زیدی در فصل بعدی خواهد آمد، اما به صورت مختصر پیرامون آثار او می¬توان گفت: یکی از آثار او «امالی الصغری» است که دربرگیرنده‌ی 26 حدیث نبوی است. گویا مؤلف درصدد ادامه و تکمیل آن بوده ولی برحسب شرایط پیش آمده موفق به انجام آن نشده است. این احادیث به موضوعاتی همچون معجزات نبوی، فضایل اهل‌بیت، نمازهای استحبابی، فضیلت سوره‌های قرآن، آداب وضو و… می‌پردازد. در رابطه با این کتاب مجموعه‌ای مستقل به نام «معجم الرواه فی امالی المؤیّد بالله» منتشر شده است که در آن همه‌ی راویان واقع در سند احادیث این کتاب ترجمه شده‌اند. «شرح التجرید» هم اثر دیگر اوست و درحقیقت شرح فتاوای دو امام بزرگ زیدی قاسم رسی و هادی الی الحق است که از منابع مهم فقهی به شمار می‌آید.
13ـ الاعتبار و سلوه العارفین از امام موفّق بالله حسین‌بن اسماعیل جرجانی (متوفی 420ق)
این کتاب برای عرفان‌پژهان، خاصّه در حوزه‌ی زیدیه اثر بسیار ارزشمندی است. از جمله مشایخ شجری می‌توان به اسماعیل‌بن عباس وراق متوفّی 333ق، ابوالحسین احمدبن حسین هارونی متوفی 412ق، ابوطالب یحیی‌بن حسین هارونی متوفی 424 و پدرش ابوحرب اسماعیل‌بن زید حسنی اشاره کرد. بنا به گفته‌ی خود جرجانی، خواسته‌ی او از تألیف چنین کتابی بیشتر ذکر سخنان منقول از امیرالمؤمنین (علیه السلام) پیرامون مواعظ بوده است. در این کتاب مطالب زیادی به نقل از امام علی (علیه السلام) وجود دارد. از طرفی علی القاعده شجری باید از منابع مکتوبی استفاده کرده باشد. با دقت و تأمّل در اسناد کتاب می¬توان دریافت که این کتاب در واقع چیزی جز تخریجی از آثار کهن به روایت مشایخ وی از مؤلفان آن آثار نیست. این کتاب در ابواب مختلفی مانند صفت زهد، فضل علم و علما، نفاق و ریا، مرگ و عذاب قبر و… تنظیم شده است.
14ـ امالی امام ابوطالب یحیی‌بن حسین هارونی و همچنین کتاب شرح‌ التحریر او (متوفی 424ق) که در فصول بعد به آن¬ها خواهیم پرداخت. پس از ابوطالب نیز آثار مهمی نگاشته شده است که مهم‌ترین آن‌ها تا قرن پنجم عبارتند از:
15ـ امالی سمان اثر حافظ کبیر اسماعیل‌بن علی معروف به سمان (متوفّی 440ق).
16ـ آثار ابوعبدالله محمدبن علی علوی (متوفی 445ق)
برای او تألیفات بسیاری شمارش شده از جمله: «الجامع الکافی» که از مهم‌ترین کتب فقهی زیدیه به شمار می‌رود. این کتاب جامع اقوال ائمه‌ی بزرگ زیدی و برخی شیعیان آن‌ها مانند امام قاسم‌بن ابراهیم، احمدبن عیسی، حسن‌بن یحیی‌بن الحسین‌بن زیدبن علی، حافظ محمّدبن منصور مرادی و… است. از ویژگی‌های این کتاب این است که نویسنده سلسله اسانید احادیث را مختصر کرده و در بسیاری از موارد به بیان احتجاجاتی در مسائل موافق و مخالف پرداخته است. دسترسی ابوعبدالله به برخی از کتب شخصیت‌های معروف و استفاده از آن¬ها بر ارزش این اثر افزوده است. مثلاً خود ابوعبدالله در مقدمه‌ی کتاب بیان می‌کند که به 30 مصنّف محمدبن منصور مرادی دسترسی داشته و آن‌ها را ذکر می‌کند.
از دیگر آثار او می‌توان به «الأذان بحیّ علی خیرالعمل» اشاره کرد. این کتاب هر چند بحثی فقهی را دنبال می‌کند امّا رویکردی حدیثی دارد. مؤلف در این کتاب به موضوع مشروعیت و جزئیت جمله‌ای از اذان پرداخته که اهل‌سنت بدان قائل نیستند و اعتقاد به آن از جمله اشتراکات امامیه و زیدیه است. وی در این کتاب با آوردن 192 روایت مسند از حدود 500 راوی نشان داده که جمله‌ی «حیّ علی خیر العمل» در زمان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و بعد از آن در عصر صحابه و تابعین نیز، جزئی از اذان بوده است.
