قرآن را به طور کامل آن چنان که نازل شده است قرائت کند، قرائت عبداللهبنمسعود را بخواند». 104
شگفت این است که در این فاصلهی زمانی چه شده که قرآن ابنمسعود هم جزء قرآنهایی میشود که باید سوخته یا محو شود؟ پاسخ این سوال بیانگر مسیری است که حاکمیت وقت طیکرده و در آن مسیر صحابهی ارزشمند و توصیه شدهیرسولخدا( بیحرمت شدند و به جای آن، افراد تازه مسلمانی از اهلکتاب چون کعبالاحبار دارای جایگاه و شأن اجتماعی میشوند؛ تا جایی که خود خلفا و مردم برای پرسش سوالات خود به آنها مراجعه میکنند.
در گزارشها آمده است که ابن مسعود تا آخرین لحظه از عمرش از عثمان ناراضی بود و از ترس آنکه مبادا بعد از مرگش توطئه کرده و او را از طرفداران خود جلوه دهند مانند حضرت زهرا (س) وصیت کرده است که او را شبانه دفن کنند تا هر توطئهی بعد از مرگ خود را خنثی کند.105
از اسودبنهلال نقل شده صحیفهای از احادیث را نزد عبدالله بن مسعود بردند. وی دستور داد آنها را محو کنند و بعد گفت: به این دلیل، اهلکتاب هلاک شدند که کتاب خدا را پشت سر نهادند. 106 از ابنمسعود نقل شده: دربارهی هیچ چیزی از اهلکتاب سوال نکنید؛ زیرا آنان هرگز شما را هدایت نمیکنند درحالیکه خودشان گمراه هستند و این بدان جهت است که مبادا شما حقی را تکذیب کنید و یا باطلی را تصدیق نمایید؛ پس اگر ناچارید که از آنان مطلبی بپرسید، خوب در آن بنگرید و آنچه را که موافق کتاب خدا است، بپذیرید و آنچه را که مخالف کتاب خدا است، دور افکنید. 107
3-1-1-3-حذیفه بن یمان(م: 36 ه ق)108
وی از جمله اصحاب پیامبر( و علی( است که در برابر یاوهگوییهای کعبالاحبار ایستاد و وی را تکذیب کرد. به حذیفه خبر رسید که کعب میگوید: آسمان بر محوری همچون آسیاب میچرخد. وی گفت: کعب دروغ گفته است؛ زیرا خداوند خود میفرماید، ما آسمان ها و زمین را نگاه میداریم تا فرو نیافتند.109
خلاصه
در این دسته افرادی چون ابوذر، ابنمسعود و حذیفهبنیمان قرار دارند، این افراد در قبال حکومت و دستورات خلاف سنتشان موضعی آشکار داشته و طبق گزارشات به دست آمده در مخالفتهای صریح این دسته، با حکومت شکی نیست.در مجموع میتوان گفت که این افراد صحابهای هستند که در اجرای فرامین رسولاکرم( تردید به خود راه نمیدادند؛ آنها با دستگاه حکومتی و با روش اجرای احکامِ دینی که حکام در میان مردم داشتند با مشکل مواجه شده و به صراحت اعلام مخالفت میکردند و این ابراز مخالفتهای بی پرده، منجر به شهادت و یا حصر آنها میشد.
3-1-2-گروه دوم
این گروه شامل افرادی هستند که علاوه بر اطاعت از رسولاکرم( با حکومت هم در تعامل بوده ولی ارزشهای اعتقادی خود را در این تعاملات دچار انحراف نمیکردند. ابنعباس در این گروه مورد بررسی قرار گرفته است.
3-1-2-1- ابنعباس (69 ه ق)110
ابنعباس درگروه دوم دستهبندی که مطرح شد قرار دارد؛ یعنی همزمان که مطیع فرمان پیامبر( بود در تعامل با حکومت، موضع ملایمی داشته است. البته باید مقدمهای مطرح شود تا قرار گرفتن او در این دسته با چنین تعاملی در قبال حکومت قابل پذیرش شود.
