گویا سید خود نیز متأسفانه در آخر کار دریافت که بذرهای اصلاح را در چه شورهزاری کاشته است و به اشتباه عظیم خود پی برد. به هر حال، سید بیشترین توجه خود را به دفاع از کشورهای اسلامی مصروف کرد که در معرض خطر توسعهطلبی اروپا قرار گرفته بود، ولی اندیشههایش به سیاست محدود نماند. موضوع اصلی در اندیشه وی آن نبود که چگونه کشورهای اسلامی را قوی کند، بلکه مسلمانان را اقناع کند که باید دین خود را از نو بشناسند و طبق تعالیم آن رفتار کنند.
در مجموع، درونمایه اساسی حاکم بر فکر و اندیشه سید را یکی مسئله استعمار باید دانست و دیگری استبداد، و به نظر وی، راه حل مشکلات جهان اسلام را در بازگشت به اسلام نخستین و کنارگذاشتن پیرایهها، مبارزه با خودکامگی حاکمان مستبد، آشنایی با علوم و فنون جدید، مبارزه با استعمار خارجی و دمیدن روح تازه و ایجاد نشاطی جدید و جهادگونه، از قسمی است که در صدر اسلام وجود داشت.
از نقاط قوت و امتیازات برجسته سید این بود که با طیفهای فکری مختلف از علمای تراز اول تا سیاسیون و روشنفکران تماس داشت و حتی متهم به عضویت و همکاری با تشکیلات فراماسونری و کسانی چون ملکم خان بود و همین امر چه درست باشد یا غلط، بر وسعت افق دید او صحه میگذارد.414 دفاع از پان اسلامیسم و وحدت میان مسلمانان صرف نظر از تعلقات فرقهای موضوعی است که سید را به شخصیتی شاخص و استثنایی تبدیل کرد و همو بود که گفتمان وحدت را به راه انداخت و کسانی بعد از او به آن وفادار ماندند. شاگرد وی عبده به مراتب ضعیفی این راهبرد مهم را دنبال میکرد. دلیل این امر آن است که پیشینه تعلیم و تربیت سید هم ریشه در سنت شیعی داشت و هم سنت سنی، و چون وطن خاصی برای خود نپذیرفته بود میتوانست منادی و مبلغ تسامح و سعه صدر در مسائل عقیدتی باشد. اما عبده و رشید در محیطی سنی رشد کرده بودند.415

شیخ محمد عبده (1266-1323)
وی در مصر سفلی دیده به جهان گشود و در طنطا در جامع احمدی و سپس در قاهره در جامع الازهر به ادامه تحصیل پرداخت. در بیست و سه سالگی با سید جمال آشنا شد و سخت شیفته افکار و اندیشههایش گشت. آشنایی او با سید موجب آشنایی با افکار نو در اروپا شد و تحت ارشادات سید بود که وارد قلمرو روزنامهنگاری به منظور آگاهی بخشی به مردم شد و در نشریاتی چون الوقایع المصریه، الاهرام و عروه الوثقی مقالاتی را منتشر کرد. عبده با آنکه اصول فکری سید جمال در باب اصلاحات در جهان اسلام را قبول داشت، طرفدار اصلاحات آرام و ارتقای فرهنگی مردم از راه آموزش دین و اخلاق، بازگشت جدی به اسلام ساده نخستین و اعاده حقوق مردم به آنها در برابر حکومتها و بهرهگیری معقول از غرب بود. وی در اصلاحات دینی به کسانی چون غزالی، ابنتیمیه و ابنقیم توجه داشت و در عین حال قائل به اجتهاد بود. وی بیش از آنکه به اصلاحات اجتماعی بیندیشد، به بحران در اندیشه دینی میاندیشید و از این رو مسائلی چون فقه مقارن، دخالت دادن مبانی فلسفی حقوق در اجتهاد و ایجاد نظام حقوقی جدید در فقه را مورد توجه قرار داد که قبلاً مورد توجه نبود. از مهمترین آثار او شرح بر نهجالبلاغه است. عبده را مهمترین کسی میتوان دانست که به اندیشههای سید در باب وحدت مسلمانان تا حدی وفادار ماند و بعد از او، گفتمان وحدت به گفتمان ملیگرایی و امثال ان تبدیل شد.416

