در مسائل محیط زیست سراسر جهان هستند. این پدیده با نقشی که صنعتگران چاپ و روزنامه نگاران در ابتدای جنبش کارگری ایفا کردند چندان بی شباهت نیست [63].
3-2-3-2- نقش رسانه ها در تهییج افکار عمومی به نفع محیط زیست
تهییج، ترغیب و تشویق افکار عمومی در مخالفت یا موافقت با سیاست یا برنامه ای، مهم ترین سلاح در یکی دو قرن گذشته در دست سیاستمداران بوده است. با گسرش ارتباطات رسانه ای گروه های مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی طرفداران محیط زیست به گونه ای از آن برای پیشبرد خواسته های خود استفاده کرده اند. افکار عمومی جهان از منابع مهم حقوق محیط زیست است. قدرت افکار عمومی در کمیته ها، جنبش ها و موسسه های دفاع از محیط زیست متبلور می شود که هدفشان درخواست اجرای قوانین و یا دادن پیشنهاد تازه برای نگهداری از انسان ها و موجودات است و از بین آنها می توان به گروه «صلح سبز»، گروه «دوستان زمین» و موسسات «آلزاس» در مورد جلوگیری از آلودگی بین مرزها اشاره کرد. در ایران می توان از سازمان های غیر دولتی زیست محیطی متعددی همچون «جبهه سبز» و «جبهه سبز ایران» را نام برد که با اهدافی چون شناسایی عوامل آلوده کننده محیط زیست و جلوگیری از آفات زیست محیطی، جلوگیری از گسترش کویر، تبلیغ فرهنگ درختکاری و اقدام عملی در جهت توسعه منابع طبیعی آغاز به کار کرده اند. تاثیر موسسات دفاع از طبیعت این است که در خارج از کادر دولتی به وسیله فعالیتهای افشاگرانه و تهییج افکار مردم و فعالیت های حقوقی مانع فعالیت شرکت هایی شوند که با ریختن تولیدات خطرناک و سمی خود باعث آلودگی می شوند. این اقدام ها اگر نتوانند به طور کلی و قطعی مانع از فعالیت این شرکتها شوند، حداقل می توانند به طور جزئی فعالیت آنها را محدود کنند [64].
قسمت اعظم موفقیت نهضت های محیط زیست از این واقعیت ناشی می شود که این نهضت ها بیش از هر نیروی اجتماعی دیگری، به بهترین نحو قادر به سازگاری با شرایط ارتباطات و تجهیز و بسیج در پارادایم نوین تکنولوژی بوده است. با اینکه این نهضت ها بطور عمده متکی به سازمانهای مردمی است، اما کنش محیط زیستی بر مبنای آفریدن رویدادهای مورد علاقه رسانه ها عمل می کند. محیط زیست گرایان با آفریدن رویدادهایی که توجه رسانه ها را جلب می کند، می توانند به مخاطبانی بیش از اعضا و هواداران مستقیم خود دست یابند. خصوصاً حضور دائمی مضامین محیط زیستی در رسانه ها به محیط زیست گرایان مشروعیتی بیش از دیگر جنبشها می دهد. جهت گیری رسانه ای به خصوص در مورد فعالان جهانی محیط زیست از قبیل صلح سبز آشکار است. منطق این قبیل فعالان محیط زیست که مورد توجه رسانه ها قرار گرفته اند به طور کلی آفریدن رویدادهایی برای تهییج افکار عمومی نسبت به مسائل خاص است تا بدین ترتیب بر قدرت های ذیربط فشار وارد آورد. اخبار رادیو و تلویزیون محلی و روزنامه ها منعکس کننده صدای محیط زیست گرایان است تا جایی که شرکت ها و سیاستمداران اغلب اذعان دارند که مسئول بسیج و تهییج در توسعه محیط زیست، رسانه ها هستند نه اکولوژیستها. اغلب خود محیط زیست گرایان تصاویر گرانبهایی در اختیار رسانه ها قرار می دهند که گویاتر از یک گزارش مفصل است. بر همین مبنا گروه های محیط زیستی آمریکا به توزیع دوربین های ویدئویی بین گروه های مردمی در سراسر جهان، از کانکتیکات گرفته تا آمازون، اقدام کرده اند تا از تخلفات آشکار از قوانین محیط زیستی فیلم بگیرند و سپس با استفاده از زیرساخت های فنی این گروه ها به آماده سازی و انتشار این تصاویر و متهم ساختن مسئولان آن اقدام کنند [63].
