ایران اکثر موارد بی مبالاتی جنسی(6/55 درصد) در سنین 16 تا 21 سالگی رخ میدهند. میانگین سن شروع سیگار در ایران 6/16 سال بوده و بالاترین نسبت معتادان کشور (7/45 درصد) در فاصلهی 17 تا 22 سال مصرف مواد را آغاز کردهاند(زاده محمدی و احمدآبادی، 1387: 89).
وقوع رفتارهای پرخطر در سنین نوجوانی و جوانی و شیوع آنها در بین جوانان ناشی از عوامل اجتماعی متعددی میباشد. یکی از این موارد، مهارتهای اجتماعی و ارتباطی است. امروزه داشتن مهارتهای اجتماعی و ارتباطی رکن لازم و اساسی زندگی اجتماعی بوده و بهره مندی از آن میتواند نقش مهمی در بازدارندگی24 رفتارهای پرخطر به ویژه در بین جوانان داشته باشد زیرا دورهی جوانی یک دورهی گذار و همراه با بحرانهای مختلفی است.
مهارت اجتماعی25 عبارت است از رفتارهای انطباقی آموخته شده که فرد را قادر میسازد با افراد مختلف روابط متقابل داشته باشد، واکنشهای مثبت بروز دهد و از رفتارهایی که پیامد منفی دارد، اجتناب نماید(کارتلج و میلبرن26، 1369). مهارتهای اجتماعی رفتارهایی هستند که تحول آنها میتواند بر روابط بین افراد از یک سو و بهداشت روانی آنان و نیز عملکرد مفید در اجتماع از سوی دیگر، مؤثر باشد(ماتسون27، 1990؛ به نقل از حسین چاری و دلاورپور، 1385: 126). در واقع، کسی دارای مهارت اجتماعی است که با دیگران طوری رفتار کند که بتواند به حقوق، الزامات، رضایت خاطر و انجام وظایف خود در حد معقولی نایل آید، بدون آن که حقوق، الزامات، رضایت خاطر یا وظایف دیگران را نادیده بگیرد و در عین حال مبادلهای آزاد با دیگران داشته باشد(فیلیپس28، 1978؛ به نقل از فاتحی زاده و همکاران، 1384). از نظر هارجی29، مهارت اجتماعی عبارت است از مجموعه ای از رفتارهای هدفمند، به هم مرتبط و متناسب با وضعیت که آموختنی بوده و تحت کنترل فرد می باشند(هارجی و همکاران، 1392: 13). ضعف در مهارتهای اجتماعی موجب بروز رفتارهایی مانند بزهکاری، ناسازگاری، افت تحصیلی(نصر اصفهانی و همکاران، 1383)، مصرف مواد و اعتیاد(قاسم زاده و همکاران، 1386) میگردد. دارا بودن مهارتهای اجتماعی و ارتباطی زمینهی مشارکت فعال فرد در اجتماع را فراهم نموده و باعث میشود وی در رویارویی با وضعیتهای دشوار اجتماعی واقعی، واکنشهای اجتماعی مؤثری از خود بروز دهد. در واقع، داشتن مهارتهای اجتماعی، تواناییهای بالقوهی فرد را به بالفعل تبدیل میکند و برای ایجاد، حفظ و سازماندهی یک رابطهی انسانی ضروری میباشد.
مهارتهای اجتماعی بسیار متنوع بوده و تقسیمبندی واحدی دربارهی آنها وجود ندارد. فتحی و همکاران(1384) آنها را در نه دسته تقسیم بندی کردهاند. این ابعاد نه گانه به این شرح میباشند: مهارتهای ارتباطی، مهارتهای جرأت ورزی، مهارتهای مربوط به پرورش حس همکاری، مسؤولیت پذیری و نوع دوستی، مهارتهای خودگردانی، مهارتهای درک اجتماعی و شناسایی ارزشهای جامعه، مهارتهای مربوط به قوانین اجتماعی، مهارتهای شغل یابی و حفظ شغل، مهارتهای گذران اوقات فراغت و مهارتهای مقابلهای.