محمد رشید رضا (1865-1935)
نویسنده برجسته سوری. وی از شاگران محمد عبده است که اندیشههای سید جمال و عبده در مجله عروه الوثقی تأثیر عمیقی به گفته خودش، بر وی نهاد. وی معتقد است که وحدت اسلامی زیر لوای خلافت به شیوه خلفای راشدین سنگ بنای برنامه اصلاحی اوست. وی ناسیونالیسم را که در آن زمان در مصر طرفداران زیادی داشت، محکوم میکرد. از دیگر ویژگیهای اندیشه وی، اعتقاد به همراهی سیاست و دولت،‌ و نیز تعصبات فرقهای اوست که به شدت چهره وی را مخدوش کرده است، تا جایی که به دلیل همین تعصبات فرقهای بعضی از اندیشمندان در اصل این که او را مصلح دینی بدانند، تردید جدی دارند. مرحوم مطهری ضمن آنکه مصلحان در جهان عرب را سید، عبده و کواکبی دانسته، اظهار داشته که سایر افراد در مصر، سوریه، الجزایر، تونس و مغرب به اهمیت این افراد نبوده، بلکه برخی از آنها در اثر بعضی از انحرافات، به جای اصلاح افساد کردهاند و محمد رشیدرضا از جمله آنهاست؛ زیرا بیشتر تحت تاثیر ابنتیمیه و محمد بنعبدالوهاب بوده است. ایشان حتی علت افول جریان اصلاحی در جهان عرب را این میداند که مدعیان اصلاح بعد از سید و عبده در دائره تنگ اندیشههای وهابیگری گرفتار شدند و نهضت را به نوعی حنبلیگری و سلفیگری از نوع سلفیگری ابنتیمیه تنزل دادند.417 اندیشههای وی در مجله المنار در ضمن تفسیر قرآن ذکر شده است. مهمترین اثر وی کتاب الخلافه و الامامه العظمی است که در آن، به بررسی نظریه سیاسی اسلام پرداخته است. وی مدافع تاسیس مجدد خلافت در منطقهای بیطرف بین شبهجزیره عربستان و آناتولی و در جایی مثل موصل بود که میتوانست محل التقای اقوام مختلفی از اعراب و ترکان و کردان باشد.

مطلب مرتبط :   مجازات، حقوق، محکوم، مؤلفان، فرهنگ

عبدالرحمن کواکبی (1295-1320)
نویسنده و ادیب سوری و نویسنده کتاب ارزشمند طبایع الاستبداد و ام القرا. وی ابتدا به روزنامهنگاری پرداخت ولی فعالیتهای وی توسط حکومت عثمانی تحمل نشد و همین امر وی را ناگزیر کرد که به مصر مهاجرت کند. کواکبی در آنجا به سید جمال و محمد عبده پیوست. وی در کتاب طبایع الاستبداد به بررسی تأثیر استبداد بر عقبماندگی مسلمانان پرداخت. محورهای مهمی که در این کتاب بررسی شده، عبارت است از تأثیر استبداد بر ثروت، اخلاق، تربیت و ترقی جهان اسلام. وی معتقد است که حکومت استبدادی نظام ثروت را نابسامان میکند و امتیازات و انحصارات مالی را در اختیار اقلیتی نزدیک به قدرت قرار میدهد و اکثریت را از ثروت و تولید بیشتر آن محروم میکند و لذا خیر مردم را در قبول نوعی معتدل از اشتراکیت میداند.
به باور وی، استبداد چنان میکند که مردم نسبت به یکدیگر بدگمان باشند و دیگران را کارگزاران مخفی حکومت بدانند و همین عاطفه و محبت را میکشد و عناصر اخلاقی مانند عزت و مردانگی را میمیراند و کار را به جایی میرساند که نفاق و حیلهگری و دنائت، سیاست و کیاست و لطافت تلقی شود. افزون بر این، در نظام استبدادی افراد سالم و توانا کنار زده میشوند و افراد متملق و دمدمیمزاج جای آنها را میگیرند. با این حال، وی بر این باور است که مردم نباید با قوه قهریه با استبداد درافتند و اولین گام اصلاحی آن است که مردم آگاه شوند و قبل از برانداختن نظام استبدادی، به فکر جایگزین درستی باشند. این جمله کلیدی در این کتاب بیان شده است که به اسامی و نامهای حکومتها نباید نگریست، بلکه باید حقیقت آنها را مدنظر داشت. وی میگوید که غرب در موضوع آزادی و عدالت، دست شرق را نگرفت و به این هم بسنده نکرد، بلکه برای سود و منفعت خود آن را به زنجیر کشید. غرب باید فضل تقدم شرق را رعایت کند و دست او را بگیرد و با او معامله برادر با برادر کند نه معامله ارباب و نوکر.
کتاب دوم (امالقری)418 حاوی گفتگوهایی است خیالی میان نمایندگان کشورهای اسلامی در کنگرهای عمومی با انتقاداتی از جهان اسلام. وی بارزترین بیماری مسلمانان را سستی آنان میداند و علت انحطاط را به حوزه دین، سیاست و اخلاق ربط میدهد. به اعتقاد وی در ساحت دین،‌
عقیده به جبر و کنارهگیری از دنیا و ترک عمل، عدم تسامح در رفتار با اندیشههای مخالف موجب انحطاط جهان اسلام شده است. در ساحت سیاست نیز فرار حاکمان از مسئولیتپذیری، به سلب آزادیهای مردم و آن هم به فقدان امنیت و فقدان عدالت و برابری انجامیده است. اما از نطر اخلاق، جهان اسلام با فرورفتن در ورطه جهل، نومیدی و دلخوشی به گمنامی موجب عقبماندگی خود شده است. آرمان وی در حکومت، ایجاد نظام خلافت در مکه و یک مجلس شوراست. آنچه در مورد این متفکر مهم است آن است که وی علت عقبماندگی جهان اسلام را بیش از هر چیزی در خود آنان و در رخوت و سستیشان میداند. 419

