پس از آن می‌فرماید:
(وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ)
یعنی تنها صاحبان خرد از قرآن بهره‌مند می‏شوند و از تذکّر‌های سودمند آن متذکّر می‌شوند. عقل، میزان و کلید و راهنما است.
تدبّر، یک معنای خاص‏تر از «تفکّر» دارد، چرا که تدبّر، ژرف اندیشی و دقّت ‏نظر در نتایج، سرانجام‏ها، عواقب رفتارها، پدیده‏ها، شیوه‏های زندگی و به طور کلّی نظر عمیق انداختن به سرنوشت آینده انسان و جهان مربوط به اوست. و امّا تفکّر، معنای وسیعتری دارد، چرا که در تفکّر، علاوه بر اندیشیدن در عواقب و آثار و معلول‏ها، شامل اندیشه در علل و اسباب و روابط پدیده‏ها نیز می‏‏شود و به طور خلاصه، تدبّر، دقّت پیاپی در عواقب و نتایج امور است و امّا تفکّر، اندیشه در علل و دلائل می‏‏باشد.
تدبّر در قرآن، یعنی تلاوت آیات قرآن و عبور از الفاظ آن و رسیدن به عمق معنا، پیام‏ها، درس‏ها، انذارها، تبشیرها و رهنمودهای آن، به طوری که علی‏‏ (علیه السلام) فرمودند:
«در آیات قرآن تدبّر کنید و به وسیله آن عبرت گیرید چرا که تدبّر در آن رساترین عبرت‏هاست.»
در این روایت علوی‏، «تدبّر» با «اعتبار» قرین شده است و این، نشان می‏‏دهد که تدبّر یک نوع تأمّل، دقّت نظر و اندیشه در وسیله که همان آیات این کتاب برای رسیدن به یک هدف بلند است. از این رو حضرت، کلام خود را به «ابلغ العبر» تعلیل کرد تا بفهماند قرآن بهترین محلّ عبور است، عبور قاری قرآن از الفاظ و عبارت و رسیدن به عمق معانی و شناختِ موجباتِ سعادت و هدایت.
بنابراین، حقیقتِ تدبّر در آیات قرآن همان تلاوت راستین آن است که از قرائت آیات شروع و با تأمّل و تعمّق در معنا و پیام‏ها و خواسته‏ها، ادامه می‏‏یابد و با تعهّد و التزام و عمل به مضامین آنها، ختم می‏‏گردد. همان طور که امام باقر (علیه السلام) در مورد رعایت کنندگان حقّ تلاوت و به عبارتی تلاوت کنندگان حقیقی که مراحل سه گانه قرائت، تأمّل و عمل را شامل می‏شود و در آیه (الَّذینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ) ذکر شده است، می‏‏فرماید:
«قالَ اللَّهُ تَعالی‏: (کتاب انزلناه مبارک لیدّبّروا آیاته) ؛ (تلاوت کنندگان واقعی‏) کسانی هستند که قرآن را تلاوت می‏‏کنند و در آن تفقّه و تأمّل عمیق می‏‏کنند و به احکام آن عمل می‏‏کنند، به وعده‏های آن امیدوارند و از وعید آن می‏‏ترسند و به وسیله قصّه‏های آن عبرت می‏‏گیرند و از اوامر آن، فرمان می‏برند و از نواهی آن نهی می‏‏پذیرند. حقّ تلاوت، همان تدبّر در آیات و عمل به احکام آن است.»
پی بردن به الهی بودن قرآن، نیاز به تعمق و ژرف اندیشی دارد و گرنه در نظر سطحی، آیات، مرکب از حروف و کلماتی است که عرب با آنها تکلّم می‎نماید و تفاوتی در نظر سطحی و ابتدایی با کلام بشر ندارد.
در اهمّیّت تدبّر، همین کافی است که چهار آیه از آیات قرآن مجید به امر تدبّر اشاره می‏کند. در سه آیه، لحن قرآن، لحنی سوالی و توبیخی است و در یک آیه هدف نزول قرآن، “تدبّر” معرفی می‏گردد و تنها همین آیه برای پرداختن به مواجهه‏ی تدبّر و اهمّیّت ویژه آن در قرآن کفایت می‏کند؛
(کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِّیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ وَلِیَتَذَکَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ)
چنانچه ملاحظه می‏شود، در این آیه هدف از نزول قرآن، تدبّر معرفی می‏گردد و از مهم‏ترین راه‏هایی که با طی آن هرکس می‏‏تواند بنابر ظرفیت وجودی‏، توان و همّت خود از معارف، آموزه‏ها، لطائف و حقائق قرآن استفاده کند، تدبّر در آیات قرآن است.
در قرآن تنها دعوت به تدبّر شده است. و همچنین در آیات صفت تعقّل و تفکر و تفقه به خدا نسبت داده نشده ولی تدبّر نسبت داده شده یعنی خداوند مدبّر عالم است، ولی خدا متفکر و متفقه تعبیر نشده است؛
(وَمَن یُدَبِّرُ الأَمْرَ فَسَیَقُولُونَ اللّهُ فَقُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ)
در آیه‏ی بالا پرسیده می‏شود چه کسی امور را تدبّر می‌کند؟ می‌گوید خدا مدّبر و نیز مفسر آیات خودش می‏باشد، امّا عاقل، متفکر، متفقه به او اطلاق نشده است. در این مورد باید مقداری دقیق‌تر بود که تدبّر در قرآن فهم ویژه‏ای است، که از تعقّل و تفکر و تفقه ممتازتر است.

