تفاوت انصاف و عدالت

در کل عدالت[1] و انصاف[2] در لغت به یک معنی آمده­‌اند که نگه داشتن اشیاء در تعادل است و در اصطلاح عام نیز این دو مترادفند[3] و دو مفهوم نزدیک به هم و شبیه یکدیگرند و گاه نیز به جای یکدیگر استفاده می­شوند.[4] در تمایز انصاف و عدالت نیز این چنین آمده است: عدالت جنبۀ مادی دارد و انصاف جنبه معنوی؛ مقنن باید بر اساس عدالت به تقنین بپردازد و قاضی بر اساس انصاف حکم صادر کند[5] تا انصاف، نقایص قانون را جبران کند.[6]

البته باید توجه داشت که معانی انصاف و عدالت با توجه به فرهنگ، رسوم، عادات، مذهب و عرف بر هر جامعه معانی مختلفی پیدا می­کند و در زبان فارسی مرادف هم معرفی شده­اند، که همانا به معنای انصاف، عدل و داد، مروت، راستی و صداقت، انصاف دادن، و یا انصاف کردن، عدالت کردن و احقاق حق کردن است.[7]

عدالت و برابری باید در مقام حکومت و داوری رعایت شود؛ از آنجا که داوری و اجرای داد به وسیله قانون انجام می­یابد، باید متوجه بود که چون همیشه قانون بر همه کیفیات قضایا احاطه و شمول ندارد، بعضی اوقات رعایت انصاف بهتر از جمود بر قانون یعنی اجرای عدالت است.[8] «انصاف نیز باید وسیلۀ نرمش و انعطاف عدالت شود و از ناروایی در اجرا و اداره عدالت بکاهد و ارزش­های متعارض را جمع کند».[9]

به لحاظ حقوقی با توجه به تقارب مفهوم لغوی « دادرسی عادلانه و منصفانه به صورت مترادف به کار می­‌روند و مشتمل بر شناسایی حقوقی برای فرد متهم و نیز پیش­بینی تضمین­هایی برای رعایت آنهاست که بدون آن دادرسی نمی­تواند به اجرای عدالت منتهی شود».[10] به عبارت بهتر «عدالت را که مفهومی نوعی دارد با انصاف که احساسی لطیف‌تر از عدالت در موارد خاص است نباید اشتباه کرد؛ رجوع به انصاف زمانی مورد پیدا می­کند که اجرای قاعدۀ عادلانه در فرض خاص نتایج نامطلوب به بار می­آورد و وجدان اخلاقی تمایل به اصلاح آن را پیدا می­کند یا چنانکه ارسطو نیز انصاف را عدالتی برتر از عدالت قانونی توصیف می­کرد».[11]

مطلب مرتبط :   محورهای، شهری، جاذب، شهرها، کارکردهای

[1]. Justice.

[2]. Equity/ Fairness.

[3]. علی، آزمایش، تقریرات جزای اختصاصی دوره دکترا، به نقل از: حمید، دهقان، شمیم عدالت تحلیل مفهوم عدالت و تأثیر آن بر حقوق کیفری (با تکیه بر آموزه­های اسلامی)، چاپ اول، قم، رسالت، 1384، ص 10.

[4]. ناصر، کاتوزیان، فلسفۀ حقوق، پیشین، ص 679.

[5]. علی، آزمایش، پیشین، ص 106.

[6]. محمد علی، موحد، در هوای حق و عدالت، (از حقوق طبیعی تا حقوق بشر)، چاپ دوم، تهران، نشر کارنامه، 1381، صص 97-96.

[7]. علی اکبر، نفیسی، فرهنگ نفیسی، چاپ اول، جلد اول، شرکت سهامی چاپ رنگین، 18-1317، ص 427؛ علی اکبر، نفیسی، فرهنگ نفیسی، جلد چهارم، چاپ نخست، تهران، شرکت چاپ رنگین، 18-1317، ص 2319.

[8]. محمد علی، فروغی، پیشین، ص 54.

.[9] ناصر، کاتوزیان، «حقوق و عدالت»، پیشین، ص 43.

[10].فیروز، محمودی جانکی، «حق دفاع متهم»، مندرج در: مجموعه علوم جنایی: گزیده مقالات آموزشی برای ارتقاء دست­اندرکاران مبارزه با مواد مخدر در ایران، جلد نخست، چاپ نخست، قم، سلسبیل، 1383، ص 108.

[11]. ناصر، کاتوزیان، فلسفۀ حقوق، پیشین، ص 621 .

دسته بندی : علمی