برمی‌گردد و در کودک نیز با توجه به مخاطبین آن برنامه که در سنین مختلف هستند ویژگی‌هایی را باید دارا باشد که پاسخگوی مخاطب آن رده سنی باشد. و به لحاظ محتوایی اهدافی را که در برنامه پیش‌بینی می‌شود هم باید متناسب با مخاطب باشد.
در مجموع برنامه موفق برنامه‌ای است که بتواند با توجه به اهدافی که پیش بینی کرده است با مخاطب ارتباط برقرار کند و به اهداف خودش برسد و اگر مضمون خاصی یا رفتار خاصی مورد نظرش هست بتواند تا حدی آن مضمون را به مخاطب منتقل یا رفتار مخاطب را تا حدی با خود همراه کند. استانداردهای فنی و هنری نیز باید مراعات بشود. مفاهیم و موضوعاتی که انتخاب می‌کنیم باید متناسب با مخاطب باشد. و مخاطب شناسی باید مورد توجه قرار بگیرد.
من : چگونه می‌توانیم بفهمیم یک برنامه تأثیرگذار بوده است؟
خوب مکانیزم‌هایی وجود دارد که خارج از تولید است و مراکز تحقیقی که در صدا و سیما هست با تحقیقات و نظرسنجی‌هایی که انجام می‌دهند موفقیت و یا عدم موفقیت برنامه را رصد می‌کنند. البته برنامه‌سازان قبل از اینکه برنامه را بسازند سعی می‌کنند اصولی را رعایت بکنند و به شاخصه‌هایی توجه بکنند که بتوانند تأثیر مورد نظرشان را بگذارند.
من : به نظر شما در برنامه‌سازی برای کودکان آیا می‌توان مفاهیم اخلاقی را به کودکان منتقل کرد؟ اگر آری چه ضوابط و معیارهایی را برای انجام آن پیشنهاد می‌دهید؟
قطعا مفاهیم اخلاقی هم یکی از موضوعاتی است که در برنامه‌های کودک و نوجوان مورد توجه قرار می‌گیرد و به هر حال در حوزه کودک و نوجوان رویکرد برنامه‌ها رویکرد تربیتی است و اخلاق هم یکی از موضوعاتی است که در تعلیم و تربیت مورد توجه قرار می‌گیرد. منتهی اینکه از اخلاقیات و موضوعات اخلاقی چه مضامین و موضوعاتی را انتخاب بکنیم طبیعتا اولا باید یک اولویت بندی وجود داشته باشد و در ثانی اینکه اخلاق شامل دو حوزه سلبی و ایجابی است. یعنی کارهایی که باید کودک انجام بدهد و کارهایی که نباید انجام بدهد و رویکرد باید در حوزه ایجابی باشد یعنی کارهایی را که باید کودکان انجام دهند را به آنها یاد بدهیم. یعنی درباره راستگویی صحبت کنیم و دروغگویی خود به خود بد می‌شود. نکته سوم و مهم‌ترین مسئله این است که مفاهیمی را که جنبه ذهنی و تجریدی دارند را به صورت یک مهارت درآورده و با مصادیق عینی که در زندگی خود بچه‌ها وجود دارد به عنوان یک مهارت مطرح بکنیم. مثل مهارت در راست گفتن، مهارت در احترام به بزرگ‌ترها. چهارم اینکه روی مصادیقی کار بکنیم که آنها را در زندگی کودکان می‌بینیم و مشاهده می‌کنیم و روی مفاهیم کلی و کلیات با بچه‌ها صحبت نکنیم. و باید از روش‌هایی استفاده کنیم که بتوانیم تأثیر لازم را بر کودک بگذاریم و در حد یک شعار و کلیات فقط مطرح نشود.
من : از منظر شما کدام یک از مفاهیم اخلاقی دین را می‌توان برای کودکان مطرح کرد؟اگر برای مخاطبین مختلف کودک (خردسال،کودک و نوجوان) تفکیک می نمایید چه عاملی را سبب تفریق این دسته‌بندی برای هرکدام از مخاطبین می‌بینید.
