ی للقرآن الکریم»، محمد فاکر میبدی؛ «تفسیر تربیتی سوره حمد»، محمد علی رضایی اصفهانی؛ «مبانی التفسیر التربوی»، هاشم ابوخمسین؛ «نقش ترتیب نزول در تفسیر تربیتی قرآن»، عبدالکریم بهجت پور؛ «آسیب شناسی تفسیر و تفاسیر تربیتی قرآن»، احمد ذبیح افشاگر؛ «روش شناسی تفسیر تربیتی قرآن»؛ محمد احسانی، علی همت بناری؛ «مفهوم شناسی و روش‌شناسی تفظسیر تربیتی قرآن»؛ با اقتراح از آقایان: اعرافی، همت بناری، رضایی اصفهانی؛ «خصائص المنهج التربوی فی القرآن و طرقه»، نذیر یحیی الحسنی.
2. «تربیت اندیشی قرآنی» از سید عباس صالحی چاپ شده در «فصلنامه پژوهشهای قرآنی» که مباحثی چون قلمرو آیات تربیتی قرآن، گونه های تربیتشناختی قرآنی، و رویکردهای سنتی در تربیت شناسی قرآنی، و رویکرد روانشناسی علوم تربیتی به قرآن را مورد بررسی قرار داده است.21
3. «روش شناسی تفسیر تربیتی» از سید احمد هاشمی علی آبادی، چاپ شده در ماهنامه «معارف» که به طور بسیار مختصر و در سه صفحه به بحث از مبانی و اصول کلی تفسیر تربیتی پرداخته است.22
4. «تفسیر هدایتی و تربیتی» از محمد علی لسانی فشارکی، چاپ شده در جلد هشتم «دایره المعارف قرآن کریم»23 که ویژگی تفسیر هدایتی (تربیتی در معنای عام) را به طور مختصر مورد اشاره قرار داده است.
5. «تفسیر واعظانه» از علی معموری، چاپ شده در جلد هشتم دایره المعارف قرآن کریم.24 تفسیر واعظانه یکی از رویکردهای تفسیر تربیتی است.
6. بحث «التفسیر الهدائی» در جلد اوّل «کتاب المفسّرون حیاتهم و منهجهم» از سید محمدعلی ایازی که ویژگی این رویکرد را اجمالا گزارش نموده است.25
5. «تفسیر هدایتی و تربیتی» از سید محمدعلی ایازی، چاپ شده در جلد اوّل «دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی» که به طور مختصر به تبیین این رویکرد پرداخته است.26
6. بحث «الاتجاه الهدائی» در کتاب «اتجاهات التجدید فی تفسیر القرآن الکریم» از محمد ابراهیم شریف، که در یک فصل به ضرورت و ویژگی تفسیر تربیتی در معنای عام اختصاص یافته و نمونه‌‌هایی را گزارش کرده است.27
هرچند این نگارشها، هر یک گوشهای از زوایای تفسیر تربیتی را نمایاندهاند؛ اما به دلایل زیر همچنان نیازمند واکاوی و پژوهش است.
یکم: بسیاری از این نگارشها، تنها از یکزاویه و بسیار محدود به آن پرداختهاند؛ برایمثال، کتاب «درآمدی بر تفسیر تربیتی» صرفاً تفسیر تربیتی را از نگاه موضوعی مورد بحث قرار داده است. کتاب التفسیر التربوی للقرآن الکریم نیز عمدتا بر محور مبانی به صورت مختصر متمرکز شده است.
دوّم: در بسیاری از این نگارشها، اساساً از تفسیر تربیتی تعریف یا تعریف دقیقی ارائه نگردیده و چیستی آن تحلیل نشده است. در مقالات «تفسیر هدایتی»، «التفسیر الهدایی»، «تفسیر هدایتی تربیتی»، «الاتجاه الهدایی» صرفاً به توصیف عام از تفسیر تربیتی پرداخته و مفهوم شناسی دقیقی صورت نگرفته است.
سوّم: رویکرد این نگارش‌ها با یکدیگر متفاوت است؛ برخی صرفاً نگاهی عام به تفسیر تربیتی دارند و نگاه برخی دیگر به صورت کاملاً تخصصی است. برایمثال، کتاب «درآمدی و تفسیر تربیتی؛ اعرافی» و کتاب «التفسیر التربوی للقرآن الکریم؛ هاشم ابوخمسین» نگاهی تخصصی به این موضوع دارند و تلّقی دیگر پژوهش ها عمدتاً تلقی عام است.
چهارم: مباحث مطرح شده عمدتاً نظری و انتزاعی است و نمونه‌های کاربردی، محدود است. برای‌مثال، مقاله «تفسیر تربیتی سوره حمد» و کتاب «التفسیر التربوی للقرآن الکریم؛ هاشم ابوخمسین» علاوه بر مباحث نظری مقدماتی به ارائه یک نمونه تفسیر تربیتی اقدام کرده است. کتاب «التفسیر التربوی للقرآن الکریم؛ انور الباز» نیز صرفا کتاب تفسیر است و خالی از مباحث نظری مقدماتی لازم است. پایاننامه «جریان شناسی تفسیر تربیتی» نیز محورها و موضوعات تربیتی را در تفاسیر جستجو کرده اما نمونهای از تفسیر تربیتی ارائه نکرده است. دیگر آثار نیز عمدتاً بدون ذکر نمونههای کاربردی است.
پنجم: بحث مهم «شاخصههای محتوایی و ابزاری» در هیچیک از این پژوهشها مورد بحث قرار نگرفته است. و «تبیین تفصیلی چیستی تفسیر تربیتی» نیز در این پژوهشها دیده نمیشود.
بنابراین و با توجّه به جدید بودن موضوع، تلاشهای صورت گرفته، قابل تحسین و گشاینده افق‌های گوناگون این بحث برای پژوهشهای جدیتر است و این پژوهش نگاهی وسیعتر، جدّیتر و کاربردیتر برای ارائه مدلی مطلوب از تفسیر تربیتی خواهد بود. ان شاء الله