3-2-3-3- رسانه و حقوق محیط زیست در قانون ایران
قانون اساسی شالوده و اساس یک حکومت یا دولت را تشکیل می دهد و ایران جزو معدود کشورهایی است که توجه به محیط زیست را در قانون اساسی خود در دو اصل بسیار مهم آورده است. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که در سال 1358 به تصویب رسید، اصل پنجاهم به صورت مستقیم به محیط زیست و جایگاه آن اشاره می کند. در این اصل آمده است: «در جهموری اسلامی، حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسل های بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشد داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می گردد. از این رو فعالیتهای اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست با تخریب غیرقابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع است». علاوه بر این اصل که به صورت مستقیم توجه به محیط زیست را هدف قرار می دهد، در اصل چهل و پنجم قانون اساسی هم آمده است: «انفال و ثروت های عمومی از قبیل زمین های موات یا رها شده، معادن، دریاها، دریاچه ها، رودخانه ها و سایر آب های عمومی، کوه ها، دره ها، جنگل ها، نیزارها، بیشه های طبیعی، مراتعی که حریم نیست، ارث بدون وارث و اموال مجهول المالک و اموال عمومی که از غاصبین مسترد می شود، در اختیار حکومت اسلامی است تا بر طبق مصالح عامه نسبت به آنها عمل نمایند تفصیل و ترتیب استفاده از هر یک را قانون معین می کند101».
3-2-3-4- سیر تحول حقوق محیط زیست در قانون برنامه توسعه کشور
توجه به محیط زیست در برنامه ریزی های دولت سیر صعودی داشت. در برنامه اول که 11/11/1368به تصویب شورای نگهبان رسید، از مجموع یک ماده و پنجاه و دو تبصره قانونی تنها تبصره 13 به صورت مستقیم به امر حفاظت محیط زیست می پردازد. در برنامه پنج ساله دوم که در تاریخ 20/9/1372به تصویب مجلس رسید، در سه تبصره از ماده های هشتاد و یک، دو و سه به صورت مستقیم به مقوله محیط زیست پرداخته شده و در برنامه سوم وضع اندکی بهتر شد؛ مقدمات تدوین برنامه سوم توسعه از اواخر 1376 آغاز شد. فروردین 1379 به تصویب مجلس رسید. این متن قانونی مشتمل بر 26 فصل مختلف و 199 ماده بود. فصل دوازدهم آن به عنوان سیاست های محیط زیستی اختصاص داشت. در دو ماده قانونی 104 و 105 به مقوله محیط زیست پرداخته شد. قانون برنامه چهارم توسعه در مهرماه سال 1383 به دولت وقت ابلاغ گردید، این قانون حاوی 161 ماده، 34 تبصره و 9 ضمیمه بود. قانون برنامه چهارم شامل شش بخش عمده به عنوان محورهای اصلی برنامه و 15 فصل به عنوان زیر مجموعه بخش های اصلی است. بخش دوم قانون برنامه به عنوان «حفظ محیط زیست، آمایش سرزمین و توازن منطقه ای اختصاص دارد و بدین شکل بر اهمیت مباحث محیط زیست و آمایش سرزمین تاکید شده است. فصل پنجم مشتمل بر 14 ماده و یک تبصره به حفظ محیط زیست اختصاص پیدا کرده است102.
توجه به رسانه در حوزه محیط زیست به ویژه از جهت اطلاع رسانی و روشن شدن افکار عمومی را می توان در قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا جستجو کرد. قانونگذار در فصل نخست که شامل کلیات است و در ماده یک به اصل مهم قانون اساسی اشاره می کند و به کلیه دستگاه ها و موسسات و کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی تأکید می کند که مقررات و سیاست های مقرر در این قانون را رعایت نمایند. قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا از شش فصل تشکیل می شود ماده 7 از فصل دوم مربوط به وسائل نقلیه موتوری است؛ قانونگذار در این ماده دو بار سازمان حفاظت محیط زیست را مکلف کرده است تا از رسانه همگانی برای اطلاع رسانی استفاده کند. یک بار به هنگام شرایط آلودگی هوا که به حد اضطرار می رسد و بار دیگر با بر طرف شدن وضعیت اضطراری و کاهش آلودگی هوا است. با بر طرف شدن وضعیت اضطراری و کاهش آلودگی هوا، سازمان نسبت به رفع ممنوعیت و محدودیت برقرار شده اقدام و مراتب را به نحو مقتضی به اطلاع عموم خواهد رسانید103.
