ل 3-4- عناصر اصلی نظریه فشار 62
شکل 3-5- عناصر نظریه فشار عمومی 70
شکل 3-6- مدل تحلیلی ارتباط بین سازمان اجتماعی کلان و جرم 72
شکل 3-7- عناصر نظریه انحراف فرهنگی 74
شکل 3-8- شاخه های نظریه فرآیند اجتماعی . 82
شکل 3-9- نظریه یادگیری اجتماعی بزهکاری 83
شکل 3-10- میراث بوم شناختی نظریه همنشینی افتراقی 85
شکل 3-11- پیوندهای افتراقی 87
شکل 3-12- فنون خنثی سازی ماتزا 92
شکل 3-13- عناصر نظریه پیوند اجتماعی هیرشی 96
شکل 3-14- فرآیند برچسب زنی 100
شکل 3-15- فرآیند شکل گیری انحراف ثانویه 103
شکل 3-16- مدل مفهومی پژوهش 152
شکل 3-17- مدل تجربی پژوهش 153
شکل 5-1- نمودار تحلیل مسیر 246
شکل5-2- مدل نهایی استخراج شده از پژوهش 247
شکل 6-1- عوامل خطر و محافظت کننده در سطح فردی 265
شکل 6-2- عوامل خطر و محافظت کننده در سطح خانواده 267
شکل 6-3- عوامل خطر و محافظت کننده در سطح مدرسه 268
شکل 6-4- عوامل خطر و محافظت کننده در سطح گروه همسالان 269
شکل 6-5- عوامل خطر و محافظت کننده در سطح محیط اجتماعی 271

فصل اول

کلیات

1-1- مقدمه

انسان موجودی اجتماعی و نیازمند برقراری ارتباط با انسانهای دیگر برای رفع نیازهای خود میباشد. زندگی اجتماعی انسان خیلی پیچیدهتر از موجودات دیگر است. در اثر زندگی گروهی، روابط اجتماعی انتزاعی و مجموعهی مشترکی از مفاهیم که معانی مشترک دارند، تبدیل به نماد میشوند، و انسانها از طریق این نمادها با هم ارتباط برقرار میکنند. روابط اجتماعی گروه حاصل کنش متقابل اجتماعی مکرری است که تبدیل به اشکال گوناگون نظم، وظایف و انتظارات متقابل میگردد. در این فرآیند کنش متقابل، انسان اعمالش را با در نظر گرفتن انتظارات دیگران انجام میدهد. بنابراین، زندگی اجتماعی به شکل مستمر در حال تغییر و دگرگونی است و اشکال جدیدی از جامعه ظهور میکند که در ابعاد مختلف با جامعهی گذشته دارای تفاوتهایی میباشد. گذر جوامع از سنتی به مدرن همراه با آثار و پیامدهای مختلفی در سطوح خرد و کلان میباشد. بخشی از این پیامدها مربوط به رفتارهای اجتماعی است که دچار تحولات و دگرگونیهایی گردیدند. رفتار و روابط اجتماعی از طریق هنجارها تنظیم میشود. یک هنجار تعیین میکند که فرد در شرایط گوناگون چه رفتاری باید یا نباید داشته باشد. اما همیشه این امکان وجود دارد که رفتار فرد با هنجارها مطابقت نداشته باشد. در جوامع ابتدایی و کوچک، هنجارها مشخصتر و محدودتر هستند و میزان همنوایی با آنها بیشتر است. در جوامع مدرن، به علت وجود تمایز میان گروهها و طبقات و تعلق به زمینههای طبقاتی، قومی و نژادی گوناگون، هنجارها متنوعتر شده و میزان پیروی از آنها کمتر میشود. به تدریج که جوامع به سمت صنعتیشدن و شهرنشینی پیش رفتند، بروز رفتارهایی که همنوا و سازگار با هنجارها و ارزشهای جامعه نبودند، بیشتر شد. این ناهنجاریها و ناسازگاریها به تدریج زمینهی تخریب نظم و انسجام موجود در جامعه را فراهم نمود. جامعهشناسی در اصل برای مطالعه و بررسی این بینظمیها و ناهنجاریها پدیدار گردید. با گسترش این ناهنجاریها، حوزهای از جامعهشناسی به نام جامعهشناسی انحرافات به شکل تخصصی بر روی رفتارهای انحرافی و بزهکارانه متمرکز شد، تا با شناسایی علل و عوامل مؤثر بر رفتارهای انحرافی و بزهکارانه، راهکارهایی برای بهبود وضع موجود بیابد.
رفتارهای انحرافی و بزهکارانه به نوبهی خود انواع مختلفی از رفتارها را در برمیگیرند. نکته مهم در رابطه با این رفتارها، پیامدهای مخرب و ویرانگر آنها است که نیازمند توجه جدی و عمیق از سوی نهادهای مسؤول و دستاندرکار و همچنین محققان و پژوهشگران میباشد. در این راستا، با توجه به شرایط کنونی و افزایش هرچه بیشتر رفتارهای انحرافی و بزهکارانه، بخشی از این رفتارها باید مورد توجه بیشتری قرار بگیرد که نسبت به سایر رفتارهای انحرافی، دارای آثار و نتایج مهلک و مخربتری می باشد. به همین منظور، مقولهی رفتارهای پرخطر جوانان که بخشی از رفتارهای انحرافی میباشد، در این پژوهش مورد بررسی قرار میگیرد.

