ساختهاند، قابل‌رؤیت شده. نکته آنجاست که این مؤلفه، در تمایز با گذشته، به‌گونه‌ای بود که تنها همین فیزیک انسان‌ها قابل‌رؤیت بود و خیال آن‌ها نه قابل‌رؤیت بود و نه مثل امروز بود که آواتار آن‌ها باهم ارتباط میگیرند و تعامل میکنند و این خیالات در عالم مجاز از امکان تعامل و تشریک، برخوردارند.
این امر پیامدهایی را در ساخت جامعه به همراه دارد. به‌عنوان‌مثال میتوان به تغییر نهادهای آموزشی سنتی، نابودی نهادهای سنتی سینما و رسانه، نابودی نهادهای سنتی بهداشت و درمان و … اشاره کرد. پیش‌ازاین تصور میشد که انسان تکنولوژی را به وجود آورده و به‌عنوان ابزاری تحت اختیار اوست؛ حال آنکه دیگر «تکنولوژی» جدای از انسان نیست بلکه، انسان با آن ممزوج شده و تداخل با تکنولوژی صورت گرفته و انسان به‌عنوان حقیقت، با این مجاز، به‌عنوان سوژه با ابژه و به‌عنوان ایندیویژوالیتی در این کامیونیتی متداخل گشته است. که این رخداد، از منظر علوم اجتماعی و انسانی تبیین نشده است.
نوع جوامع نوین، اساساً از جنس جامعه اطلاعات‌محور است که به‌طور ضمنی، بیشترین دامنهی رسانه‌ای را دارد. البته نه این رسانه امروزی، بلکه رسانهای که وارد خانه ما شده و به‌صورت تعاملی است. البته جامعه آینده، جامعهای صرفاً اطلاعاتی نیست که با متن و اسناد و اطلاعات سروکار داشته باشد. همچنین به این دلیل که، بشر با عبور از حوزه اینفورمیشن سوسایتی و سپس عبور از نالج سوسایتی به ویرچوال سوسایتی میرسد. در ویرچوال سوسایتی، دیگر اطلاعات مطرح نیست، بلکه نسبت میان حقیقت و مجاز مطرح است. یعنی در جامعه مجازی، زندگی دوم یا Second Life، به‌واسطه آنچه حقیقت یا واقعیت ندارد، مثل آواتارها و روابط میان آنان، محقق خواهد شد. ازآنجاکه این روابط مجازی است، جنس آن جامعه متشکله نیز مجازی است.
در جوامع نوین، مفاهیمی موضوعیت دارند که عبارت‌اند از؛
پایداری(Sustainability)، ایندیویژوالیزیشن(Individualization)، خانگی(Homing)، سبک صحت(Health style)، اجتماع(Community)، جامعهی دانشی(Knowledge society)، یوموکراسی(Youmocracy)، بازیها(Game on)، اقتصاد توجه(Attention Economy)، علم زندگی(Life Science)، همگرایی(Convergence)، زمان بی‌انتها(Timeless Time)، شایتک(Shy Tech)، مجازیسازی(Virtualization) و همچنین آوترنت(Outernet)
این مفاهیم نقاطی است که در نقشه ترند یونیورس 2012 (trend universe 2012) ترسیم شده و نسبت آن‌ها با ترندهای خُرد آن مشخص گردیده است. با بررسی این مفاهیم در کنار یکدیگر، مفهوم جامعه‌سازی دیجیتالی که با پدیدهی رسانه عجین شده است، بروز بیشتری مییابد.

تصویر 12-2 نقشه ترند یونیورس 2012
حتی اگر این مؤلفه‌ها تنها در یک کشور تا سال 2012 محقق شده باشد، به این معناست که بشر در سیر تطور خود، از جامعه دانشی نیز عبور نموده و پس از آن به جامعه مجازی وارد شده و سپس به جامعه الحاقی خواهد رسید. اکنون لازم است که در ادامه، به معرفی جامعه اطلاعاتی، جامعه دانشی، جامعه مجازی و جامعه الحاقی پرداخته شود.