مهارتهای ارتباطی30 در برخی از تقسیم بندیها زیرمجموعهی مهارتهای اجتماعی قلمداد شدهاند(فتحی و همکاران، 1384)، اما در این پژوهش جداگانه در نظر گرفته شده است. مهارتهای ارتباطی بخشی از مهارتهای زندگی هستند و توانایی و ظرفیت ایجاد ارتباط، منجر به موفقیت در زندگی میشود(حسین چاری و دلاورپور، 1385: 126).
مهارتهای ارتباطی به طور کلی مربوط به فرآیند برقراری ارتباط میان حداقل دو نفر است و به مجموعه رفتارهایی اطلاق میشوند که به انسان کمک میکنند تا میان عواطف و نیازهای خود ارتباط برقرار نماید و به اهداف میانفردی و اجتماعی دسترسی پیدا کند(یارعلی و همکاران، 194:1387). مهارتهای ارتباطی شامل آن دسته از مهارتها میباشند که به واسطهی آنها افراد میتوانند درگیر تعاملهای بین فردی و فرآیند ارتباط شوند، یعنی فرآیندی که افراد در طی آن، پیامهای کلامی و غیرکلامی با یکدیگر در میان میگذارند(یوسفی، 1385: 6). مهارتهای ارتباطی نقش مهمی در هویت یابی، بالا بردن کیفیت زندگی و سلامتی جسمی و روانی دارد(واگان31، 2009: 255). وجود این مهارتها در زندگی میتواند به فرایندهای حل مسأله کمک کند(ارسلان32، 2010: 524) و به ویژه مانع روی آوردن نوجوانان و جوانان به رفتارهای پرخطر گردد.
مهارتهای ارتباطی شامل مهارتهای مختلفی میباشند. توانایی گوش دادن فعالانه، مهار و نظمدهی به هیجانها، توانایی دریافت و ارسال پیامهای واضح ارتباطی و فعال بودن و قاطعیت در ارتباط(حسین چاری و دلاورپور، 1385)، مهارتهای کلامی، مهارتهای غیرکلامی، مهارتهای فرازبانی، مهارتهای برقراری ارتباط، برقراری ارتباط با غریبهها، مهارتهای برقراری دوستی، مهارتهای ارتباط با جنس مخالف و مهارتهای گسترش تعاملات اجتماعی(فتحی و همکاران، 1384) از جمله مهارتهای ارتباطی میباشند.
بسیاری از افرادی که مرتکب رفتارهای ضداجتماعی و ناسازگارانه میشوند، در نتیجهی کمبود مهارتهای اجتماعی لازم برای انجام رفتار صحیح میباشد. این مسأله در مورد بزهکاران جوان بیشتر صدق میکند. پژوهشهای تطبیقی جوانان بزهکار و غیربزهکار نشان میدهد که جوانان بزهکار گسترهی محدودتری از جایگزینهای واکنشی را در حل مسائل بین شخصی به کار میبرند و تمایل بیشتری به خشونت فیزیکی دارند. همچنین، بزهکاران جوان مهارتهای اجتماعی کمتری نسبت به افراد غیربزهکار دارند(فورنهام33، 1984).
برخی از پژوهشها به بررسی رابطه بین زندگی در محیطهای شهری و رفتارهای پرخطر پرداختند و نتایج بدست آمده نشان داد که زندگی در محیطهای شهری توأم با رفتارهای پرخطر بیشتری است(لوین و کوپی34، 2003). از آنجایی که در محیطهای شهری و به ویژه شهرهای بزرگ با پدیدهی گمنامی مواجه هستیم و تراکم و ناهمگونی جمعیت نیز افزایش پیدا میکند، کنترلهای اجتماعی غیررسمی دچار ضعف گردیده و کنترلهای رسمی نیز جوابگوی جمعیت زیاد شهرهای بزرگ نیستند، لذا میزان وقوع رفتارهای بزهکارانه و پرخطر نیز بیشتر میباشد. در شرایط گذار و تحول نیز کارگزاران جامعهپذیری، در ایفای نقش خود و درونی کردن ارزشها و هنجارها و رفتارهای قانونمند و سازگار با مشکل مواجه میشوند. شهر شیراز یکی از کلانشهرهای ایران میباشد که با جمعیت بالای یک میلیون نفر و قرار گرفتن در موقعیت جغرافیایی خاصی، سیل مهاجرت از استانهای جنوبی را به سوی خود روانه نموده است. بیشتر این مهاجران دارای تنوع فرهنگی و قومی بوده و همین عامل خود زمینهی تمایلات بزهکارانهی آنان را فراهم مینماید.