مطلب مرتبط :   نمونه های تجارب برتر تربیتی | کاملترین نمونه های رایگان سالتحصیلی 97-98

روش پژوهش:
روش این پژوهش، توصیفی و تحلیلی است. در گام نخست دیدگاههای قرآن‌پژوهان درباره تفسیر تربیتی گردآوری، توصیف و تحلیل شده است. در گام دوّم با بررسی محتوایی تفاسیری که به رویکرد تربیتی شهرت دارند، ویژگی‌ها و شاخصه‌ها و ابزارهای محتواییِ مرتبط با بُعد تربیتی آنها استخراج و گردآوری شده؛ ضمن اینکه با مطالعه گسترده کتب تعلیم و تربیت، ابزارهای مؤثر در فعالیت‌های تربیتی و نقش‌های تربیتی آن‌ها و نیز شاخصه‌های محتوایی تربیت دینی و محورهای مهم آن به دست آمده و در تبیین شاخصه‌های تفسیر تربیتی مورد استفاده قرار گرفته است.

سازماندهی پژوهش
این رساله با پژوهش در چهار محور: تبیین چیستی تفسیر تربیتی، تحلیل رسالتهای تفسیر تربیتی، تحلیل ویژگیهای نگرشی تفسیر تربیتی، و ارائه ابزارهای تفسیر تربیتی، میکوشد به الگوی مطلوبی در تدوین تفسیر تربیتی دست یابد. با توجه به تلقّیهای گوناگونی که ممکن است از تفسیر تربیتی صورت گیرد، در ابتدا به تفصیل به تبیین چیستی تفسیر تربیتی و مباحث مرتبط با آن همچون رابطه با عناوین همخانواده، دامنه و قلمرو تفسیر تربیتی و گونهشناسی تفسیر تربیتی پرداخته شده است. بحث از رسالتهای تفسیر تربیتی، تعیین کننده انواع فعالیتها و شیوههای عمل مفسّر تربیتی است که در فرآیند تفسیر تربیتی، در گونههای مختلف آن امکانپذیر است. بر بنیادِ تعریف مطلوب از تفسیر تربیتی که در فصل چیستی تفسیر تربیتی ارائه خواهد شد، به تحلیل و ارائه ویژگیهای نگرشی تفسیر تربیتی، که به مثابه شاخصههای کلان محتوایی تفسیر تربیتی به شمار میرود و حضور آن، ضرورتبخش سامانیابی الگویی مطلوب از تفسیر تربیتی است پرداخته میشود. در گام آخر و از آن جا که اقتضائات تفسیر تربیتی با دیگر گرایشهای تفسیری متفاوت است و مفسّر و متن تولید شده، به مثابه یک مربّی و با هدف ایجاد تغییر و تحول فکری و عملی در مخاطبان در نظر گرفته می‌شوند، ضروری است تا بهرهگیری از ابزارهای مرتبط با تعلیم و تربیت به تدوین تفسیر تربیتی اقدام گردد؛ از اینرو مهمترین این ابزارها و نقش آن در فرایند تفسیر تربیتی مورد تحلیل قرار گرفته است.