3-2-3-5- محیط زیست و رسانه در قانون برنامه پنج ساله توسعه
قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در مواد 106، 60 و 64 به طور مفصل تری به نقش اطلاع رسانی رسانه ها و وظایف سازمان حفاظت محیط زیست پرداخته است104. قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران مصوب جلسه علنی مورخ 15/10/1389 مجلس شورای اسلامی که برخی از مواد آن از سوی مجلس محترم شورای اسلامی به مجمع محترم تشخیص مصلحت نظام ارسال گردیده بود، پس از اظهار نظر مجمع یاد شده طی نامه شماره 73285/419 مورخ 30/10/1389مجلس شورای اسلامی واصل گردید و با دستور رئیس جمهور اجرایی شد. قانون برنامه پنج ساله پنجم (1394-1390) از 9 فصل کلی و 199 ماده قانونی تشکیل شده است. ماده 189 قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران وظایفی را به طور مشخص برای سازمان حفاظت محیط زیست مکلف کرده است که بر اهمیت رسانه در نگهداری از محیط زیست تاکید می کند.
3-2-4- نقش سازمانهای غیردولتی در توانمندسازی حقوق محیط زیست
اصل پیشگیری یکی از مهمترین اصول شناخته شده حقوق بین الملل محیط زیست می باشد و به عنوان «قاعده ی طلایی105» در این حوزه تلقی می گردد. این اصل به طور صریح در اعلامیه ریو 1992در مورد محیط زیست و توسعه پیش بینی شده است؛ تحقق این اصل در راستای اجرای فصل 27 دستور کار 21، مستلزم نقش دهی به سازمان های غیردولتی است. این دستور کار به نقش بازیگران اجتماعی توجه دارد؛ به طور کلی این بازیگران به دو قسم افراد و مجامع و گروه ها طبقه بندی می شوند. زنان، جوانان، افراد بومی، کشاورزان، دانشمندان از جمله اشخاص حقیقی هستند که در حوزه حفاظت از محیط زیست مورد توجه قرار گرفته اند؛ در حالی که مجامع محلی، سندیکاها و سازمان های غیردولتی از جمله بازیگران گروهی می باشند که نقش هایی برای آنها لحاظ شده است. تأمل در این بازیگران گویای چند واقعیت است؛ نخست اینکه، این بازیگران به دو گروه بزرگ اشخاص حقیقی و حقوقی تقسیم می شوند، دیگر آن که در ماهیت غیردولتی بودن اشتراک دارند و سرانجام اینکه به طور مستقیم یا غیرمستقیم در صیانت از محیط زیست، اشتراک هدف دارند.
امروزه سازمان های غیر دولتی از دو جهت به نظام عدالت کیفری در راستای تحقق اهداف خود کمک می کنند. از یک سو، با ایفای وظایف خود در زمینه اعلام و گزارش جرایم، نظام عدالت کیفری را در کشف و تعقیب جرائم کمک می کنند و از سوی دیگر با نقش آفرینی خود در فرایند کیفری به بزه دیدگان خاص یاری می رسانند. افزون بر این، با حساس سازی افکار عمومی و تبلیغات و اطلاع رسانی به موقع خود، می توانند نقش مهمی در حمایت از محیط زیست ایفاء کنند. تحقق اهداف عالیه زیست محیطی بدون توجه به نقش سازمان های غیردولتی در مراحل شکل گیری هنجارهای زیست محیطی و نظارت و اجرای آنها دشوار است. اجتماعی بودن پدیده جرم ایجاب می کند تا حتی المقدور برای پیشگیری و سرکوب جرایم از تمامی ظرفیت های اجتماعی استفاده شود.
مشارکت سازمان های غیردولتی در فرایند کیفری یکی از این ظرفیت ها تلقی می شود؛ امری که می

مطلب مرتبط :   ابوهریره، کعب، ، زید، کعبالاحبار
دسته بندی : علمی