زندگی در شرایط گذار و نامطمئن بودن نسبت به آینده باعث میشود که جوانان تصمیمهای توأم با ریسک و خطر بگیرند. تا جایی که بر مبنای دادههای سازمان ملی جوانان(1383)، حدود 40 درصد از جوانان آیندهی شغلی روشنی پیش روی خود نمیبینند. بنابراین، شرایط زندگی نقش مهمی در خطرپذیری جوانان امروزی دارد. نشانههای گرایش جوانان به خطرپذیری را میتوان در رواج ورزشهای مهیج و خطرناک مانند صخرهنوردی آزاد، مصرف مواد مخدر توهم زا مانند قرصهای اکستازی و داروهای انرژیزا (ذکائی، 1387: 40-41)، داشتن فعالیتهای نامطمئن جنسی، مصرف الکل، اقدامات خشونت آمیز، اقدام به خودکشی و خودزنی(بال و همکاران35، 1391) مشاهده نمود.
در این شرایط، مجهز بودن جوانان به سلاحهایی مانند مهارتهای اجتماعی، میزان خطرپذیری و ریسک را کاهش داده و توانمندیهای بالقوهی آنان را عملیاتی میکند. کسب مهارت بعد از تحصیلات، اشتغال و ثروتمند شدن، چهارمین خواستهی اولویتدار جوانان بوده است(سازمان ملی جوانان، 1383). بدین ترتیب، آموزش مهارتهای اجتماعی و ارتباطی، فرآیندهای حل مسألهی جوانان را تقویت نموده و رفتارهای پرخطر و عوامل ریسک که تهدید بزرگی برای جوانان میباشد، را کاهش میدهد.
بنابراین، مهمترین سؤالاتی که این پژوهش به دنبال پاسخگویی به آنها است به این شرح میباشند: شایعترین رفتارهای پرخطر جوانان کدام هستند؟ آیا برخورداری از مهارتهای اجتماعی و ارتباطی میتواند در رابطه با رفتارهای پرخطر جوانان نقش بازدارندگی داشته باشد؟ آیا کنترلهای فردی و اجتماعی اثر بازدارندگی بر روی رفتارهای پرخطر جوانان دارد؟

مطلب مرتبط :   اعتماد، پاتنام، توکویل، لهسایی، عبدالعلی

1-3- اهمیت و ضرورت پژوهش

شتاب و تنوع دگرگونیهایی که جامعهی در حال گذار ایران تجربه میکند و تحولات ساختاری و نهادی ملازم با آن، مسائل جوانان را با ابعاد پیچیده و مهمی مواجه ساخته است، به گونهای که ماهیت مسائل و شرایطی که جوانان خود را در آن مییابند، در مقایسه با نسل گذشتهی آنها دارای تفاوت اساسی میباشد. آن چه که بر این پیچیدگی میافزاید، تعارضها و تضادهایی است که بسیاری از جوانان بر سر انتخابها، اهداف و آیندهنگری خویش با آن مواجه هستند(ذکائی، 1387).
دوره نوجوانی و جوانی یکی از مراحل بسیار حساس، بحرانی و مسأله آفرین در فرآیند رشد انسان است. تلاش برای ابراز وجود و یافتن هویتی مستقل،

دسته بندی : علمی