2-7-3-2 جامعه اطلاعاتی :
واژهی اطلاعات (Information) به اواخر قرن 14 میلادی باز میگردد. ریشهی آن از واژهی enformacion متعلق به فرانسهی کهن میباشد، که به معنی اطلاعات و دستورالعمل بود. این کلمه همچنین از واژهی لاتین informationem (nominative informatio) – به معنی ایده و مفهوم- نیز ریشه میگیرد.56
در مقام تعریف، جامعهی اطلاعاتی جامعهای است که در آن، فنآوری و اطلاعات در بخش عمدهای از زوایای زندگی فردی و اجتماعی استفاده میشود و مدار اصلی امور بر محور اطلاعات میچرخد. مهم‌ترین مؤلفهی این جامعه، اطلاعات میباشد و مهم‌ترین کارگزار آن فناوری اطلاعات و ارتباطات است. (محمدبیگی, مهر 83, ص. 62)
در چنین جامعه‌ای استانداردهای زندگی، الگو‌های کار و فراغت، نظام آموزشی و بازار کار به میزان محسوسی تحت‌الشعاع پیشرفت‌هایی قرارگرفته که در قلمرو اطلاعات و دانش روی داده است. در این تعبیر از جامعه اطلاعاتی، مشابهت با آراء سند شورای عالی اطلاع‌رسانی موسوم به «مروری بر رفتار توسعه نوین» وجود دارد که:
جامعه اطلاعاتی یکپارچه، تبلوری مجدد از کلیه فرایند‌های متعارف و سنتی اجتماعی نظیر کسب، و کار، آموزش و… و حتی فعالیت‌های شخصی نظیر تفریحات و امثال آن، در قالبی نوین با استفاده از فناوری ارتباطات و اطلاعات است. (شورای عالی اطلاع رسانی, اسفند 1381, ص. 15)
جامعهی اطلاعاتی جامعهای فراصنعتی است که رسانههای جدید در آن از اهمیت زیادی برخوردار است. رسانههای الکترونیکی از ویژگیهای جوامع مبتنی بر اطلاعات است. سرعت زیاد، هزینهی کم، قابل درک بودن در سطح جهان از دیگر خصوصیات رسانههای این عصر است. (ایمانی, 1385). در حقیقت مفهوم جامعهی اطلاعاتی زمانی تولد یافت که رایانهها با مخابرات ممزوج شدند. (خان محمدی, زمستان 85, ص. 249) درواقع رشد سریع تقاضای رایانه موجب تحول در وضعیت توزیع یا انتقال پیام از یک نقطه‌به‌نقطه‌ی دیگر شده است.
در خصوص دامنهی مفهومی «جامعه اطلاعاتی» میتوان گفت؛ در جوامع غربی که اساس آن مبتنی بر انسانمحوری است؛ حقوق بشر به‌عنوان یک اصل انکارناپذیر پذیرفته شده و پایهی همه‌چیز را تعیین میکند. بنابراین با توجه به اعلامیه جهانی حقوق بشر، مفهوم «آزادی بیان»، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حقوق اساسی بشر در نظر گرفته میشود57 و به‌تبع آزادی بیان، انسان «حق انتشار کلام» مییابد. وقتی برخورداری از امکان انتشار به‌عنوان یک حق تلقی شده و در مفاد اعلامیه حقوق بشر گنجانده شود؛ ملازم با آن، باید حق دیگری به نام «حق دسترسی به اطلاعات» نیز به رسمیت شناخته شود. حق دسترسی به اطلاعات نیز تابع حق بزرگ‌تری به نام «حق تعامل و حق ارتباط58» است که سال‌هاست زمزمه آن در میان اندیشمندان غربی پیچیده است و ازجمله حقوق اساسی انسان انگاشته شده است. پس در تمدن غرب که مبتنی بر جامعهی مدنی و بورژوایی است، «جامعهی اطلاعاتی» برای نیل انسان غربی به این حقوق مفروض بشر، متبلور شده است. از سویی دیگر، ازآنجاکه در جامعه اطلاعاتی مهم‌ترین ابزار انتقال اطلاعات، اینترنت است ویژگیهای انحصاری رسانه‌هایی مثل رادیو و تلویزیون کمرنگ شده و جنبه‌های دموکراتیک رسانهی اینترنت برجسته‌تر شده است. در تصویر زیر ارتباط مفاهیم مذکور، ترسیم شده است.