حتما. در انتخاب موضوع باید اولویت بندی داشته باشیم که مقدار زیادی از آن به نیازهای کودک درآن سن خاص مربوط می‌شود. مثلا برای مخاطب خردسال به مفاهیمی بپردازیم که در رابطه بین مادر و فرزند می‌گذرد. و وقتی بچه‌ها بزرگتر‌می‌شوند به مفاهیمی می‌پردازیم که دایره گسترده‌تری از اجتماع را شامل می‌شوند. مثلا در سنین نوجوانی به مفاهیمی از اخلاق می‌پردازیم که در ارتباط با گروه‌های مختلف اجتماعی مطرح است و ارتباط با همسالان مطرح است. و تکنیک‌هایی را که در برنامه‌سازی کودکان به کار‌ می‌بریم متفاوت از روش هایی است که برای بزرگسالان به کار می‌بریم. یکی از روش‌های بسیار مؤثر در انتقال مفاهیم اخلاقی که غیر مستقیم نیز هست روش روایت و قصه گویی است. که با استفاده از داستان شخصیت‌هایی خلق می‌شود که خود این کارکترها و حوادث و ماجراهایی که در داستان است این مفاهیم را منتقل می‌کنند. قالب قصه‌گویی یک قالب بسیار خوب است ولی در عین حال به این معنی نیست که ما در ارتباط‌های مستقیم نمی‌توانیم مفاهیم اخلاقی را بیان کنیم. منتهی باید شرایط خاصی را گوینده داشته باشد از ادبیات تا نحوه بیانش که آن حالت مستقیم در بیان از بین برود. و نکته مهمی که باز تأکید می‌کنم این است که باید مفاهیم اخلاقی را به صورت یک مهارت دربیاوریم و آن را کاربردی بکنیم و به صورت مهارت برای بچه‌ها بیان بکنیم. مثلا داستان حضرت یوسف (ع) که وقتی ایشان در مقابل گناه قرار می‌گیرد از همان ابتدا مقاومت به خرج می‌دهد و مهارت مقاومت کردن در مقابل گناه را به مخاطب آموزش می‌دهیم برعکس بسیاری از داستان‌ها که ابتدا شخصیت داستان گناه را انجام می‌دهد و در پایان با یک تحول جزئی یا کلی صادق و پاک و راست کردار می‌شود. مهارت ارتباط اخلاقی با دیگران را باید یاد بدهیم.
من : آیا بیان چیز سلبی جذاب‌تر نیست؟
این هم روشی است ولی به نظر بنده اگر سلبی مطرح شود بدآموزی‌های زیادی هم مطرح می‌کنیم.
من : آیا می‌توان گفت بعضی قالب‌ها به رویکرد دینی قرابت بیشتری داشته و پتانسیل آنها برای ظرف شدن محتوای اخلاقی بیشتر است؟ اگر آری کدام قالب‌ها؟ با چه ویژگی‌هایی؟
گاهی مواقع بعضی مضامین نامحسوس و ناملموس هست شاید از قالب‌هایی که غیر مستقیم هست استفاده بکنیم. مثلا شاید بعید به نظر می‌رسد که به خاطر اینکه دروغگویی فعل بدی است از قالب مستند بهره بگیرید ولی شاید در یک برنامه نمایشی و یا یک پلاتو حتی به راحتی این مفهوم را عنوان کنید. هر کدام از این قالب‌ها اثر خود را می‌گذارند مثلا از طریق ارتباط مستقیم شما می‌توانید اطلاعات بیشتری در مورد یک مضمون اخلاقی منتقل بکنید ولی در کار نمایش نمی‌توانید این اطلاعات وسیع را منتقل بکنید. عدد و آمار بدهید ولی در یک کار مستقیم شما می‌توانید رودروتر و مستقیم‌تر اطلاعات کمی بیشتری به مخاطب ارائه بدهید.
من : پس یعنی هر مفهمومی قالب خودش را انتخاب می‌کند؟ ن
ه باید ببینیم چکار می‌خواهیم بکنیم مثلا شما ببینید قرار است یک بار می‌خواهید اشک مخاطب را دربیاورید از روش ها و مکانیزم‌های عاطفی‌تر استفاده می‌کنید یک دفعه شما میخواهید از این مفاهیم اخلاقی برای مخاطب استدلال کنید و مقداری عقلانی‌تر صحبت کنید می‌روید و گزارش می‌گیرید. مثلا شما با نشان دادن گزارشاتی از کودکان حادثه دیده‌ای که به دلیل گوش ندادن حرف والدین مثلا دستشان زیر چرخ گوشت رفته است و یا از بالای درخت به زمین افتاده‌اند باعث تهییج مخاطب شوید و باعث پذیرش این مفهوم در او می‌شوید. کلا من به نظرم می‌آید که هر قالبی کارکرد خود را دارد که متناسب با مخاطب و اهداف مخاطب و برنامه، یک ساختار و قالبی را انتخاب می‌کنیم. و این را هم نیز بدانیم که اساسا از رسانه‌های مختلف به اندازه خودشان توقع داشته باشیم. ظرفیت تلویزیون یک ظرفیت محدودی است، ظرفیت رادیو یک ظرفیت محدود است، ظرفیت کتاب یک ظرفیت محدودی است و محدود به این معنی که یک ظرفیت مشخصی دارند و همینطور ظرفیت جلسه‌ای که در مسجد محل برگزار می‌شود یک ظرفیت دیگری است، ظرفیتی که معلم در کلاس درس دارد یک ظرفیت مختلفی با سایر رسانه‌هاست و اینها کلا ظرفیت‌های مختلف آموزشی و رسانه‌ای است که ما باید به اندازه ظرفیت و کارکرد آنها از آنها توقع داشته باشیم. گاهی اوقات از رسانه تلویزیون انتظار داریم که مفاهیم اخلاقی را بیان کند که کودک را تحت تأثیر قرار دهد در حالی که باید این مفهوم را از مادرش،‌ از معلمش،‌ از روحانی مسجد و یا دوستانش فرا بگیرد. و ضمن اینکه مخاطبین تلویزیون نیز متنوع هستند. خیلی از مخاطبین تربیت شده‌تر هستند، اخلاقی‌تر هستند،‌ خیلی از مخاطبین نیز عکسش هستند. و یک حکم کلی را نمی‌توان از جهت تأثیرگذاری بر همه کرد و گاهی این تأثیرگذاری نیزبستگی به زمان و شرایطی که شما در حال پخش برنامه هستید هم دارد.