ابنعباس در هنگام ارتحال پیامبر( بین ده تا سیزده سال داشت، اما همین فاصله زمانی کوتاه موجبات خرسندی پیامبر( را فراهم آورد. طوری که پیامبر( در مورد او فرموده است که برای هر چیزی سوارکاری وجود دارد و سوارکار و استاد قرآن، ابنعباس است. او به القابى مانند “فارس القرآن”، “حبر الامه” و “بحر” خوانده مىشد. در مورد علاقهی ابنعباس در کسب علم پس از وفات رسولخدا(، گزارشهایى وجود دارد. 111 از جمله گزارش زیر است:
او به در خانه هر یک از اصحاب پیامبر( که احتمال داشت نزد او دانشی باشد، میرفت و در تحصیل علم از هیچ کوششی – هر چند مشقت بار- فروگذار نبود.112
در نقد سخن فوق چنین میتوان گفت، درست است این جمله جای بسی تأمل و تفکر دارد. اما اینکه عدهای از آن ملازمت و همراهی با خلفا را مطرح کرده اند،113 به نظر کمی غلو میآید. شاید اگر از این جمله خشوع، فروتنی و عطش ابنعباس نسبت به طلب علم را برداشت کنیم، بهتر باشد و مشکلی پیش نیاید؛ اما اگر از این جمله اینگونه برداشت شود که عطش ابنعباس به طلب علم به قدری بوده که او تفاوتی بین صحابهی قابل اعتماد و نامدار پیامبر( و دیگر صحابه قائل نبوده و آنچه برایش موضوعیت داشته، دانش افراد بوده است و این دانش نزد هر کس میبود، برای او فرقی نمیکرد، در این صورت به مشکل برخورد خواهیم کرد. زیرا به این خواهیم رسید که او میان علم کعبالاحبار و علی( فرقی قائل نمیشده است.
اینجاست که موضوع از اهمیت برخوردار میشود زیرا آنچه از احادیث114 در مورد او استخراج میشود همگی دال بر خوش نام و قابل اعتماد بودن ابنعباس است و اینکه او مرجع فتوای عام و خاص مردم بوده و البته امروزه قسمت زیادی از تفسیر قرآن بسته به نقلهای ابنعباس است. از همین مختصر میشود دریافت این شخصیت بزرگ در میان مردم از مرجعیت برخوردار بوده است.
اگر او بین صحابهی پیشکسوت رسولاکرم( -که سالها با پیامبر( همنشین بودند- و تازه مسلمانان ادیان دیگر، در کسب علم تفاوتی قائل نمیشده و برای آموختن علم به در خانهی ایشان مراجعه میکرده است، در این صورت ما با احادیثی که از او به ما رسیده دچار مشکل خواهیم شد. لذا بررسی این مهم ضروری به نظر میرسد.
این کلام از زبان خود ابنعباس پاسخگوی خوبی برای این نسبتها خواهد بود.
«قسمت مهمی از تفسیر قرآن را از علیبنابیطالب( فراگرفتم».115
در این روایت ابنعباس اعتراف میکند آنچه از علم تفسیر دارد، از امیرالمومنین( آموخته است. از روایات برمیآید که این جملهی او بی اساس نبوده زیرا از علیبنابیطالب( هم در مورد ابنعباس چنین آمده است:
«به خدا سوگند که ابنعباس از پشت پردهای شفاف به غیب مینگرد».116
با وجود چنین اسنادی، فرضیهی ساختگی بودن روایت – مراجعهی ابنعباس برای کسب علم به در خانهی صحابه – قوت میگیرد. اما باید دید موافقان صحت این روایت در مقابل گزارش زیر چه میکنند.
«آن چه على( بیان فرمود، دریافتم و سپس به این نتیجه رسیدم که علم من در مقایسه با دانش وى چون برکهی آبى است در کنار دریا. على( علمش را از تعلیمات نبى اکرم( فراهم آورده است و علم نبى اکرم( از علم الهى استفاضه شده است، و علم على( از علم پیامبر( مدد مىگرفت و علم من از علم على( الهام گرفته است و دانش من و دانش همهی اصحاب پیغمبر( در کنار علم على( چون قطرهاى است در کنار هفت دریا».117
با توجه به گزارش فوق از ابنعباس میتوان دریافت که او به حتم تفاوت علم علی( را با دیگران به خوبی دریافته بود، اما در این صورت مراجعات او به هر کس فرضیهای قابل تأمل خواهد بود. شاید بتوان احتمال داد علاقمندانِ مراجعه به اهلکتاب، این مراجعات ابنعباس را ساخته و به او نسبت دادند تا برای مراجعات خود به اهلکتاب مؤیدی بیاورند.