تعریف مفاهیم

تفسیر: «تفسیر قرآن، فرآیند بیان معانی لفظی آیات و کشف مقاصد الهی با اتکای بر دانشهای مرتبط میباشد»
تربیت: «تربیت، فرایند تعامل بین مرّبی و متربّی است که به صورت مستمرّ و نظام‌مند در جهت یاری رساندن به متربّی برای ایجاد تغییرات تدریجی در ساحتهای مختلف انسان اعمّ از جسم و روح (شناختی، عاطفی، رفتاری ) به منظور دستیابی آگاهانه و اختیاری وی به کمال انسانی صورت می‌گیرد.»
تفسیر تربیتی: «فرایند تفسیر آیات با رویکرد تربیتی و کشف و استخراج معارف تربیتی قرآن»
مدل: مدل به معنای الگو، نمونه، سرمشق28، شیوه و سبک ساخته شدن چیزی از نظر طراحی و…یا آنچه هنرمند در به وجود آوردن یک اثر هنری آن را مبنا و الگو قرار میدهد.29 در این رساله، مدل عبارت از الگو و نمونهای از یک تفسیر تربیتی مطلوب است.
روش: روش در لغت به معنای طرز، طریقه، قاعده، و قانون، راه، هنجار، شیوه، اسلوب،30 چگونگی انجام دادن کار، نحوه عمل و قاعده بررسی نظام‌مند کار معنا شده است.31 در عرف دانش، روش را مجموعه شیوه‌ها و تدابیری دانسته‌اند که برای شناخت حقیقت و برکناری از لغزش کار برده میشوند.32
در محاورات عرفی هر گاه کسی هدف یا مقصدی داشته باشد که برای رسیدن به آن راهکار، کوشش و تلاش ویژه‌ای نیاز باشد، راهکاری را که آن شخص برای رسیدن به آن هدف یا مقصد برمی‌گزیند و کوشش و تلاشی را که برای رسیدن به آن هدف یا مقصد انجام می‌دهد، روش او میگویند.33

مطلب مرتبط :   آلمان، رضاشاه، بریتانیا، انگلیس، انگلستان

مدل روشی تفسیر تربیتی: منظور از «مدل روشی تفسیر تربیتی» مجموعهای از تحلیلها، راهکارها و شاخصه‌هایی است که ما را به سوی نمونهای مطلوب از تفسیر تربیتی رهنمون میشود. این تلاشها و اقدامات، شامل ارائه تحلیلی درست از مفهوم تفسیر تربیتی و زوایای آن، شاخصههای محتوایی و ابزارهای لازم برای تحقق آن است.

فصل دوم:
چیستی تفسیر تربیتی

➢ مفهوم شناسی اصطلاحات
➢ تعریف تفسیر تربیتی
➢ قلمرو تفسیر تربیتی
➢ گونه شناسی تفسیر تربیتی

پیش از هر چیز لازم است معنای مراد از اصطلاحات اصلی در عنوان این رساله؛ یعنی «تفسیر»، «تربیت» و «تفسیر تربیتی» که ارکان این پژوهشاند به خوبی بررسی شود تا ضمن بیان این مصطلحات، چارچوب اصلی پژوهش نیز مشخص شود. اصطلاحات «مدل» و «روش» نیز در فصل قبل، ذیل «تعریف اصطلاحات » مورد تعریف قرار گرفت و نیازی به تفصیل بیشتر ندارند.

1. تربیت
1-1. تربیت در لغت
«تربیت» در زبان فارسی به معنای «پروردن، پروردن و آموختن»34 به کار رفته است. در زبان عربی واژه «التربیه»، مصدر باب تفعیل از ریشه «ربب» یا «ربو»35 که در ریشه «ربب» معانی «حضانت،36 حفظ و مراعات و سرپرستی،37 اصلاح و بر عهده گرفتن کاری و همراهی با آن،38 ایجاد چیزی و به تدریج تکامل بخشیدن آن»39 دیده می‌شود. ریشه «ربو» نیز در معانی «زیادت، رشد و نموّ،40 و علوّ 41» به کار رفته است. فارغ از معنای لغوی تربیت، که تحلیل ریشه ای آن نتیجه ای قطعی را در ترجیح هر یک به دست نمی دهد،42 معنای کاربردی و اصطلاحی آن بسیار اهمیّت دارد؛ زیرا وسعت کاربردی این واژه در پژوهش‌های مرتبط با حوزه تعلیم و تربیت، ضرورت بخش معناشناسی و تعیین حد و مرز و قلمرو معنایی آن است.

2-1. تربیت در اصطلاح
گستره معنایی وسیع تربیت، برخی را بر این نظر رسانده که نمی‌توان برای آن فرآیند مشخص و منحصر به فردی ترسیم کرد و به تعریف واحدی رسید؛ بلکه مفهوم یا شبکه مفهومی تربیت را باید از مطالعه و بررسی مصداق‌هایش استخراج کرد؛ همانگونه که در گفتار متداول به‌کار می‌رود؛43 با این وصف کوشش ما به‌دست دادن معنایی از تربیت متناسب با اهداف این پژوهش است؛ از این‌رو از ذکر تعاریف غیر‌مرتبط با این رساله پرهیز می‌شود؛ هر چند این تعریف‌ها در جای خود ارزشمند و بایسته توجّهاند.
پیش از بیان تعریف برگزیده این پژوهش، ذکر مقدماتی چند ضروری مینماید:
1. تعاریف تربیت می‌تواند ارزشی و هنجاری یا توصیفی و تحلیلی باشد. تعاریف دسته اول مبتنی بر مکتب یا نظام فکری و

دسته بندی : علمی