من : کدام ژانر(کمدی، فانتزی،موزیکال،اکشن،اسلپ استیک،…) برنامه‌سازی در راستای جذب کودکان دارای پتانسیل بیشتری است؟ چرا؟
هر کدام از اینها ظرفیت و کارکرد خودش را دارد و زیاد ترجیحی ندارم که برای بیان مفاهیم اخلاقی به سراغ ژانرهای خاصی برویم. ولی ژانر اکشن به نظر میاد برای نوجوانان و پلنگ صورتی و پت و مت برای کودکان که اکشن خنده‌دار است جذاب است. منتهی همه اینها تابع اصول فنی خاص خودشان هستند که اگر خوب رعایت شوند می‌توانند تأثیرگذار باشند.
چند ویژگی مهم و تاثیرگذار را در برنامه “نیم‌رخ” که به نظر شما در جذب مخاطب به سوی این قالب کمک می‌کند نام برده و اگر ممکن است توضیح دهید چرا این ویژگی از نظر شما کمک می‌کند؟
اولین موضوعی که باعث شده است برنامه “نیم‌رخ” تأثیرگذار باشد این بود که سعی‌ کردیم حرفی برای گفتن داشته باشیم. تلاش برنامه برای دادن اطلاعات و پیام‌های مفید به مخاطب نوجوان خودش بود و این مهم‌ترین عامل موفقیت برنامه “نیم‌رخ” بود. کار خیلی فشرده بود و با اینکه درگیری‌های اجرایی داشتم مجبور بودم پژوهشش را انجام دهم. و یکی از دلایلی که این برنامه را تولید کردم این بود که خواستیم برای اولین بار با نوجوان حرف جدی بزنیم و خیلی‌‌ها نیز می‌گفتند که موفق نخواهید شد. و همین امر باعث شد که ما به دنبال این برویم که با نوجوان حرف جدی بزنیم و یک هفته با بچه‌ها درباره هویت حرف می‌زدیم و یا در مورد ارزش تفکر در زندگی ما یک هفته صحبت می‌کردیم. و بسیاری از این موضوعات را از کتاب تعلیم و تربیت شهید مطهری (ره) استخراج کردیم و در برنامه مطرح کردیم. و بعد از دو ماه که کارمان شل شد هنوز صدای آن دختر خانم در گوشم هست که تلفن زده بود و گفته بود :‌ «نیم‌رخ! حرفت تموم شد دیگه. چیزی نداری بگی.» یعنی یک توقعی در مخاطب ایجاد شده بود که از برنامه حرف تازه ،‌نو و عمیق می‌خواستند. و اینکه ما این حرف‌ها را چگونه بزنیم نیز مسئله دیگرمان شده بود. و از روش‌های مختلفی برای حرف زدن راجع به موضوعات استفاده می‌کردیم. مثلا ما می‌خواستیم راجع به هویت صحبت بکنیم به همین دلیل به دنبال مصادیق عینی هویت در زندگی مردم گشتیم. و ما نمی‌آمدیم بگوییم که ما می‌خواهیم درباره هویت صحبت کنیم. بلکه درباره شناسنامه صحبت می‌کردیم و یک هفته موضوع برنامه ما شناسنامه بود و خود به خود به صورت غیرمستقیم تمام مواردی که درباره هویت مدنظر داشتیم از این طریق به مخاطب نوجوان منتقل می‌کردیم. یا از وسایل کمک آموزشی و یا عبارات خاصی استفاده می‌کردیم. یکی از عباراتی که بنده یادم هست که نویسنده بر روی آن خوب مانور داد این عبارت «نحن ابناء الدلیل» بود. و از این شیوه‌های نو در انتقال مفاهیم

  • 4
مطلب مرتبط :   شیعیان، شیعه، خاورمیانه، عدالت، عرب
دسته بندی : علمی