مطلب مرتبط :   صدق، ایده، گزاره، منظر، آلیستها

3.1.1.4. تسلیم و تصدیق در برابر آیات
یکی دیگر از بهترین برخوردهای اعتقادی در برابر آیات الهی که به عنوان پیش زمینۀ دیگر برخوردهای مثبت به حساب می‏آید، تسلیم و پذیرش آیات الهی است. به عنوان نمونه حضرت ابراهیم (علیه‌السلام) نمادی از تسلیم است، چنانکه در پاسخ به خطاب خداوند که فرمود: «اَسْلِمْ»، گفت : (اَسْلَمْتُ لِرَبّ العالَمین) که مفسران این آیه را ناظر به استقامت بر اسلام و اخلاص در توحید ایشان دانسته‏اند.
حقیقت دین «اسلام» تسلیم در برابر دستورات خداوند متعال است، یعنی پذیرفتن سخن خدا و عمل کردن به آن، بدون هیچ شک و تردید، همراه با رضایت و خرسندی. تسلیم در برابر آیات الهی ایمان را در پی دارد آنها ابتدا در برابر آیات سر تسلیم و تعظیم فرود می‏آورند و پس از آن، ایمان بر قلب آنها جاری می‏گردد.
حضرت علی (علیه السلام) فرمود:
«اسلام را چنان تفسیر می‏‏کنم که هیچ‏کس پیش از من آن‏ را چنین تفسیری نکرده باشد، اسلام همان تسلیم است (تسلیم در برابر فرمان خدا) و تسلیم همان یقین است (چرا که تسلیم بدون ایمان و یقین ممکن نیست) و یقین همان تصدیق است (چرا که تا علم و تصدیق حاصل نشود، یقین حاصل نمی‏‏شود) و تصدیق همان اقرار است. (چرا که تصدیق در درون کافی نیست ‏باید آن را افشا کرد) و اقرار همان احساس مسؤولیت است (چرا که بدون آن لفظی است ‏بی‏‏معنا) و احساس مسؤولیت همان عمل است (چرا که نتیجه احساس مسؤولیت عمل می‏‏باشد.)»
و در حدیثی دیگر از امام علی علیه‌السلام آمده است:
«خداوند به داود نبیّ (علیه‌السلام) وحی کرد، می‏خواهی و می‌خواهم و فقط آنچه می‌خواهم می‌شود، پس اگر نسبت به آنچه می‌خواهم تسلیم گشتی، در آنچه می‌خواهی تو را کفایت می‌کنم و اگر نسبت به آنچه می‌خواهم نیز تسلیم نگردی، تو را در آنچه می‌خواهی در رنج می‌افکنم، پس جز آنچه می‌خواهم نمی‌شود.»
در این دو روایت علوی به این نکته مهم اشاره شده است که تسلیم در برابر خدا و آیات الهی، تمام هدف دین اسلام است و اسلام چیزی جز تسلیم شدن نیست.

3.1.1.5. متذکّر شدن در برابر آیات
یکی دیگر از برخوردهای مثبت اعتقادی در برابر آیات الهی متذکّر شدن در برابر آنهاست و در اصل، آیات الهی چیزی جز تذکّر نیست، تا انسانها با مطالعه‏ی آنها متذکّر شوند و پند بگیرند و راه درست را از نادرست تشخیص دهند و مسیر زندگی را به درستی انتخاب کنند.
خداوند نشانه‏های قدرت خویش را به انسانها نشان می‏دهد تا بدین وسیله متذکّر شوند و درس بگیرند. عدّه‏ای در برابر آنها متذکّر می‏شوند، ولی عدّه‏ای هم از کنار آنها با بی اهمّیّتی عبور می‏کنند؛
(. . . وَلِبَاسُ التَّقْوَی ذَلِکَ خَیْرٌ ذَلِکَ مِنْ آیَاتِ اللّهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ)
خداوند در قرآن تأکید می‏کند، کسانی که در آیات الهی تدبّر کنند متذکّر می‏شوند و پند می‏گیرند.