مطلب مرتبط :   ماکس، حقوق، پلانک، دادگاه، فکری،

حسن البنا (1906-1948)
رهبر سیاسی در مصر و بنیانگذار جمعیت اخوان المسلمین.420 وی از جمله مشکلات جهان اسلام را بیگانگی مردم با اسلام و رواج عقاید باطل و تفرقه و خودباختگی میدانست و خواستار بازگشت به سلف صالح و اسلام واقعی و اتحاد مسلمانان بود. وی به پیوستگی سیاست با دین اعتقاد داشت و جریانی دینی را در مصر هدایت میکرد که با جریان ملیگرایی دوره جمال عبدالناصر در تضاد بود و به دلیل همین مسائل بود که سرانجام تحت تعقیب قرار گرفت و کشته شد.

سید قطب (1906-1966)
وی در منطقه اسیوط مصر دیده به جهان گشود و در 16 سالگی وارد دانشگاه عبدالعزیز مصر شد. دوره کارشناسی ارشد را در امریکا گذراند و در همان جا کتاب عدالت اجتماعی در اسلام را نوشت و در سال 1949 منتشر کرد. سید به هنگام اقامت در امریکا از مسائلی چون مادیگرایی و آزادیهای زیاد و سیستم اقتصادی امریکا و اختلاط زیاد جنسیتها انتقاد کرد و بر این باور بود که حلقههای زندگی امریکایی، بدوی و منزجرکننده است. در سال 1953 به جنبش اخوان المسلمین پیوست و به دنبال تلاشهایی برای ترور جمال عبدالناصر، اخوان نیز تحت فشار و تعقیب قرار گرفتند و خود سید نیز زندانی شد و در همانجا دو کتاب مهم فی ظلال القرآن و کتاب معالم فی الطریق را نوشت. سید مدتی بعد با وساطت عبدالسلام عارف نخستوزیر وقت عراق آزاد شد ولی دوباره به زندان افتاد و پس از مدتی به دار آویخته شد و مرگش لکه ننگی در پرونده عبدالناصر شد. وی ابتدا مصلحی سکولار بود، اما شاید به دلیل عملکرد نامناسب و مایوسکننده افسران آزاد مصری که نه حاضر به برگزاری انتخابات بودند و نه به رعایت ظواهر شرعی مانند ترک شراب مشروبخواری توجه داشتند، بر ضرورت حکومت شریعت تأکید کرد. سید از کسانی بود که در مقابل هجوم مدرنیستم ایستاد. وی میگفت که مسلمانان باید تحت شریعت زندگی کنند و در دولتی کاملاّ اسلامی که تحت تأثیر یهود و مسیحیت نباشد. وی به دلیل نگاه سنتی و سلفیاش، مقتدای اسلامگرایان افراطی در دوره معاصر است.421

جریان اصلاحات دینی در ترکیه
ترکیه کشوری است با سابقه تمدنی بس کهن. روزگاری مرکز امپراتوری روم درعهد قسطنطین بود و روزگاری دیگر مرکز امپراتوری روم شرقی در قسطنطنیه. با فروپاشی این امپراتوری رفتهرفته مردم این سرزمین به اسلام روی آورند. در دوره متأخر، در این کشور بزرگترین دولت اسلامی و پردوامترین آنها به نام خلافت عثمانی شکل گرفت که ششصد سال بر بخشهایی وسیعی از جهان اسلام از قسطنطنیه تا مصر و شبه جزیره عربستان و فلسطین و سوریه از حدود سال 1520 تا 1914 فرمانروایی کرد و در طوفان سنگی

دسته بندی : علمی