– تعریف حقوق مالکیت فکری از نظر سازمان جهانی مالکیت فکری Intellectual Property

سازمان جهانی مالکیت فکری، حقوق مالکیت فکری را این چنین تعریف می‌نماید:

حقوق ناشی از خلاقیت‌ها و آفرینش‌های فکری در زمینه های: علمی، صنعتی، ادبی و هنری است.

بنابراین، حقوق مالکیت فکری، قدرت و امتیازات انحصاری است که قوانین برای صاحبان اندیشه‌ها، به رسمیت شناخته است. وصف بارز و عمده این حقوق، موقتی، غیرمادی و ناملموس بودن آن‌هاست.

 

2-2-1- مالکیت صنعتی Industrial Property؛

حقوق مالکیت صنعتی ، حقوقی است که به طور عمده، به دلیل توسعه صنعت و در نتیجه سعی و ابتکار و کوشش صاحبان صنایع و مخترعان حاصل می‌شود. لزوم حفظ آثار صنعتی و اختراعات صنعتگران و همچنین تشویق آنان، باعث  گردید که از قرن 16 میلادی به بعد، حقوق مالکیت صنعتی مورد عنایت ویژه قرار گیرد. این حقوق، از جمله حقوق شناخته شده در حوزه‌ی بین‌الملل و همچنین حقوق داخلی کشور ما می‌باشند. حقوق مالکیت صنعتی به طور کلی، شامل حق اختراع، طرح‌های صنعتی، علائم تجاری و علائم جغرافیایی می‌شود.

گواهی نامه ثبت اختراع یا پتنت، حقی انحصاری است که از طرف دولت به مخترع یک محصول یا یک فرآیند ارائه دهنده راه حل یک مشکل یا یک مسئله، اعطا می‌شود. یک علامت تجاری، نشانه ای است که اجازه می‌دهد مشتریان، کالاها و خدمات مشخصی را از سایر کالاها و خدمات متمایز سازند.طرح صنعتی صرفاً به ماهیت زیبایی شناختی و تزئینی یک محصول اشاره دارد و صرفاً مربوط به شکل و ظاهر یک محصول است. نشان مبدأ جغرافیایی، اشاره به نام مکان جغرافیایی دارد و تضمین کننده کیفیت مشخصی برای یک محصول خاص است. مدل مصرفی، اختراعی است که از جنبه گام ابتکاری از سطح پایین‌تری برخوردار است.

حقوق مالکیت صنعتی به دو بخش اصلی، حقوق معنوی (اخلاقی) و حقوق مادی تقسیم می‌شود. که در ذیل به بررسی هر یک خواهیم پرداخت:

2-2-1-1- حقوق معنوی (اخلاقی)؛

یکی از تقسیم بندی‌های حقوق مالکیت صنعتی، حقوق معنوی(اخلاقی)، می‌باشد. از جمله حقوق معنوی و اخلاقی، حق ثبت و ضبط نام مخترع به همراه اختراعش است. بدین معنی که اثر به وجود آمده همیشه همراه نام اوست و جامعه او را مخترع یا مبتکر می‌داند. این حق غیر قابل انتقال و دائمی می‌باشد.

 

2-2-1-2- حقوق مادی؛

این حقوق بدین معنی است که مخترع، به طور انحصاری حق بهره‌وری مادی از اختراع، نام و علامت تجاری و…… را دارد. ویژگی حقوق مادی، قابلیت انتقال و موقت بودن است؛ مثلاً دارنده‌ی حق اختراع می‌تواند اجازه بهره برداری از اختراع را به دیگران واگذار نماید یا اجازه دهد که دیگران به نام شرکت او کالا تولید و عرضه کنند.

در ایران، حقوق مالکیت صنعتی عمری طولانی‌تر نسبت به مالکیت ادبی و هنری دارد. اولین قانون در این مورد مربوط به ثبت علائم تجاری و صنعتی در سال 1304 می‌باشد. این قانون با تصویب قانون ثبت علائم و اختراعات در سال 1310 نسخ شد و در سال 1337 و همزمان با الحاق ایران به کنوانسیون حمایت از حقوق مالکیت صنعتی(قرارداد پاریس)، با اصلاحیه جدید تجدید حیات یافت. این قوانین، از قوانین موجود در زمینه مالکیت‌های ادبی و هنری کامل‌تر بوده و کم‌تر جای ابهام و مجادله دارد و رویه های قضایی مربوط به آن هم غنی‌تر می‌باشد. در نهایت قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری در سال 1386 به منصه ظهور رسید.

