د می آیند که به طور گسترده در دسترس عموم قرار گیرند. انواع گوناگون آثار ادبی و هنری به شیوه های مختلف در دسترس عموم قرار می گیرند. یک ناشر اثری دست نوشته را بدون افزودن چیزی به آنچه که مؤلف خلق کرده به شکل نهایی اش منتشر می کند. البته حمایت از منافع ناشران کتاب ها بوسیله ی خود کپی رایت (نه حقوق مرتبط ) به عمل می آید و در این خصوص کپی رایت به همان اندازه که برای انگیزه بخشیدن به نویسندگی خلّاقانه ضروری است ، برای حمایت از منافع اقتصادی صنعت نشر نیز اهمیت دارد.اما وضع آثار نمایشی و موسیقایی و سایر انواع آثاری که به منظور دریافت دیداری و شنیداری پدید می آیند، متفاوت است.این قبیل آثار با کمک اجراکنندگان است که به نظر عموم می رسند. در چنین مواردی منافع خود اجراء کنندگان در استفاده از شیوه ی بیان شخصی اشان در اثر اجرا شده مطرح می گردد.مشکل مربوط به این گونه واسطه ها با توسعه ی سریع تکنولوژیکی حادّتر شده است .از سوی دیگر با ظهور دستگاه های ضبط و پخش صدا ، سینما ، رادیو و تلویزیون، ویدئو ، تلویزیون های ماهواره ای و مانند آن ها ، برخلاف گذشته ها نمی توان یک اجرا را با برگزاری نمایش یا کنسرتی در حضور حاضران خاتمه یافته دانست. این پیشرفت های سریع ومتنوع موجب شده که برای بازتولیدیک اثر اجرا شده نیازی به حضور دوباره ی خود هنرمند نباشد. این امر موجب کاهش شمار اجراهای زنده شده و این نیز به نوبه ی خود پدیده ای را که به بیکاری تکنولوژیک شهرت یافته در میان هنرمندان حرفه ای به وجود آورده و بدین ترتیب موضوع حمایت از منافع اجرا کنندگان اهمیت فزون تری یافته است.
دقیقاٌ به همان ترتیب ، توسعه ی فزاینده ی فن آوری ساخت صفحات صوتی ، نوارهای کاست و دیسک ها و لوح های فشرده که موجب امکان پذیری تکثیر نامحدود این آثار شده اند ، نیاز به حمایت از تولید کنندگان آثار صوتی را بیشتر از پیش کرده است.این امر به همراه دسترسی آسان به بازار انواع وسایل پیچیده ضبط صدا موجب ایجاد مشکل روز افزون نقض کپی رایت به عنوان معضلی جهانی گردیده است.به علاوه بنگاههای رادیو تلویزیونی نیز به طور گسترده ای از نوارها و لوح های فشرده استفاده می کنند که اگر چه موجب تبلیغ محتویات آن ها و تولید کنندگانشان می شود ، اما از سوی دیگر جزء ضروری برنامه های روزانه این بنگاه ها گردیده که نمی توانند از این امر صرفنظر کنند.بنابراین در حالی که اجراکنندگان در صددکسب حمایت از خودبودند ،تولید کنندگان آثار صوتی نیز به دنبال کسب حمایت از خود در برابر تکثیر غیرمجاز تولیداتشان و همچنین استفاده از این تولیدات در پخش رادیو تلویزیونی یا اشکال دیگر استفاده ی عمومی از آن ها بر آمدند.
مورد دیگری که در خصوص حقوق جانبی مطرح می شود ، منافع سازمان های پخش رادیو تلویزیونی نسبت به برنامه هایی است که خودشان ساخته اند.سازمان های مزبور علاوه بر نیاز به حمایت از منافعی که گفته شد ، در برابر پخش مجدد برنامه های خود از سوی سازمان های مشابه نیز محتاج حمایت هستند.
بدین ترتیب با احساس روز افزون نیاز به حمایت خاص از اجرا کنندگان ، تولیدکنندگان فونوگرام ها24 و سازمان های پخش رادیو تلویزیونی، کنوانسیون رم قواعدی بین المللی را در این حوزه ی نوین که قوانین ملّی اندکی در آن زمینه وجود داشت مقرر نمود. این امر بدین معناست که بیشتر کشورها باید قوانینی را پیش از الحاق به کنوانسیون مزبور تدوین و تصویب کنند. از این رو از زمان انعقاد کنوانسیون رم در سال 1961تعداد بسیاری از کشورها قوانینی را در خصوص موضوعات مربوط به کنوانسیون یاد شده از تصویب گذرانده و تعدادی از کشورها هم مشغول بررسی وضع چنین قوانینی هستند.