کتاب‌های «تسمیۀ من روی عن الامام زید من التابعین» که به شرح حال و ذکر احادیث 29 تن از سرشناسان تابعان می‌پردازد که از زیدبن علی حدیث نقل کرده‌اند، «تعازی» که شامل احادیثی در خصوصِ آداب و روش برخورد با مصیبت‌ها و مصیبت دیده‌ها است، «فضل زیاره الحسین» که شامل روایاتی است که به موضوع فضیلت زیارت امام حسین (علیه السلام) و اقامه‌ی عزای آن حضرت و گریه بر مصائب وی می‌پردازد، «فضل الکوفه و اهلها» و…، از دیگر آثار ابوعبدالله است.
17ـ امالی امام مرشد بالله یحیی‌بن حسین شجری جرجانی (متوفی 479)
او فرزند امام موفق بالله جرجانی صاحب کتاب «الاعتبار و سلوه العارفین» است. این امالی تحت دو مجموعه‌ی مجزّا تقسیم شده است: یکی امالی خمیسیه که شامل احادیثی است که شجری در روز پنج‌شنبه املا می‌کرده است و دیگری امالی اثنینیه که دربردارنده¬ی احادیثی است که در روز دوشنبه توسط وی املا می‌شده است. امالی خمیسیه در 40 مجلس املا شده است و در مجموع دربرگیرنده‌ی احادیثی مسند از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) در موضوعاتی مختلف همچون فضایل پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت، عبادت، دعا، توبه، اخلاق، زهد و معاد است. در امالی اثنینیه هم، روایات معروف و مشهور اهل‌سنت درباره‌ی فضائل اهل‌بیت گردآوری شده است.
18ـ شرح الاحکام اثر محدّث علی‌بن بلال آملی (متوفی اواخر قرن پنجم)
علی¬بن بلال در منطقه‌ی طبرستان ایران می‌زیسته و از عالمانی همچون ابوالعباس حسنی بهره برده است. این کتاب در حقیقت به وسیله‌ی ابوالعباس حسنی و در شرح کتاب فقهی امام هادی الی الحق یعنی «الاحکام فی الحلال و الحرام» تألیف شده است که علی‌بن بلال آن را در دو مجلّد تلخیص کرده است. البته آنچه امروزه موجود است برگزیده‌ای از این کتاب است که تحت عنوان «اِعلام الاَعلام بأدلّه الاحکام» منتشر شده است و شامل 1149 حدیث است که بر اساس ترتیب ابواب کتاب فقهی الأحکام تنظیم شده است.
در پایان این گفتار توجه به این نکته لازم است که توقّع ما از زیدیه در مورد منابع حدیثی باید بسیار کمتر از امامیه و اهل‌سنّت باشد؛ تا حدی که وجود همین مقدار منابع، تعجّب برانگیز است، چرا که یک گرایش عقل‌گرا قاعدتاً ارتباطی با حدیث ندارد. به همین دلیل مثلاً در میراث معتزله کتاب حدیثی به ندرت یافت می‌شود؛ هر چند که تفسیر قرآن به شیوه‌ی عقلی دارند.
1-4-2. اصول ارزیابی صدور از منظر زیدیه
حدیث به اعتقاد زیدیان در درجه‌ی اول قول، فعل و تقریر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است و پس از آن کلام یا قول امیرالمؤمنین (علیه السلام) پس از اثبات صدور از جانب ایشان است، بنابراین قول حضرت امیر (علیه السلام) در بسیاری از اوقات بر نصوصی که صدورش ثابت نیست و بر خبرهای واحدی که درباره‌ی برخی از امور است، برتری دارد.