از جنبه بین‌المللی نیز کنوانسیون پاریس، شامل کلیه موضوعات مالکیت صنعتی، از جمله اختراعات، علائم  تجاری، طرح‌های صنعتی، نام‌های تجاری که تحت آن یک فعالیت صنعتی و یا تجاری شکل می‌گیرد، خصایص جغرافیایی محصولات و سرانجام قواعد رقابت‌های تجاری است که ایران نیز عضو آن می‌باشد.

 

2-2-2- حقوق مالکیت ادبی و هنری Copyright؛

حقوق مالکیت ادبی و هنری به حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان می‌پردازد.حقوق مالکیت ادبی و هنری نسبت به حقوق مالکیت صنعتی، از سابقه‌ی طولانی‌تری برخوردار است اما، قوانین موجود در زمینه‌ی حقوق مالکیت صنعتی غنی‌تر از قوانین حقوق مالکیت ادبی و هنری است. در روم و یونان قدیم، سرقت ادبی عملی مذموم شمرده می‌شده است، در قرون وسطی از آن جایی که آثار، مظهری از الهام الهی بود حق انحصاری برای مؤلف قائل نبودند و اکثر آثار آن عصر به صورت گمنام منتشر شده است، پس از آن به تدریج فروش آثار نوشتاری در اروپا رونق یافت و با اختراع ماشین چاپ در قرن پانزدهم تحولی در این عرصه شکل گرفت.

مطلب مرتبط :  

گاهی اوقات به جای اصطلاح «مالکیت ادبی و هنری»، از اصطلاح «حق مؤلف» استفاده می‌شود. مقصود از مؤلف، صرفاً نویسنده نیست، بلکه پدیدآورنده ای است که از راه دانش، هنر یا ذوق و سلیقه، موادی را با هم ترکیب و اثر علمی، هنری و ادبی به وجود آورده است. (نعیمی،1390)

در مورد مالکیت ادبی و هنری، تعریف‌های گوناگونی ارائه شده است که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌گردد:

1-حق مؤلف عبارت است از سلطه و اختیارات مؤلف بر اثرش که ان را خلق کرده یا به وجود آورده است.

2-مجموعه حقوقی است که قانون برای آفریننده (خالق اثر) نسبت به مخلوق اندیشه و هوش او می‌شناسد. این حقوق عبارت است از حق انحصاری بهره برداری از آفرینه (اثر) برای مدت محدود به سود آفریننده آن و پس از مرگ برای ورثه او.

3-در ماده‌ی یک قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 نیز، اثر چنین تعریف شده است: «از نظر این قانون به مؤلف و مصنف و هنرمند، پدیدآورنده و به آنچه از راه دانش یا هنر و یا ابتکار آنان پدید می‌آید، بدون در نظر گرفتن طریقه یا روشی که در بیان و یا در ظهور و یا ایجاد آن به کار رفته «اثر» اطلاق می‌شود».

بنابراین در تعریف حق مؤلف یا مالکیت ادبی و هنری می‌توان گفت که مالکیت ادبی و هنری، حق پدیدآورندگان آثار ادبی، هنری و علمی در نامیده شدن اثر به نام او و نیز حق انحصاری وی در تکثیر، تولید، عرضه، اجرا و بهره برداری از اثر خود است. به عبارت دیگر، حق مؤلف یا کپی رایت، یک اصطلاح حقوقی است و عبارت است از حقوقی که به ابداع کنندگان آثار ادبی و هنری تعلق می‌گیرد. حق مؤلف درصدد حمایت از اثر ادبی و هنری است که این آثار شامل آثار نوشتاری، موسیقایی و هنرهای تجسمی و همچنین برنامه های رایانه ای و پایگاه های داده‌ی الکترونیکی نیز می‌شود. باید در نظر داشت که حمایت یاد شده تنها نسبت به یک اثر صورت می‌گیرد و نسبت به ایده‌ها.