در قانون ایران به طور مشخص به حقوق جانبی پرداخته نشده است. اما حمایت از برخی از مصادیق آن به طور پراکنده مورد توجه قرار گرفته است.چنان که مطابق ماده ی 3 قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی « نسخه برداری یا ضبط یا تکثیر آثار صوتی که بر روی صفحه یا نوار یا هر وسیله ی دیگر ضبط شده است، بدون اجازه صاحبان حق یا تولیدکنندگان انحصاری یا قائم مقام قانونی انان برای فروش ممنوع است.حکم مذکور در این ماده شامل نسخه برداری یا ضبط یا تکثیر از برنامه های رادیو تلویزیون یا هر گونه پخش دیگر نیز خواهد بود.»
1-2.مالکیت صنعتی
در چهارچوب شاخه مالکیت فکری ، اختراعات ، طرحهای صنعتی ، علائم تجاری و خدماتی و نامها و عناوین تجاری در قلمرو بخش مالکیت صنعتی قرار می گیرند.در اینجا به تبیین موضوع حمایت در مهم ترین شاخه های مالکیت صنعتی می پردازیم.
مقصود از اختراع راه حلی است که در حوزه ی فن آوری برای مسأله ای خاص ارائه می شود ، اعم از اینکه این راه حل مربوط به یک فرآورده یا یک فرآیند باشد.قانون ثبت اختراعات، طرحهای صنعتی و علائم تجاری ایران (مصوب 1386) نیز اختراع را این چنین تعریف کرده است ؛«اختراع نتیجه ی فکر فرد یا افراد است که برای اولین بار فرایند یا فرآورده ای خاص را ارائه می کند و مشکلی را در یک حرفه ، فن ، فناوری ، صنعت و مانند آن ها حل می کند.»
در تعریف حق اختراع نیز گفته شده است که حقی است انحصاری که از سوی دولت برای یک مخترع در ازای افشای اختراعش به رسمیت شناخته می شود تا بتواند دیگران را از بهره برداری تجاری از اختراع خود برای مدتی محدود محروم کند.افشای اختراع نیز باید به گونه ای باشد که عملاٌ امکان استفاده دیگران از آن را فراهم کند.25
پتنت26 یا گواهی نامه ی حق اختراع به اختراعات تعلق می گیرد ، یعنی به پیشرفت های فن آوری اعم از کوچک یا بزرگ که دست کم متضمّن حداقلی از ابداع نسبت به دانشی باشد که قبل از آن وجود داشته است. پتنت سندی است که در پی درخواست متقاضی ،از سوی اداره ی دولتی ذی صلاح صادر می شود و به توصیف یک اختراع می پردازد و موقعیتی حقوقی را ایجاد می کند که در آن اختراع مورد نظر به طورمعمول فقط می تواند با اجازه مالک حق اختراع،مورد بهر برداری قرار گیرد.مطابق ماده ی 3 قانون ثبت اختراعات ، طرح های صنعتی و علائم تجاری ؛گواهی نامه ی اختراع سندی است که اداره ی مالکیت صنعتی برای حمایت از اختراع صادر می کند و دارنده ی آن می تواند از حقوق انحصاری بهره مند شود.»
برای اینکه یک اختراع مشمول حمایت قانونی قرار گیرد، باید واجد چند شرط باشد:
– در بردارنده ی موضوعی قابل حمایت باشد،
– دارای قابلیت اجرای صنعتی باشد،
– تازه باشد،
– در بردارنده ی یک گام ابتکاری کافی باشد،
– در افشای اختراع در تقاضانامه ی ثبت اختراع ، ضوابط مشخصی رعایت شده باشد.