مطلب مرتبط :   مجاهدین، تروریستی، انگلیس، انجمن، سازمان،

1-2- بیان مسأله

برای درک و فهم کجرفتاری لازم است که جامعه و هنجارهای اجتماعی آن را شناخت، تفاوت میان گروهها و خردهگروههای جامعه را در نظر گرفت و به این نکته توجه نمود که ادراک واقعیت اجتماعی و فرهنگی در میان همهی بخشهای جامعه یکسان نیست. جامعهشناسی در مطالعهی کجرفتاری، عوامل اجتماعی را مدنظر قرار میدهد و جامعهشناس علاقهمند به بررسی کجرفتاری، به دنبال شناخت مسأله و عوامل تأثیرگذار بر آن میباشد.
مسألهی مهم مورد توجه جامعهشناسان، نظم و انسجام اجتماعی بوده است. اما باید این واقعیت را در نظر داشت که همیشه همهی افراد جامعه با هنجارهای اجتماعی که موجد نظم اجتماعی هستند، همنوا نمیگردند و مرتکب رفتار انحرافی1 خواهند شد(احمدی، 1377). یک عمل زمانی انحراف2 تلقی میشود که به لحاظ اجتماعی رفتار انحرافی تعریف شده باشد و فرهنگ عمومی جامعه این عمل را انحراف دانسته، افرادی را که مرتکب چنین عملی شدهاند مجازات نماید(احمدی، 1384: 6). انحراف اجتماعی3 را غالباً شیوهی رفتاری میدانند که برخلاف وفاق جامعه است و آن را عدم همنوایی با یک هنجار یا مجموعهای از هنجارهای مورد پذیرش اکثریت اعضای جامعه تعریف نمودند(همان: 4). بنابراین، از دیدگاه جامعهشناسی انحرافات، انحراف اجتماعی یک پیوستاری از رفتار است که هم به تخلف از قانون نظیر قتل و اختلاس، و هم به تخلف از هنجارهای اجتماعی و فرهنگی بدون قانون شکنی رسمی نظیر فرار جوانان از خانه ارجاع داده میشود(احمدی، 1377).
برخی از رفتارهای انحرافی مربوط به گروه سنی خاصی است. به رفتار انحرافی جوانانی که هنوز به سن قانونی نرسیدهاند(زیر 18 سال)، رفتار بزهکارانه4 میگویند و جوانان مرتکب این رفتارها، بزهکاران جوان نام دارند. این اصطلاح به طور رسمی و قانونی در سال 1899 تدوین گردید و در همین زمان، اولین قانون بزهکاری جوانان5 در شهر شیکاگو آمریکا به کار گرفته شد(شومیکر6، 1389: 15-16).
جوانی ساخت جمعیت و تأخر فرآیند جامعهپذیری نسبت به نظم نوین جهانی در جامعهی در حال گذار ایران معاصر، منجر به رشد مسألهی بزهکاری جوانان و نوجوانان شده است. در این زمینه، جوانانی که نمیتوانند به خاطر ضعف عملکرد کارگزاران و عوامل جامعهپذیری و نابسامانی فضای ساختی حاکم بر نظام اجتماعی، تمایلات خود را به سوی رفتارهای همنوا و بهنجار هدایت نمایند، ناگزیر به ناهمنوایی کشیده شده و رفتارهای انحرافی و بزهکارانه از خود بروز میدهند(محمدی اصل، 1385: 11).
هیچ روزی نیست که خبری از جرایم جوانان در رسانهها منعکس نشود. رفتار مجرمانهی جوانان طیفی از انواع فعالیتها را شامل میشود و جوانان با هر پیشینه و زمینهای مرتکب آن رفتار میشوند. توجه جامعهشناسی انحرافات به مطالعهی بزهکاری جوانان از زمانی آغاز شد که طیف وسیعی از رفتارهای نابهنجار نظیر مصرف داروهای مخدر، تخریب اموال عمومی و خصوصی، اوباشگری بعد از مسابقات فوتبال، مصرف بیش از اندازهی مشروبات الکلی، رفتار نامشروع جنسی و فرار از خانه و مدرسه در بین جوانان شیوع پیدا کرد. این قبیل رفتارها نه فقط به دلیل اینکه اشکال جدیدی از انحرافات در جامعه تلقی میشوند اهمیت دارند، بلکه ارتکاب چنین رفتارهایی، مقدمهی ارتکاب جرایم شدیدی مانند سرقت مسلحانه و قتل میباشد و بزهکار امروز را به مجرم فردا تبدیل میکند(احمدی، 1384: 129).