مالکیت ادبی و هنری خود شامل دو بخش می‌باشد؛ الف-حقوق پدیدآورندگان اصلی آثار هنری و ادبی ب-حقوق جانبی. منظور از حقوق جانبی یا حقوق مجاور که در مورد آثار سینمایی، موسیقایی و اجراها مصداق پیدا می‌کند، در حقیقت حقوق تهیه کنندگان، کارگردانان، بازیگران و نوازندگان و خوانندگان استدیوهای ضبط و تولید کنندگان این دسته از آثار است. (نعیمی،1390)

 

 

2-2-2-1- آثار مورد حمایت مالکیت ادبی و هنری

آثاری که مورد حمایت مالکیت ادبی و هنری هستند، عبارتند از:

الف- آثار نوشتاری: مانند کتاب، رساله، جزوه و نمایشنامه، شعر، اثر موسیقی (پیش از اجرا و بر روی صفحه کاغذ) و همچنین ترجمه، اقتباس و تلخیص.

ب- آثار سمعی و بصری: مانند آثار رادیویی و تلویزیونی و آثار موسیقی و صوتی.

ج- اثر سینمایی.

د- آثار تجسمی: مانند مجسمه سازی، سفالگری، خوشنویسی، عکاسی، گرافیک، معماری و صنایع دستی.

ه- اثر فنی: که جنبه ابداع و ابتکار داشته باشد. مثل نرم افزارهای رایانه ای.

 

2-2-2-2- شرایط لازم برای بهره‌مندی از حمایت مالکیت ادبی و هنری

اثری که مورد حمایت قرار می‌گیرد باید واجد این شرایط باشد:

الف- اصالت: اصالت و ابتکار، غیر از نو و جدید بودن است. حتی اگر اثری متأخر از دیگری باشد، اما به طور جداگانه و مستقل تهیه شده باشد، با این که تشابه های زیادی بین آن‌ها برقرار باشد اما هر دو مورد حمایت قرار می‌گیرند.

ب- مشروعیت: مبنای قانون گذار این است که از منافع و مصالح اجتماع حمایت کند و اگر اثری مخالف با نظم عمومی و عفت و اخلاق عمومی باشد، از لحاظ شرعی و حقوقی مالیت ندارد.

ج- شرایط دیگری نیز در بعضی موارد برای برخورداری از حمایت قانونی ذکر شده است که بیشتر مربوط به مرحله‌ی اجرای این حقوق می‌شود تا این که ناشی از ماهیت و ذات این حقوق باشد. مثل اعلان مشخصات روی هر نسخه همراه با علامت مثبت و… (شبیری، 1387).

 

2-2-2-3- حقوق مادی ناشی از مالکیت ادبی و هنری

قابلیت انتقال اختیاری (ارادی) به غیر و محدودیت مدت آن‌ها، ویژگی حقوق مادی در نظر گرفته شده برای مؤلف می‌باشد و شامل این بخش‌ها می‌شود:

الف- حق نشر و تکثیر: به موجب این حق، پدیدآورنده به طور انحصاری حق نشر و تکثیر اثر خود را دارد. نشر و تکثیر با توجه به انواع گوناگون آثار، متفاوت است و شامل ضبط مغناطیسی روی نوارهای کاست، صفحات موسیقی، نوارهای ویدئویی، چاپ و افست کتاب، گراور، عکاسی، کلیشه، قالب ریزی، انتقال بر روی سی دی‌های رایانه ای و میکروفیلم و… می‌شود. در حقوق انگلستان و آمریکا تکیه اصلی حقوق مالکیت فکری بر همین حق مادی است. ریشه این تفکر ناشی از این نگرش است که اساساً حق مؤلف از انتشار است نه از خلق آن.

مطلب مرتبط :   عقل، ، حضوری، عقلی، ادّعا

«کپی رایت»، در ترجمه، همان حق نشر و تکثیر است. اما در مفهوم واقعی، باید حق بهره برداری مادی ترجمه شود. اگر چه اکنون با توسعه و تکامل مفهوم آن، تقریباً معادل حق مالکیت مؤلف تلقی می‌شود. اما حق مالکیت مؤلف به مجموعه ای متشکل از حقوق مادی و معنوی اطلاق می‌گردد و در کشورهایی مطرح می‌شود که به حقوق معنوی اهمیت می‌دهند.

ب- حق اجرا و عرضه و خواندن اثر برای عموم: بدین معنی که پدیدآورنده حق انحصاری اجرا و خواندن و عرضه آثار موسیقی و آثار نمایشی و مانند آن‌ها را دارد.