درباره شرط نخست ، یعنی در برداشتن موضوعی قابل حمایت، باید توجه داشت که این شرط با عنایت به استثنائاتی که در این مورد وجود دارد، مشخص می شود.اصل بر این است که اختراعات در کلیه ی حوزه های فناوری قابل حمایت هستند.27 اما استثنائاتی که در حوزه های فن آوری قابل حمایت نیستند عبارتند از :
اکتشاف مواد موجود در طبیعت . این استثناء در بند (الف ) ماده ی 4 قانون ثبت اختراعات ایران نیز بیان شده است؛
– تئور یهای علمی یا روش های ریاضی . این استثناء هم در بند (الف) ماده ی 4 قانون ثبت اختراعات در شمار مستثنیات از حق اختراع ذکر گردیده است ؛
– گیاهان و جانوران غیر از میکرو ارگانیزم ها و فرآیندهای زیست شناختی برای تولید گیاهان و جانوران
– طرح ها ، قواعد یا روش هایی مانند روش ها و طر ح های کسب و کار . این مورد هم در بند (ب) ماده ی 4 قانون ثبت اختراعات به عنوان استثناء پیش بینی شده است ؛
– شیوه های معالجه انسان ها یا حیوانات یا روش های تشخیصی اعمال شده بر روی انسان ها یا جانوران ، اما نه محصولات قابل استفاده در چنین روش هایی.بند (ج) ماده ی 4 قانون ثبت اختراعات ایران ناظر بر این استثناء است.
در بند 2 ماده ی 27 موافقت نامه ی تریپس،کشورهای عضو مجاز شده اند که برخی از انواع اختراعات را که به عنوان مثال بهره برداری از آن ها برخلاف نظم عمومی یا اخلاق حسنه باشد ،از شمول حمایت مستثنی سازند. بر همین اساس بند (و) ماده ی 4 قانون ثبت اختراعات ایران ، اختراعاتی را که بهره برداری از آن ها خلاف موازین شرعی یا نظم عمومی و اخلاق حسنه باشد، از حیطه ی حمایت از اختراعات خارج ساخته است.
یکی دیگر از زیر مجموعه های مالکیت صنعتی علائم تجاری می باشد.علیرغم تاریخ بسیار طولانی استفاده ازعلائم تجاری که به هند،چین و روم باستان باز می گردد، این علائم نقش اصلی خود را همراه با صنعتی شدن جوامع پیدا کردند و به عاملی کلیدی در عرصه نوین تجارت بین الملل و اقتصادهای بازار محور مبدّل شدند.
در تعریف علامت تجاری گفته شده :«عبارت از هر نشانی است که کالاهای یک بنگاه اقتصادی را مشخص می کند و آن ها را از کالاهای رقبایش متمایز می سازد.»28 مطابق بند یک ماده ی 15 موافقت نامه ی تریپس نیز «هر نشان یا ترکیبی از نشان ها که قابلیت تمایز کالاها یا خدمات یک بنگاه از بنگاهی دیگر را داشته باشد ، می تواند علامت تجاری را تشکیل دهد.» قانون ثبت اختراعات ،طرح های صنعتی وعلائم تجاری (مصوب 1386) با تخصیص علائم تجاری و خدماتی به نشان های «قابل رویت» چنین تعریفی را ارائه داده است:« علامت یعنی هر نشان قابل رؤیتی که بتواند کالاها یا خدمات اشخاص حقیقی یا حقوقی را از هم متمایز کند».
فرآیند صنعتی شدن و رشد سیستم اقتصاد بازارمحور به تولیدکنندگان و تجّار اجازه می دهدکه به مشتریانشان مجموعه ای متنوع از یک نوع کالا را ارائه کنند که گرچه در ظاهر با هم تفاوتی ندارند ، اما در واقع از نظر کیفیت و قیمت و مشخصات دیگر باهم متفاوتند. بنابر این مصرف کنندگان نیازمند آنند که اطلاعات لازم را در خصوص کیفیت و ویژگیهای اصلی کالای مورد نظر خود از میان مجموعه ی محصولات رقابتی در اختیار داشته باشند.بدین منظور کالاها باید از هم مشخص و متمایز شوند و علامت تجاری دقیقاٌ وسیله ی چنین تمایزی است.29علائم تجاری بااین کارکردخود درعین حال موجب می شوندکه صاحبان علامت تجاری کیفیت محصولاتی را که با آن علامت فروخته می شوند،بهبود بخشند تا انتظارات مصرف کننندگان رابرآورده نمایند ومحصولاتشان درمیان محصولات متنوع رقابتی،جایگاهی مناسب بیابد.بدین ترتیب علائم تجاری،سبب می شوندتا تلاش تولیدکنندگانی که مستمراٌ محصولاتی با کیفیت بالا تولید می کنند، بی ثمر نماند ودر نتیجه موجب پشرفت اقتصادی می گردند.
به منظور متمایز کردن یک محصول برای مصرف کننده ،علامت تجاری باید سازنده ی آن را مشخص نماید.دراین صورت کافی است که مصرف کنننده بتواند به مؤسسه ی اقتصادی مورد

مطلب مرتبط :   کودک، جنسیت، دختران، دوست، خردسال
دسته بندی : علمی