رفتارهای انحرافی جوانان انواع مختلفی دارد که بر حسب عمق، شدت و پیامدهای آن به بزهکاریهای شدید مانند تجاوز به عنف، سرقت مسلحانه، سوء مصرف الکل و مواد مخدر و بزهکاریهای ملایم نظیر فرار از خانه و مدرسه، تخریب اموال عمومی و خصوصی و دزدیهای کوچک تقسیم میشوند. در این پژوهش به بخشی از رفتارهای انحرافی که با عنوان رفتارهای پرخطر7 نامیده میشوند، پرداخته میشود.
مفهوم رفتار پرخطر به عنوان رفتاری تعریف میشود که میتواند بهزیستی، سلامتی و مسیر زندگی را به خطر بیندازد و دارای نتایج منفی و پیامدهای مضر میباشد. برای مثال، مصرف مواد مخدر میتواند منجر به آزار و اذیت والدین شود، فعالیت زودهنگام جنسی میتواند منجر به بچهزایی ناخواسته گردد، یا پیامد ترک تحصیل، بیکاری مزمن میباشد. در این جا باید به دو مسأله توجه نمود؛ یک مسأله، پیامدها و نتایج مخرب ناشی از درگیری نوجوانان و جوانان در رفتارهای پرخطر میباشد، و مسألهی دوم این است که چرا نوجوانان و جوانان اقدام به رفتارهای پرخطر میکنند(جسور8، 1998: 2-3). رفتارهای پرخطر به رفتارهایی گفته میشود که احتمال نتایج منفی و مخرب جسمی، روانشناختی و اجتماعی را برای فرد افزایش دهد. خطرپذیری9 و انجام رفتار پرخطر دقیقاً معادل هم نیستند. خطرپذیری علاوه بر اینکه دربرگیرندهی انجام رفتارهای پرخطر میباشد، به آسیبپذیری و در معرض خطر بودن فرد از سوی محیط، نزدیکان و نیز گرایشها، تمایلات و باورهای نادرست و تهدید کنندهی فرد در مورد رفتارهای پرخطر اشاره دارد(زاده محمدی و احمدآبادی، 1387: 88-89).
علل عمدهی مرگ و بیماری هم در کشورهای صنعتی و هم در حال توسعه به تعداد نسبتاً محدودی از رفتارهای پرخطر برمیگردد که عمدتاً از سنین نوجوانی و جوانی شروع میشود(آنتقینی و همکاران10، 2001: 1). نوجوانان و جوانان یکی از مهمترین گروههای در معرض رفتارهای پرخطر مانند رانندگی خطرناک(بخشانی و همکاران، 1386)، ایدز(اعتماد و همکاران، 1390؛ رحمتی نجارکلائی و همکاران، 1390؛ مظفرزاده و وحدانی نیا، 1387؛ سیچارین و همکاران11، 2011)، خودکشی(علیوردی نیا و همکاران، 1390؛ بخشانی و همکاران،1386؛ پنا و همکاران12، 2012؛ هارل-فیش و همکاران13، 2012؛ وانگ و همکاران14، 2009)، فعالیتهای جنسی(والتون و همکاران15، 2011؛ جیمز و همکاران16، 2009)، مصرف الکل(اسنیپس و بنوتش17، 2013)،خشونت(لانگندرفر18، 2013) و مواد مخدر هستند(شفیعی و همکاران، 1391؛ فیضی و همکاران، 1389؛ علایی خرایم و همکاران، 1389؛ هزارجریبی و همکاران، 1389؛ باسکین-سامرز و سامرز19، 2006؛ فلیشر و چالتون20، 2001؛ کانتربری و همکاران21، 1995). از آنجایی که عوامل اجتماعی، خانوادگی و اقتصادی نقش مهمی در سوگیری رفتاری افراد و به ویژه نوجوانان و جوانان ایفا میکنند، در صورتی که این عوامل نتوانند نقش خود را به شکل مطلوبی ایفا نمایند، نوجوانان و جوانان دچار چالش شده و ممکن است فشار ناشی از این چالشها و مشکلات، فرد را به سمت رفتارهای پرخطر بکشاند. دورهی جوانی دورهی تجربه آموزی است و از این رو با خطرهای گوناگونی

مطلب مرتبط :  

دسته بندی : علمی