ج- حق ترجمه: یعنی هیچ کس بدون اجازه پدیدآورنده حق ترجمه اثر را دارد.

د- حق پخش اثر از طریق صدا و تصویر: پدیدآورنده حق انحصاری پخش صدای موسیقی یا تصویر آثار تجسمی و …… را دارا می‌باشد.

ه- حق ضبط اثر و حق تهیه فیلم.

و- حق تولید اثر سازگار یا حق تلفیق.

ز- حق استفاده از پاداش و….

به طور کلی، حقوق مادی محدودیتی ندارد؛ بدین معنی که هر انتقال مادی برای اثر متصور باشد، منحصر به پدیدآورنده است. چون پدیدآورنده ذی‌حق و مالک اثر است.

 

2-2-2-4- حقوق معنوی ناشی از مالکیت ادبی و هنری

بر خلاف حقوق مادی، حقوق معنوی(اخلاقی) محدود به زمان و مکان نیست و غیر قابل انتقال به غیر است و شامل موارد ذیل می‌گردد:

الف- حق انتساب اثر به پدیدآورنده: این حق از قدیم در بین شعرا به شدت مورد توجه بوده است. غیر قابل انتقال بودن این حق بدین معنی است که حتی اگر پدیدآورنده موافقت کند، نمی‌توان نام شخص دیگری را روی اثر نهاد. البته، پدیدآورنده حق دارد اثر را بی نام منتشر کند اما نمی‌تواند به نام کسی دیگر منتشر کند. از سوی دیگر، این حق برای ورثه محفوظ است که از انتشار اثر بدون نام پدیدآورنده جلوگیری کنند.

ب- حق حرمت و تمامیت اثر: یعنی حق اعتراض به هرگونه تغییر یا اقدامی که موجب لطمه به حسن شهرت پدیدآورنده شود. به عبارت دیگر، فقط پدیدآورنده حق دارد در اثر خود تغییراتی صورت دهد و بدون اجازه وی هرگونه تغییر و تحریف ممنوع است. در جریان یک دعوا در فرانسه، دادگاه این امکان را به پدیدآورنده داد تا مؤلف یک کتاب درسی را، که به بهانه‌ی بی طرفی، کلمات مذهبی را از قطعه های منتخب آثار او حذف کرده بوده محکوم کند.

بدیهی است که این حق قابل واگذاری به غیر است. در بعضی موارد، منع هرگونه اصلاح و تغییر، مغایر هدف قانون گذار از حمایت حقوق ادبی و هنری است که به وسیله آن، راه را برای رشد و تعالی فرهنگ و تمدن بشری فراهم آورد، پس باید تنها تغییرات و اقداماتی ممنوع باشد که موجب لطمه به حسن شهرت و احترام صاحب اثر گردد. (امیری، 1388).

ج- حق تصمیم گیری در مورد انتشار اثر: هیچ مقامی نمی‌تواند پدیدآورنده را مجبور به انتشار اثر خود نماید، حتی طلبکاران نیز نمی‌توانند به منظور استیفای دین خود، اقدام به توقیف نسخه خطی و انتشار آن نمایند. البته، اطلاق این حق نیز قابل بحث است و باید مقید به مواردی باشد که موجب لطمه به حسن شهرت و احترام صاحب اثر گردد، در غیر این صورت، وجهی برای محرومیت جامعه از یک اثر علمی و ادبی نیست.

حقوق ادبی و هنری برای برقراری تعادل بین حقوق و منافع فردی با حقوق و منافع اجتماعی است. بنابراین در برخی موارد، بهره‌مندی از اثر بدون اجازه مؤلف، مغایر با حق پدیدآورنده محسوب نمی‌شود. از این موارد با عناوین «استفاده آزاد» و «استفاده و رفتار منصفانه»، یاد می‌شود. این موارد از کشوری به کشور دیگر متفاوت است، مثلاً در ایران استفاده مادی از اثر به مقاصد علمی، آموزشی، فنی و تربیتی در حدود متعارف و نیز نسخه برداری برای استفاده شخصی مجاز شمرده شده است. اما، متأسفانه در ایران به دلیل عدم الحاق به کنوانسیون‌های برن و رم در زمینه کپی رایت، حمایت کافی از این حقوق به عمل نمی‌آید (شبیری،1387).

دسته بندی : علمی