روایات فراوانی در تفسیر قرآن از ابنعباس نقل شده که تنها در تفسیر طبری 5800 روایت از ابنعباس وجود دارد که تعداد زیادی از آنها روایات جعلی و اسرائیلی است.118 وقتی این مقدار روایات جعلی و اسرائیلی از ابنعباس موجود باشد و در کنارش روایت مراجعهی او به صحابه برای کسب علم هم مطرح شده است – در صورت پذیرش این روایات – ناخودآگاه انسان به این میرسد که احتمالا ابنعباس به کعبالاحبار و امثال او هم مراجعه داشته و تمام آنچه از آنها میشنیده را بدون کوچکترین اعتراضی میپذیرفته و برای دیگران نقل میکرده است.
با صراحتی که در کلام ابنعباس نسبت به میزان تأثیر پذیریش از حضرت علی( وجود دارد، این احتمال بسیار جای اما و اگر خواهد داشت. به هر حال با احتیاط باید گفت پذیرش تأثیر پذیری ابنعباس از اهلکتاب و دیگران با دیگر قرائن قوی موجود همخوانی ندارد و به همین علت ابنعباس در این دستهبندی قرار میگیرد.
با سابقه ای علمی که از زبان علی( در مورد ابنعباس نقل شد، میتوان احتمال داد که غرضورزان از خوشنامی ابنعباس در جهت تحکیم پایههای اعتقادی خود سوءاستفاده کردند.
روش برخورد با ابنعباس متفاوت با روشی است که در قبال ابوذر اتخاذ کردند؛ در ارتباط ابنعباس با دستگاه حکومتی شکی نیست، همینطور در شاگردی او در نزد امیرالمونین( و اینکه او شاگرد صرف نبود. حضرت به او توجه ویژه داشته تا حدی که او را ناظر بر غیب میداند.119
تنها چیزی که میتواند فرد را بین دو جبههی مخالف، ظاهر الصلاح نشان دهد، تقیه می باشد که احتمالا ابنعباس به خوبی از آن بهره میبرده است. این قضیه شاید در دوران زندگی ابنعباس برای او قابل کنترل بود و میتوانست افکار عمومی را در مورد خود شکل دهد؛ به این صورت که همزمان با شاگردی امیرالمومنین( و انجام فرامین او کاری نکند که دولت وقت مانع از انجام فعالیتهای او شود. اما پس از مرگش دیگر این موضوع از کنترل خارج شده و غرضورزانی که به دنبال مهرهای مستعد برای پیشبرد اهداف شوم خود میگردند -مهرهای که علاوه بر حسن اعتبار علمی و شخصیتی، بین مردمبا هیئت حاکمهی وقت نیز درگیر نشده باشد- از این رو به ابنعباسبه عنوان عالی ترین گزینه نگریسته و تا جایی که امکان داشت نام او را وارد میدان کرده و به نام او روایات اسرائیلی و جعلی به خورد مردم دادند. اینکار را آنقدر در سطح وسیع انجام میدهند که مستشرقانی چون گلدزیهر120و بلاشر،121 ابنعباس را متهم به مراجعه به اهل کتاب و اقتباس از آنها کردند.
“گلدزیهر” در مورد ابنعباس نوشته است او در تفسیر قرآن به فردی به نام “ابوجلدغیلانبنفروهازدی” که به علت خواندن کتابهای آسمانی شهرت داشت، مراجعه میکرده و نقلی هم از دختر ابنعباس میآورد به این مضمون که پدرم قرآن را در هفت روز و تورات را در شش روز ختم میکرده است. زمانی که تورات را ختم میکرد، مردم جمع میشدند و ابنعباس به آنها میگفت، هنگام ختم تورات رحمت الهی نازل میگردد.122 بعد از نقل داستان، گلذیهر چنین میگوید:
« . . این خبر مبالغهآمیز از جانب دخترش، بیان کنندهی آن میباشد که ابنعباس به چه اندازه از تورات استفاده مىکرده است».123
شاید یک یهودی تازه مسلمان به مذهب قبلی خود مراجعه کند، آنهم به سبب یادآوری آرامشی که در گذشته به سبب گفتن برخی اذکار که در مذهب قبلی خود داشته است. این مراجعه برای هر کس که دین خود را عوض کند قابل درک است. اما هرگز برای فردی که از ابتدا مسلمان بوده و تجربهی بودن در دینی غیر از اسلام را ندارد و هرگز به دینی غیر اسلام در نیامده، اتفاق نخواهد افتاد. علاوه بر آن او متدین به دینی است که در آن بر نااهل بودن افراد اهلکتاب و محرف

مطلب مرتبط :   ، درام، رمانتیک‌ها، حقیقت، آن‌ها

دسته بندی : علمی