مطلب مرتبط :   عقد، ، .، باغبانی، مغارسه

تصویر 13-2 بستر مفهومی جامعه اطلاعاتی
جامعه اطلاعاتی، مورد بحث مجامع علمی و حقوقی و بینالمللی فراوانی قرارگرفته، که از همه مهمتر اجلاس سران کشورهای مختلف جهان59 در زمینهی جامعهی اطلاعاتی است که مقدمهای برای تکوین مفهوم و ماهیت جامعه مبتنی بر اطلاعات است. (محمدبیگی, مهر 83, ص. 63) «اجلاس جهانی سران درباره جامعه اطلاعاتی» 60WSIS مأموریت دارد تا مفاهیم و معیارهایی که ذیل اعلامیه حقوق بشر برشمرده شد را، در جامعه اطلاعاتی محقق نماید و آن‌ها را به‌عنوان اصول رهنمود برای گذار به جامعه اطلاعاتی آینده به کار گیرد.
البته شایان ذکر است که دیدگاه حقوق بشری، در فرایند جامعه اطلاعاتی، در برخی از اصول و حقوق مهم انسانی، مانند عدم تبعیض، حق توسعه، حق آزادی بیان، حق ارتباط، حق حریم زندگی خصوصی و حق مشارکت آزاد در زندگی فرهنگی جامعه، با تضاد و تعارض روبرو میشوند. (معتمدنژاد, ص. 32)
جامعه اطلاعاتی از بُعد اقتصادی، با اقتصاد مبتنی بر اطلاعات تعریف میشود و اطلاعات به‌عنوان یک مبنا برای اقتصاد درنظر گرفته میشود. مقوله «ثروت ملی» نیز برحسب میزان محصولات مرتبط با اطلاعات و دانش اندازهگیری خواهد شد. نگاهی دیگر به جامعهی اطلاعاتی، نگرش سیاسی است؛ بدین مفهوم که به جامعه اطلاعاتی از منظر رابطه قدرت و ساختار قدرت نگریسته شود.
شاخصها و ویژگی‌های عمدهی جامعهی اطلاعاتی را میتوان چنین برشمرد:
• متصل بودن و دسترسی مناسب به اطلاعات مناسب؛
• حضور رایانهها و فنآوریهای اطلاعاتی ارتباطات دوربرد؛
• برتری اطلاعات بر سرمایه به‌عنوان منبعی راهبردی؛
• رشد زیرساختهای مبنایی برای کاربرد فنآوری اطلاعات؛
• تغییر ساختارهای شغلی از فعالیتهای مبتنی بر صنعت به فعالیتهای مبتنی بر اطلاعات. (نصیب & ک.سی.دباس, زمستان 1382)
بزرگ‌ترین اثر فنآوری تکنولوژی تغییر اجتماعی است که جامعه را کاملاً دگرگون میکند. (مولانا, بیتا) سازمان و جامعه یک موجود زنده و پویا تلقی میشود و به‌عنوان یک سیستم باز، که از ویژگیهای جامعهی اطلاعاتی است، هم بر محیط اثر میگذارد و هم از آن تأثیر میپذیرد. (ایمانی, 1385) یکی از اثرات اجتماعی فناوری اطلاعات را میتوان این دانست که غالباً، فناوری اطلاعات موجب نادیده گرفتن نقش انسان در فرایند تکنولوژی میشود. یعنی جبر تکنولوژی تعیین‌کننده‌ی حیات اجتماعی است. (محمدی, ص. 249)
تکنولوژیهای ارتباطی امروز و بهویژه اینترنت، جهان را به مثابه دهکدهی کوچکی درآورده که با سیطره و جهانشمولی خود، دنیا را به‌سوی فرهنگ و تفکری واحد به نفع دنیای غرب میکشاند. به‌صراحت میتوان گفت که شبکه اینترنت فارغ از جنبههای مثبت آن به ابزاری مؤثر در گسترش استیلای فرهنگی دنیای غرب در کشورهای درحال‌توسعه و جهان سوم تبدیل گردیده است. ازاین‌رو، بسیاری از اندیشمندان و محققان علوم اجتماعی و فرهنگی بر آن شدهاند تا با مطالعه و بررسی این فناوری نوین، به آسیبها و تهدیدهای آن بپردازند و از سوی دیگر فرصتهای به‌دست‌آمده در این مجال را شناسایی و پیشنهادهایی برای آن ارائه نمایند. (نوری & سیدباقری, 1385)
اندیشمندان برجسته در این حوزه عمدتاً با نگاهی انتقادی، در پس چهرهی موجه و دوستداشتنی این جامعهی پیشرفته، به برخی از زمینههای نابرابری، سلطه و همچنین شکاف عمیق اطلاعاتی در دنیای مدرن تأکید کرده و حتی به جنبههای موقعیتهای نامتوازن در خود کشورهای پیشرفته در دسترسی و بهرهمندی از اطلاعات اشاره میکنند.
به‌هرتقدیر، جامعه غرب در زمینه فراهم‌شده بر بستر جامعه مدنی و جامعهی بورژوایی خود؛ از جامعهی صنعتی عبور نموده و در وضعیت جامعهی اطلاعاتی به سر می‌برد. تمدن غرب همگام با توسعهی تکنولوژیک خویش، با تسری این جامعه و تسلط و سیطرهی جهانی پدیدههای ارتباطات جهانی و بهویژه اینترنت، سایهی جامعهی اطلاعاتی را بر جهان، مستولی نموده است.
تسری جامعهی اطلاعاتی، عموماً با مفاهیم کاربردی تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات، ازجمله دولت الکترونیک، تجارت الکترونیک، یادگیری الکترونیک، بهداشت الکترونیک، اشتغال الکترونیک، محیط زیست الکترونیک، کشاورزی الکترونیک، علم الکترونیک61 همراه هستند. برای آشنایی با

مطلب مرتبط :   معلول، ، اضافه‌ی، رابط، ذات
دسته بندی : علمی