3.1.2. برخوردهای مثبت رفتاری در برابر آیات الهی
برخوردهای مثبت رفتاری، به گونه‏ای از برخوردها در برابر آیات الهی گفته می‏شود که در اعمال و رفتار انسانها قابل مشاهده است. مواجهه‏ها از اعتقادات آدمی‏ نشأت گرفته و در رفتار انسان بروز می‏کند و شامل بیشترین نوع برخوردها در برابر آیات الهی می‏شود. در ادامه به ذکر انواع آنها پرداخته خواهد شد.

مطلب مرتبط :   فرهنگ، زنان، تعلیم، تربیت، یونسکو

3.1.2.1. اخلاص و خلوص نسبت به آیات الهی
یکی از برخوردهای مثبت رفتاری در برابر آیات الهی داشتن خلوص نیّت در برابر آنهاست که یکی از آثار ایمان و پذیرش آیات الهی نیز به حساب می‏آید و مقصود از آن در فرهنگ اسلامی‏، پاک کردن نیّت از غیر خدا و انجام دادن عمل برای خداوند است. خدای تعالی در حدیث قدسی فرمودند:
«الإخلاصُ سرٌّّ مِن أسراری إستودعته قلب مِن أحببتُ مِن عِبادی»
با توجّه به این حدیث، اخلاص سرّی از اسرار الهی است که در دل بندگان محبوب خدا به امانت گذاشته شده است و اگر کسی به این مرتبه دست یافت، بزرگترین نعمت الهی نصیبش شده است .
در اخلاق، به نیّت اهمّیّت ویژه‌ای داده شده و از آن به‌ صورت رکن و پایه رفتار و روح عمل، یاد ‌شده است، به‌گونه‌ای که نبودن نیّت درست، باعث بی‏‌ارزش شدن عمل می‏‌شود. عمل بدون نیّت خالص، کالبد بی‏‌جان است و این انگیزه است که بین رفتار بیرونی و جان و روح فاعل، پیوند برقرار می‏‌کند. برخی گفته‌اند:
«اگر دین را که مجموعه معارف الهی و مسائل اخلاقی و احکام عملی است، تحلیل کنیم فقط به یک چیز منتهی می‏‌شود و آن اخلاص است، یعنی که انسان، ذات و صفات و افعالش را بر این اساس قرار دهد که همگی آنها برای خداوند واحد قهّار است.»
حقیقت اخلاص، انجام دادن عمل برای خدا و به انگیزه تقرّب به او است. در قرآن به‌صورت‌های گوناگونی به حقیقت اخلاص پرداخته شده است. تعبیر برخی آیات، به جا آوردن عبادات و اعمال و قرار دادن همه شؤون زندگی و مرگ فقط برای خدا (للّه) می‏داند.
و در تعبیر آیاتی دیگر، انجام دادن عمل برای طلب وجه خدا است. مقصود از طلب وجه اللّه، آن است که هدف انسان در اعمالش کسب فیض از رحمت الهی باشد و از آنچه نزد غیر خداوند است، روی برگرداند. انجام دادن عمل برای طلب وجه الهی‏، همچنین در آیات دیگری با تعبیر طلب رضوان الهی‏ مورد تأکید قرار گرفته است.
و دیگر آنکه تعبیر خالص کردن دین برای خدا بیان شده است. خالص کردن دین برای خدا، حالتی است که برای برخی از انسانها با اختیار خودشان پدید ‌می‏‌آید.
البتّه همه انسانها حتّی کافران، در وضعیّتی که از همه چیز ناامید شوند، به مقتضای فطرت الهی خویش بی‏‌اختیار، خدا را از روی اخلاص می‏‌خوانند. آیاتی از قرآن به این مطلب اشاره می‏‌کند که وقتی انسانها در کشتی‏، گرفتار طوفان شده و بیم هلاک شدن داشته باشند، خدا را از روی اخلاص می‏‌خوانند.
براساس آیات دیگری‏، حقیقت اخلاص آن است که انسان فقط خدا را عبادت کند. در آیاتی نیز حقیقت اخلاص، با نفی هرگونه شرک و ریا تبیین شده است، چنان‌که در آیه ‌110 کهف می‏‌فرماید:
(. . . فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَهِ رَبِّهِ أَحَداً)
یکی از اغراض در آفرینش مرگ و زندگی‏، آن است که درجۀ اخلاص انسانها با آزمایش الهی مشخص شود. از آیات قرآن استفاده می‏‌شود که درجات اخلاص گوناگون، و عنایت الهی به هر شخص، به‌اندازۀ اخلاص اوست و اختلاف سنگینی اعمال به اختلاف درجۀ اخلاص در آنها مربوط می‏‌شود.
در روایات نیز

  • 9
دسته بندی : علمی