قبل از ورود به بحث تذکر این نکته لازم است که زیدیه به دلیل التزام به قاعده‌ی جهاد فی سبیل الله و وجود برخی محدودیت‌ها، فرصت نیافتند که در زمینه¬ی قواعد حدیثیشان به تألیفات مستقل بپردازند و اکثر آن¬ها را ثبت و تدوین نکرده‌اند، امّا با این حال در پذیرش حدیث به قوانینی پایبندند. مهمترین این قواعد عبارتند از:
1-4-2-1. عرضه‌ی حدیث بر کتاب خدا
این قاعده از مهم‌ترین و اساسی‌ترین قواعد نزد زیدیان است که بر آن ادلّه‌ی قرآنی همچون «لا یَأتیه الباطل من بَین یَدیهِ و لا مِن خَلفِه تنزیلٌ مِن حکیمٍ حمیدٍ» اقامه می‌کنند. ادله‌ی روایی نیز در این مورد بسیار است که ما به دو مورد بسنده می‌کنیم:
معاذبن جبل نقل می‌کند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از فتنه‌ای خبر داد و آن را بزرگ شمرد. علی‌بن ابیطالب (علیه السلام) پرسید: میزان و ملاک در این فتنه چیست؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «کتاب خدا که در آن سخن از آن چه قبل شما بوده و آنچه بعد شما رخ خواهد داد به میان آمده است و مایه‌ی حل اختلافاتی است که میان شماست. هر کس از آن روی‌گردان شود، خدا او را نابود می‌کند و کسی که هدایت را در غیر آن جستجو کند، خدا او را گمراه می‌کند»
امام زید نیز در پاسخ به سؤال‌هایی که از مدینه و پیرامون روات رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رسیده بود فرمود: «اگر به روایات توجّه کنید، برخی امور مخالف حق را در آن‌ها می‌یابید، اما بدانید که پیامبر (صلی الله علیه و آله) هرگز از میان امّتش نخواهد رفت، مگر این که خداوند حجت‌هایش را بر مردم ثابت خواهد کرد تا نشانه‌ها و ادله‌ی الهی باطل نشود. گمراهی‌هایی که پس از نبی (صلی الله علیه و آله) بر سر امّت آمد فقط به سبب دروغ‌هایی بود که به پیامبر (صلی الله علیه و آله) ـ مانند سایر پیامبران ـ نسبت داده شد. به سبب پیش‌بینی همین مسأله بود که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «هنگامی که حدیثی از من می‌شنوید بر قرآن عرضه کنید. چنانچه مطابق با قرآن بود از من است و من آن را گفته‌ام، اما آنچه با قرآن در تضاد بود از من نیست.»
1-4-2-2. تواتر حدیث
صحّت حدیث متواتر معلوم و مشخص است و در این مسأله میان مذاهب مختلف اتّفاق نظر وجود دارد. امام قاسم‌بن محمّد یکی از امامان زیدی در این زمینه می‌گوید: «مردم در سنت رسیده از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دچار اختلاف شدند، اما نزد قاسم‌بن ابراهیم و هادی الی الحق و پدرانشان ـ که پیامبر (صلی الله علیه و آله) را درک نکرده و از او به صورت شفاهی چیزی دریافت نکرده بودند ـ حدیثی پذیرفته بود که یکی از این چهار خصوصیت را داشته باشد: متواتر باشد، در قرآن اصل و یا شاهدی بر آن باشد، بر صحتش اجماع وجود داشته باشد و راویان حدیث ثقه باشند.»
1-4-2-3. پذیرش حدیث در صورت پذیرش امّت اسلام
اگر حدیثی متواتر نباشد امّا امّت اسلامی آن حدیث را پذیرفته باشند، نزد زیدیه نیز پذیرفته می‌‌شود. امام قاسم‌بن محمّد در این زمینه می¬نویسد: «با توجه به این که ما از درستی احادیثی که به پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت داده می‌شود، آگاه نیستیم فقط حدیثی را می‌پذیریم که یا متواتر باشد یا امّت اسلامی آن را پذیرفته باشند و یا این که موافق با قرآن باشد. غیر از این موارد ما از احادیث کذب در امان نیستیم.»
1-4-2-4. احادیث اهل‌بیت و ائمه
زیدیه در پذیرش احادیث اهل‌بیت و امامانشان نیز قوانینی دارند و در صحّت این قاعده به برخی اقوال آنان استناد می‌کنند. مثلاً یکی از توصیه‌هایی که زیدبن علی به اصحابش می‌کرد این بود: «بر شما باد توجّه کردن به کلام امام علی (علیه‌ السلام) و میزان قرار دادن سخن آن حضرت؛ چرا که او در حکمت، همتای رسول‌ الله (صلی الله علیه و آله) و نیز وصی و جانشین او در میان امّتش بود. پس اگر حضرت (علیه‌ السلام) بر حدیثی ثابت بود، تو نیز آن را بپذیر که هرگز در پیروی از آنچه که علی (علیه‌ السلام) از آن پیروی کرده، گمراه نخواهی شد.
امام علی (علیه‌ السلام) نیز می‌فرمایند: «احادیث نبوی از زبان چهار گروه و به انگیزه‌های مختلف بیان می‌شود. اولین گروه منافقان هستند که برای دستیابی به خواسته‌ها و اهداف خود به نقل احادیث دروغ

  • 6
مطلب مرتبط :   سازش، عدالت، انتقالی، جرایم، آفریقای
دسته بندی : علمی